နေ့ရက် - မေလ (၄) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-124) ကဆုန်လပြည့် (ဗုဒ္ဓနေ့) - သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် မေတ္တာကော့ဂနစ်ရှင်း (Buddha Day: Omniscience & Meta-Cognition)

နေ့ရက် - မေလ (၄) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-124) ကဆုန်လပြည့် (ဗုဒ္ဓနေ့) - သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် မေတ္တာကော့ဂနစ်ရှင်း (Buddha Day: Omniscience & Meta-Cognition)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ယမကကျမ်း (သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Meta-Cognition (အသိကို ပြန်သိသော အသိဉာဏ်)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့ရဲ့ အထွတ်အမြတ်ထားရာ "ဗုဒ္ဓနေ့" (Vesak Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားအလောင်းတော် ဖွားမြင်တော်မူသောနေ့၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောနေ့၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနေ့ ဆိုပြီး နေ့ထူးနေ့မြတ် သုံးခု ဆုံစည်းရာ နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို နေ့ထူးနေ့မြတ်ကြီးမှာ ဘုရားရှင်ရဲ့ အကြီးမားဆုံး ဂုဏ်တော်ဖြစ်တဲ့ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်" ကြီးကို အာရုံပြုပြီး ပူဇော်ကြရအောင်။

တရားမဟောခင်မှာ... ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ကို ပူဇော်သောအားဖြင့် "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Recollection of the Buddha) ကို အရင်စီးဖြန်းပြီး သမထ ထူထောင်ကြစို့။

အားလုံးပဲ ခန္ဓာကိုယ်ကို မတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ မျက်မှောက်မှာ ရွှေရောင်ဝင်းလက်နေတဲ့ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး စံပယ်နေတယ်လို့ စိတ်ကူးနဲ့ ပုံဖော်လိုက်ပါ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ရောင်ခြည်တော်တွေဟာ လောကသုံးပါးလုံးကို ထိုးဖောက် လင်းလက်နေတယ်။ အဲဒီ အလင်းရောင်တွေက မိမိရဲ့ နှလုံးသားထဲအထိ စီးဝင်လာတယ်လို့ သဘောထားပြီး "အရဟံ... အရဟံ... ကိလေသာ ကင်းစင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုပွားများနေပါ။ (၁) မိနစ်ခန့် ဘုရားဂုဏ်ကို အာရုံပြုပြီး စိတ်ကို ကြည်လင်အောင် ထားကြပါစို့။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်ကြောင့် ကြည်နူးမှု "ပီတိ" လေးတွေ ဖြစ်လာပြီဆိုရင်၊ ဒီ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်" ကြီးရဲ့ သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာ (Psychology) ရှုထောင့်ကနေ ချိတ်ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာ Meta-Cognition ဆိုတဲ့ စကားလုံး ရှိပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "Thinking about thinking" (မိမိရဲ့ တွေးခေါ်မှုကို ပြန်လည် စောင့်ကြည့်ခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။

သာမန်လူတွေက တစ်ခုခုကို မြင်ရင်၊ တွေးရင် အဲဒီ အတွေးထဲမှာ မျောသွားကြတယ်။ ဥပမာ - ဒေါသဖြစ်ရင် "ငါ ဒေါသထွက်တယ်" ဆိုပြီး ဒေါသနဲ့ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါပေမဲ့ Meta-Cognition စွမ်းရည် မြင့်တဲ့သူကျတော့ "နေပါဦး... ငါ ဘာလို့ ဒေါသထွက်နေတာလဲ၊ ဒီဒေါသက ဘယ်ကလာတာလဲ" ဆိုပြီး ကိုယ့်စိတ်ကို အပေါ်စီးကနေ ပြန်ကြည့်နိုင်တယ်။ ဒါကို "Self-Awareness" (မိမိကိုယ်ကို သိမြင်မှု) လို့လည်း ခေါ်တယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဘာပြောသလဲဆိုတော့... လူသားတွေရဲ့ ဉာဏ်ရည် (Intelligence) ဆိုတာ ဗဟုသုတ များတာ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူးတဲ့။ မိမိဘာကို သိတယ်၊ ဘာကို မသိဘူး ဆိုတာကိုပါ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်း (Knowing what you know and what you don't know) ကမှ တကယ့် ဉာဏ်ပညာ လို့ ဆိုကြတယ်။

ဒီ Meta-Cognition ဟာ လောကီနယ်ပယ်မှာ အမြင့်ဆုံး ဉာဏ်ရည်ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်" (Omniscience) ကျတော့ Meta-Cognition ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သွားပါပြီ။ ဘုရားရှင်ဟာ မိမိစိတ်ကိုသာမက သတ္တဝါအားလုံးရဲ့ စိတ်အစဉ်ကိုပါ "လက်ဖဝါးပေါ် တင်ထားတဲ့ ဆီးဖြူသီးလို" အကုန်သိမြင်တော်မူပါတယ်။ ခေတ်ပညာနဲ့ ပြောရရင်တော့ "Universal Meta-Cognition" (စကြာဝဠာလုံးဆိုင်ရာ သိမြင်မှု) ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။

ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ ယမကကျမ်း နဲ့ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းတို့မှာ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုရာမှာ "အနာဝရဏဉာဏ်" (အတားအဆီးမရှိသော ဉာဏ်) လို့ ဟောထားပါတယ်။

လောကမှာ ရှိရှိသမျှ အကြောင်းတရား (Cause) နဲ့ အကျိုးတရား (Effect) မှန်သမျှကို ဘုရားရှင် မသိတာ မရှိဘူး။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အကြောင်းအကျိုးကို ရှာဖို့ မိုက်ခရိုစကုပ်တွေ၊ တယ်လီစကုပ်တွေနဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာ ရှာရတယ်။ ဘုရားရှင်ကတော့ ဗောဓိပင်အောက်မှာ တစ်ထိုင်တည်းနဲ့ စကြာဝဠာ တစ်ခုလုံးရဲ့ Operating System ဖြစ်တဲ့ "ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်" စက်ဝိုင်းကြီး လည်ပတ်ပုံကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခဲ့ပါတယ်။

အထူးသဖြင့် "သဗ္ဗညုတဉာဏ်" ဆိုတာ အချိန်တိုင်း အကုန်သိနေတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သိချင်တဲ့အချိန်မှာ သိချင်တာကို တန်းခနဲ သိလိုက်တဲ့ (Adverting Mind) သဘော ဖြစ်ပါတယ်။ ကွန်ပျူတာနဲ့ ဥပမာပေးရရင်... Google Search Engine ကြီးလိုပါပဲ။ Google မှာ အချက်အလက် (Data) တွေ အကုန်ရှိတယ်။ ကိုယ်က Keyword ရိုက်ထည့်လိုက်တာနဲ့ အဖြေက "ဒိုင်း" ခနဲ ကျလာသလိုမျိုး၊ ဘုရားရှင်က အာရုံတစ်ခုကို ဆင်ခြင်လိုက်တာနဲ့ အဖြေမှန်က ပေါ်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သာမန် Meta-Cognition အဆင့်ကို ကျော်လွန်ပြီး၊ သဘာဝတရား (Nature) ကိုယ်တိုင် ဖြစ်သွားတဲ့ အဆင့်ပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီ ဉာဏ်တော်ကြီးကို ပူဇော်ရင်းနဲ့ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဝိပဿနာ လုပ်ငန်းခွင် ဝင်ကြစို့။ Meta-Cognition ဆိုတဲ့ "သိမှုကို ပြန်သိခြင်း" ကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲ ထည့်ကြည့်မယ်။

ဒီနေ့ ဗုဒ္ဓနေ့ဆိုတော့ ဘုရားကျောင်းဆောင်မှာ ပန်းကပ်၊ ရေချမ်းကပ်ပြီး ကုသိုလ်ပြုနေကြမယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ်ကို ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။

စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက် (Contemplation of Mind)

၁။ အာရုံ (Object): ဘုရားဆင်းတုတော် (ရူပါရုံ) သို့မဟုတ် ဘုရားဂုဏ်တော် (ဓမ္မာရုံ)။

၂။ ဒွါရ (Door): မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) သို့မဟုတ် စိတ် (မနောဒွါရ)။

၃။ ဖဿ (Contact): မြင်တာနဲ့ စိတ်နဲ့ ထိတွေ့မှု။

၄။ ဝေဒနာ (Feeling): ကြည်နူးတဲ့ စိတ်ချမ်းသာမှု (သောမနဿ ဝေဒနာ)။

ဒီနေရာမှာ သတိထားရမှာက... လူအများစုဟာ "ငါ ကုသိုလ်ရတယ်၊ ငါ ပျော်တယ်" ဆိုပြီး ပီတိထဲမှာ မျောပါသွားတတ်တယ်။ ဒါက "လောဘ" သို့မဟုတ် "တဏှာ" ဘက်ကို ယိမ်းသွားနိုင်တယ်။

ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?

ရင်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "ကြည်နူးမှု"၊ "ရိုသေမှု" ဆိုတဲ့ သဘောတရား (Mental State) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ ဒါဟာ "သဒ္ဓါ" (Faith) ဆိုတဲ့ စေတသိက် တစ်မျိုးသာ ဖြစ်တယ်။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) က ဘာလဲ?

အဲဒီ ကြည်နူးမှုကို "ကြည်နူးနေတယ်... သိတယ်"။ "သဒ္ဓါတရား ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။

အဲဒီလို နောက်ကနေ စောင့်ကြည့်နေတဲ့ စိတ်ကလေးဟာ Meta-Cognition (ဝိပဿနာဉာဏ်) ပါပဲ။

ဘယ်လို မှတ်မလဲဆိုတော့... "ပူဇော်ချင်စိတ် ဖြစ်တယ်... သိတယ်"။ "လက်အုပ်ချီလိုက်တယ်... သိတယ်"။ (ကာယကံကိုပါ တွဲမှတ်ပါ)။

စိတ်က ဘုရားဆီ ရောက်သွားရင် "ရောက်သွားတယ်... သိတယ်"။

ဒီလို "သိတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်နေခြင်းအားဖြင့်၊ မိမိစိတ်ဟာ အာရုံထဲမှာ နစ်မသွားဘဲ၊ အာရုံကို လွှမ်းမိုးထားနိုင်တဲ့ "သတိ" (Mindfulness) စွမ်းအားတွေ တက်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒါဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အတုယူပြီး ကိုယ့်စိတ်ကိုယ် ပြန်စစ်ဆေးတဲ့ နည်းလမ်းပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2424 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ ဒါက Hswagata ပြတိုက်မှာ မကြာခဏ ကြုံရတဲ့ ကိစ္စမျိုးပါ။

ကဆုန်လပြည့်နေ့ တစ်ရက်မှာ ပြတိုက်ကို ဒကာကြီးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာ ထူးဆန်းတဲ့ ကျောက်တုံးတစ်တုံး ပါလာတယ်။ သူက ဘာပြောသလဲဆိုတော့...

"ဆရာတော်... မနေ့ညက တပည့်တော် အိပ်မက်မက်တယ်။ ဘုရားရှင် ကိုယ်တိုင် ကြွလာပြီး ဒီကျောက်တုံးက ဓာတ်တော်ပါ၊ ပြတိုက်မှာ ထားပါလို့ မှာလိုက်တယ်" တဲ့။ သူက အရမ်း ယုံကြည်ချက် ပြင်းထန်နေတယ်။ မျက်ရည်တွေတောင် ဝဲလို့။

ဒါဟာ Meta-Cognition Failure (မိမိအတွေးနဲ့ အမှန်တရားကို မခွဲခြားနိုင်ခြင်း) ပါပဲ။ အိပ်မက်ဆိုတာ မနောဒွါရမှာ ဖြစ်တဲ့ စိတ်ကူး (Mental Formation) မျှသာ ဖြစ်တယ်။ ဒါကို အပြင်လောကက အမှန်တရား (Reality) လို့ ထင်မှတ်မှားသွားတာ။

ဒီနေရာမှာ ဘုန်းကြီးက Template T100 (Normative Model for Ethical Custodianship) နဲ့ Policy 1, Article 1.2 (Protect Dhātu - Science & Faith Integration) ကို သုံးပြီး ဖြေရှင်းရတယ်။

ဘုန်းကြီးက သူ့ကို ရုတ်တရက် "ဒါ အတုကြီးပါ" လို့ မပြောဘူး။ အဲဒီလို ပြောလိုက်ရင် သူ့ရဲ့ "သဒ္ဓါ" ပျက်သွားမယ်။

ပထမဆုံး သူ့ကို ဘုရားခန်းမှာ ပန်းကပ်ခိုင်းလိုက်တယ်။ စိတ်ငြိမ်သွားအောင် "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ" ပွားခိုင်းတယ်။

ပြီးတော့မှ မေးခွန်းမေးတယ်။ "ဒကာကြီး... ဘုရားရှင်က သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရှင် ဖြစ်တယ်။ အကြောင်းမဲ့ ဘာတစ်ခုမှ မလုပ်ဘူး။ ဒီကျောက်တုံးက ဓာတ်တော် ဟုတ်မဟုတ် သိရအောင် သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးကြည့်ရင် ဘုရားရှင် ကြိုက်မလား၊ မကြိုက်ဘူးလား"။

သူက "ကြိုက်မှာပေါ့ ဘုရား၊ အမှန်တရား ပေါ်တာကိုး" တဲ့။

"မှန်တာပေါ့... အိပ်မက်ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်စေတနာ (Volition) ကြောင့် ဖြစ်တာ။ ဒကာကြီးက ပြတိုက်ကို လှူချင်တဲ့ စေတနာ ထက်သန်လွန်းလို့ အိပ်မက် မက်တာ။ အဲဒီ စေတနာက အစစ်။ ဒါပေမဲ့ ဝတ္ထုပစ္စည်းကတော့ စစ်ဆေးမှ သိရမယ်" လို့ ရှင်းပြပြီး၊ ကျောက်တုံးကို ဓာတ်ခွဲခန်း ပို့စစ်လိုက်တယ်။

အဖြေထွက်တော့... သာမန် Quartz ကျောက်တုံး ဖြစ်နေတယ်။

ဒါကို ဒကာကြီးကို ပြလိုက်တော့ သူက သဘောပေါက်သွားတယ်။ "ဪ... တပည့်တော်ရဲ့ စိတ်က တပည့်တော်ကို ပြန်လှည့်စားတာကိုး" ဆိုပြီး Meta-Cognition ပြန်ပွင့်လာတယ်။ ကျောက်တုံးကိုတော့ ဥယျာဉ်ထဲမှာ အလှထားလိုက်ပြီး၊ သူ့ရဲ့ စေတနာကိုတော့ အလှူငွေအဖြစ် ပြောင်းလဲ လှူဒါန်းသွားခဲ့တယ်။

ကြည့်စမ်း... ဉာဏ် (Wisdom) မပါတဲ့ ယုံကြည်မှုဟာ အမှားကို ဦးတည်နိုင်တယ်။ ဉာဏ်ပါလာတော့မှ ကုသိုလ်အစစ် ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓနေ့မှာ ယူရမယ့် သင်ခန်းစာပါပဲ။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• "ငါ သိတယ်၊ ငါ့အိပ်မက်၊ ငါ့ဉာဏ်" ဆိုပြီး ခန္ဓာငါးပါးအပေါ်မှာ အထင်မှားပြီး စွဲလမ်းနေတာဟာ "သမုဒယသစ္စာ"။

• အဲဒီ အစွဲကြောင့် သံသယတွေ ဖြစ်၊ စိတ်တွေ ရှုပ်ထွေးပြီး ပင်ပန်းရတာက "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• အသိကို အသိမှန်း သိပြီး၊ ငါစွဲ၊ သူစွဲ ကင်းစင်ကာ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ "နိရောဓသစ္စာ"။

• သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ယုံကြည်ပြီး၊ ကိုယ့်စိတ်ကိုယ် ပြန်စစ်ဆေးတဲ့ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာခြင်းဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ဒီကနေ့ ကျရောက်တဲ့ ဗုဒ္ဓနေ့၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့မှာ ဘုရားရှင်ရဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကြည်ညိုရင်း၊ မိမိတို့ရဲ့ Meta-Cognition ဉာဏ်အမြင်များ ပွင့်လင်းကာ၊ အမှားအမှန်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များ၊ ဓာတ်တော်များဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို ပိုမိုသိရှိလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး ဉာဏ်ပညာ အလင်းရောင်ဖြင့် ဘဝကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 4, 2023 (Kasone Full Moon Day)

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.