Day: 044 | ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ရေဒီယိုနှင့် သမိုင်းပြောပြခြင်း | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သုတမယဉာဏ် | Oral History

 

Day: 044 | ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ရေဒီယိုနှင့် သမိုင်းပြောပြခြင်း | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သုတမယဉာဏ် | Oral History

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့ဆိုတဲ့ ဒီကနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ရေဒီယိုနေ့ (World Radio Day) အခါသမယ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကနေ့လို မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး၊ ရေဒီယိုကနေ ကောင်းမြတ်တဲ့ သတင်းစကားတွေကို ကြားနာရသလို၊ တရားတော်တွေကို ကြားနာရပြီး လောကီ လောကုတ္တရာ ဗဟုသုတများ တိုးပွားကြပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။ လောကမှာ ကြားနာခြင်းဆိုတာ ဉာဏ်ပညာ အားလုံးရဲ့ အစအဦးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် ကိုယ့်ရဲ့ နားထဲကို ဝင်ရောက်လာတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်က အသံလေးတွေကို သေချာ စောင့်ကြည့်ကြစို့။ လေတိုက်သံလေးတွေ၊ ငှက်အော်သံလေးတွေ၊ ဒါမှမဟုတ် ဦးပဉ္ဇင်း အခု ဟောပြောနေတဲ့ အသံလေးတွေကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းပြီး 'သောတဓာတ်' ရဲ့ သဘောတရား အနေနဲ့ သတိထားကြည့်ပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အသံဆိုတာ ဘယ်လောက်ပဲ ကျယ်ကျယ်၊ ဘယ်လောက်ပဲ သာယာသာယာ၊ နားထဲကို ဝင်လာပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားတဲ့ သဘော ရှိပါတယ်။ ရေဒီယိုကနေ လာတဲ့ အသံလှိုင်းတွေဟာ လေထဲမှာ ခဏလေး ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျောက်သွားသလိုပဲ၊ ငါတို့ ကြားနေရတဲ့ အသံတွေ အားလုံးဟာလည်း ဖြစ်ပေါ်ပြီးတာနဲ့ ချက်ချင်း ချုပ်ငြိမ်းသွားတာချည်းပါပဲ။ ဘယ်အသံမှ ထာဝရ တည်မြဲနေတာ မရှိပါဘူး။

ဒီလို အသံတွေရဲ့ မမြဲတဲ့ သဘောကို သိမြင်ပြီး၊ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးနဲ့တကွ လောကမှာ ရှိသမျှ အရာအားလုံးဟာ အချိန်မရွေး ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားနိုင်တယ် ဆိုတဲ့ သဘောကို အာရုံပြုပါ။ ငါတို့ရဲ့ အသက်ရှင်ခြင်းဟာလည်း ဒီအသံလှိုင်းလေးတွေလိုပဲ တစ်ချိန်ချိန်မှာ တိတ်ဆိတ်သွားမယ့် သဘော ရှိတယ်ဆိုတဲ့ 'မရဏနုဿတိ' နဲ့ အသံကို ရှုမှတ်တဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ပေါင်းစပ်ကာ၊ ခဏလောက် အာရုံပြုပြီး ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ငြိမ်းချမ်းအောင် ပွားများကြည့်ကြစို့နော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာရဲ့ မမြဲတဲ့ သဘော၊ အသံတွေရဲ့ ဖြစ်ပျက် သဘောလေးကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ရေဒီယိုနေ့မှာ လူသားတွေရဲ့ သမိုင်းကို နှုတ်ကနေ တစ်ဆင့် ပြောပြပြီး လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့တဲ့ နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းတွေကို၊ ပိဋကတ်တော်လာ အဘိဓမ္မာ သဘောတရားတွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီး ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာရပ်တွေက ဘယ်လို ရှုမြင်သလဲဆိုတာကို ဦးပဉ္ဇင်း အသေးစိတ် ဆွေးနွေး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စာအုပ်စာတမ်းတွေ မပေါ်ခင်ကတည်းက လူသားတွေဟာ သမိုင်းကြောင်းတွေကို နှုတ်ကနေ တစ်ဆင့် လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြပါတယ်။ အဲဒီ ပညာရပ်ကို အင်္ဂလိပ်လို Oral History (နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ရှေးခေတ် အဘိုးအဘွားတွေက သူတို့ရဲ့ သားသမီး မြေးမြစ်တွေကို မီးပုံဘေးမှာ ထိုင်ရင်း ကိုယ့်လူမျိုးရဲ့ သမိုင်းတွေ၊ ယုံကြည်မှုတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ပြောပြခဲ့ကြတာပါ။ ဒီ Oral History ဟာ သမိုင်းပညာရပ်မှာ အလွန် အရေးပါပါတယ်။ စာရွက်ပေါ်က သမိုင်းတွေက အုပ်ချုပ်သူတွေ ရေးတာ ဖြစ်တတ်ပေမယ့်၊ နှုတ်ရာဇဝင်ကတော့ သာမန် ပြည်သူတွေရဲ့ တကယ့် ခံစားချက် သမိုင်းအစစ်တွေ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။

အဲဒီ နှုတ်ရာဇဝင်တွေကို တစ်ကမ္ဘာလုံး ကြားနိုင်အောင် ပြောင်းလဲပေးလိုက်တဲ့ ခေတ်သစ် သိပ္ပံနည်းပညာကတော့ ရေဒီယို (Radio Technology) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ရေဒီယိုဆိုတာ လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း (Electromagnetic Waves) တွေကို အသုံးပြုပြီး အသံတွေကို လေထုထဲကနေ တစ်ဆင့် အဝေးကြီးကို ပို့လွှတ်တဲ့ နည်းပညာပါ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အသံကို လှိုင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်ပြီး၊ ဖမ်းယူတဲ့ စက် (Receiver) ဆီကို ရောက်တဲ့အခါ အဲဒီလှိုင်းကို အသံအဖြစ် ပြန်ပြောင်းပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရေဒီယို ပေါ်လာတဲ့ အတွက်ကြောင့် လူသားတွေရဲ့ သမိုင်းပြောပြခြင်း (Oral History) ဟာ နယ်နိမိတ်တွေ မရှိတော့ဘဲ ကမ္ဘာတစ်လွှားကို စက္ကန့်ပိုင်း အတွင်း ရောက်ရှိသွားနိုင်ခဲ့ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရေဒီယိုလှိုင်းတွေဟာ မျက်စိနဲ့ မမြင်ရပါဘူး။ အရောင်အဆင်းလည်း မရှိဘူး၊ အနံ့လည်း မရှိဘူး။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ မမြင်ရတဲ့ လှိုင်းတွေထဲမှာ သတင်းအချက်အလက်တွေ အများကြီး သယ်ဆောင်သွားနိုင်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ငါတို့ ပြုလုပ်လိုက်တဲ့ ကံတရားတွေ ဆိုတာဟာလည်း မျက်စိနဲ့ မမြင်ရတဲ့ စွမ်းအင်လှိုင်းတွေပါပဲ။ အဲဒီ ကံလှိုင်းတွေဟာ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံးကို သတင်းအချက်အလက်တွေ သယ်ဆောင်သွားပြီး၊ အကျိုးပေးမယ့် အချိန်ရောက်ရင် ခန္ဓာအသစ် အနေနဲ့ ပုံဖော်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာက ရေဒီယိုလှိုင်းကို ရှာတွေ့သလို၊ ဘုရားရှင်က ကံရဲ့ စွမ်းအင်လှိုင်းတွေကို ထိုးထွင်း သိမြင်ခဲ့တာပါ။

 'အရှင်ဘုရား... ရေဒီယိုစက်ကို ဖွင့်လိုက်ရင် အသံပေါင်းစုံ ကြားရတာပဲ။ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ အသံကို ဘယ်လို ရွေးမလဲ' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ မှန်ပါတယ်။ ရေဒီယိုမှာ 'Tuning' လို့ခေါ်တဲ့ လှိုင်းလှည့်တဲ့ ခလုတ်လေး ရှိပါတယ်။ ကိုယ်က သတင်း ကြားချင်ရင် သတင်းလာတဲ့ လှိုင်း (Frequency) ကို လှည့်ရတယ်။ သီချင်း ကြားချင်ရင် သီချင်းလာတဲ့ လှိုင်းကို လှည့်ရပါတယ်။ ကိုယ် ချိန်ညှိလိုက်တဲ့ လှိုင်းအလိုက် အသံ ထွက်လာတာပါ။

ငါတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ဆိုတာလည်း ဧရာမ ရေဒီယို ဖမ်းစက်ကြီး တစ်ခုပါပဲ။ ကိုယ့်စိတ်ကို ဒေါသလှိုင်းဘက် လှည့်ထားရင် ပတ်ဝန်းကျင်က အဆိုးတွေချည်းပဲ ကြားနေရပါလိမ့်မယ်။ ကိုယ့်စိတ်ကို မေတ္တာလှိုင်း၊ ဓမ္မလှိုင်းဘက် လှည့်ထားရင်တော့ လောကကြီး တစ်ခုလုံးက ငြိမ်းချမ်းတဲ့ အသံတွေကိုသာ ကြားနေရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရေဒီယိုက သတင်းပေးရုံသာ ပေးနိုင်ပေမယ့်၊ ဓမ္မကတော့ အဲဒီ သတင်းတွေ အပေါ်မှာ တုန်လှုပ်မှု ကင်းအောင် အသိအမြင် (Awareness) ကို ပေးစွမ်းနိုင်ပါတယ်။

ဒါကြောင့်မို့လို့ သိပ္ပံပညာရဲ့ ရေဒီယို သဘောတရားနဲ့ နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းတွေကို သေချာ ကြည့်လိုက်ရင်၊ အသံကို ကြားနာခြင်းဟာ အလွန် အရေးကြီးတယ် ဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို မြတ်စွာဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ပါဠိတော်တွေမှာ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ကဲ... ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်လက်ပြီး တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်နော်။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ ဉာဏ်ပညာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဟောကြားတဲ့ နေရာမှာ 'သုတမယဉာဏ်' ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို အထင်အရှား တွေ့ရပါတယ်။ ပါဠိတော် အနက်ကို တစ်လုံးချင်း သေချာ ဓာတ်ခွဲ ကြည့်ကြစို့။ 'သုတ' ဆိုတာက ကြားနာခြင်း၊ နားထောင်ခြင်း၊ သင်ယူခြင်း လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ 'မယ' ဆိုတာက ပြည့်စုံသော၊ ပြီးမြောက်သော လို့ ဆိုလိုပါတယ်။ 'ဉာဏ' ဆိုတာကတော့ အမှန်တရားကို ထိုးထွင်း သိမြင်တဲ့ ပညာပါပဲ။ ဒါကြောင့် 'သုတမယဉာဏ်' ဆိုတာ သူတော်ကောင်း တရားတွေကို ကြားနာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့၊ ပြီးမြောက်လာတဲ့ ဉာဏ်ပညာ လို့ အတိအကျ ဖွင့်ဆိုရပါတယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က ကြားနာခြင်း (Suta) ဟာ ပညာအားလုံးရဲ့ အစအဦးပဲ လို့ ဟောတော်မူပါတယ်။ သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင်၊ ဘုရားရှင် လက်ထက်က စာအုပ်စာတမ်းတွေ၊ ပေရွက်တွေပေါ်မှာ တရားတော်တွေကို မရေးသားခဲ့ကြသေးပါဘူး။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတဲ့ တရားတော်တွေကို သံဃာတော်တွေက နားနဲ့ ကြားနာပြီး၊ နှုတ်ကနေ အလွတ် ကျက်မှတ်ကာ လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြတာပါ။ အဲဒါကို 'ဘာဏက' (Bhanaka) လို့ ခေါ်တဲ့ နှုတ်ရာဇဝင် ထိန်းသိမ်းသူ မထေရ်မြတ်ကြီးတွေက အဆင့်ဆင့် သယ်ဆောင်လာခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အကြီးကျယ်ဆုံးသော Oral History (နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်း) ကြီးပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သမိုင်းမှာ ဒီတရားတော်တွေ မပျောက်ပျက်အောင် ရဟန်းတော်တွေဟာ ကိုယ့်ရဲ့ အသက်ထက်တောင် ပိုပြီး တန်ဖိုးထား စောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပါတယ်။ ရေဒီယိုစက်တွေ မရှိတဲ့ ခေတ်မှာ၊ ရဟန်းတော်တွေရဲ့ နှုတ်ကနေ ထွက်လာတဲ့ အသံတော်တွေဟာ လောကကြီး တစ်ခုလုံးကို ငြိမ်းချမ်းရေး သတင်းစကားတွေ ဖြန့်ဝေပေးတဲ့ အကောင်းဆုံးသော သဘာဝ ရေဒီယို အသံလွှင့်ရုံကြီးတွေ ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီ ကြားနာခြင်း (သုတ) ကနေ တစ်ဆင့် စဉ်းစား ဆင်ခြင်တဲ့ စိန္တာမယဉာဏ် ဖြစ်လာတယ်၊ အဲဒီကနေမှ လက်တွေ့ ကျင့်ကြံတဲ့ ဘာဝနာမယဉာဏ် အထိ အဆင့်ဆင့် တက်လှမ်းသွားနိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား... ဒီခေတ်မှာ ရေဒီယိုတွေ၊ ဖုန်းတွေကနေ သတင်းတွေ အချိန်ပြည့် ကြားနေရတာပဲ။ အဲဒါတွေကရော သုတမယဉာဏ် ဖြစ်သလား' လို့ မေးစရာ ရှိလာပါတယ်နော်။ သေချာ ခွဲခြားဖို့ လိုပါတယ်။ ရေဒီယိုကနေ ကြားရတဲ့ လောကီ သတင်းတွေ၊ သီချင်းတွေ၊ နိုင်ငံရေး သတင်းတွေဟာ ဗဟုသုတတော့ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အသံတွေက ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ လောဘ၊ ဒေါသ တွေကို ဖြစ်စေတယ် ဆိုရင် အဲဒါ ဉာဏ်ပညာ မဟုတ်တော့ပါဘူး။ ကိလေသာရဲ့ အစာတွေ ဖြစ်သွားပါပြီ။

 ပုဒ်ရေတွေထဲမှာ 'ဒေါမနဿ' (Domanassa) ဆိုတဲ့ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း၊ စိတ်မနှစ်မြို့ခြင်း သဘောတရားကို အတိအလင်း ဟောကြားထားပါတယ်။ လူတွေဟာ ရေဒီယိုကနေ သတင်းဆိုး တစ်ခုခု ကြားလိုက်ရရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ် မကြိုက်တဲ့ စကားသံ တစ်ခု ကြားလိုက်ရရင် ချက်ချင်းပဲ ရင်ထဲမှာ ပူလောင်သွားပြီး ဒေါမနဿ သောကမီးတွေ လောင်ကျွမ်းတတ်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို အသံကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ စိတ်ဆင်းရဲမှုတွေကို ပယ်သတ်ဖို့ (ပယ်ခြင်း) ဆိုတာ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့မှသာ ရနိုင်တာပါ။ ကဲ... ဒါဆိုရင် အဲဒီ ဒေါမနဿမီးတွေ ဘယ်လို လောင်ကျွမ်းသလဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်နေသလဲ ဆိုတာကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။

ငါတို့တွေ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ တွေ့ကြုံနေရတာဟာ ဒွါရ (၆) ပါးနဲ့ အာရုံ (၆) ပါး တိုက်ခိုက်မှုတွေချည်းပါပဲ။ ဥပမာလေး တစ်ခုနဲ့ အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့က ရေဒီယိုကနေ ကိုယ့်စီးပွားရေး ထိခိုက်မယ့် သတင်းဆိုး တစ်ခုခု၊ ဒါမှမဟုတ် သူတစ်ပါးက ကိုယ့်ကို ဆဲဆိုတဲ့ အသံ တစ်ခုခုကို နားကနေ ကြားလိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ နားအကြည်ဓာတ် (သောတပသာဒ) ဆိုတဲ့ 'ဒွါရ' ဟာ 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ အပြင်က ဝင်လာတဲ့ အသံလှိုင်း (သဒ္ဒါရုံ) ဆိုတဲ့ 'အာရုံ' ကလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။

အဲဒီ နားအကြည်ရုပ်နဲ့ အသံရုပ်တို့ ထိခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း 'အော်... အသံပါလား' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ ကြားသိစိတ် (သောတဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ ကြားသိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။ ရုပ်နဲ့ နာမ် ပေါင်းဆုံသွားတဲ့ သဘောပေါ့။ ဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မီးခတ်ကျောက် နှစ်ခု ပွတ်တိုက်မိလို့ မီးပွင့်လေး ထွက်လာသလိုပါပဲ။

ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အဲဒီသတင်းဆိုးကို ကြားရတဲ့အတွက် တုန်လှုပ်သွားတဲ့၊ စိတ်မနှစ်မြို့တဲ့ ခံစားမှု 'ဒေါမနဿ ဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) က ဆက်ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ဒါဟာ ငါ့ကို ထိခိုက်မယ့် သတင်းပဲ၊ ဒါဟာ ငါ့ကို ဆဲတဲ့ အသံပဲ လို့ အတိတ်က အတွေ့အကြုံတွေနဲ့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (သညာက္ခန္ဓာ) က အလုပ်လုပ်သွားပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဲဒီ သညာကနေ တစ်ဆင့် ဘာဆက်ဖြစ်သလဲ။ 'ငါတော့ ဒုက္ခရောက်တော့မှာပဲ' ဆိုပြီး စိုးရိမ်တဲ့ စိတ်၊ 'ဒီလူကို ငါ ပြန်ဆဲမယ်' ဆိုတဲ့ ဒေါသစိတ်၊ တွေးတော ကြံစည်တဲ့ 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ တသီတတန်းကြီး ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။ အဝိဇ္ဇာ ဖုံးလွှမ်းသွားလို့ ဒေါမနဿ တွေ ဝင်လာတာပါ။ ဒါဟာ ခန္ဓာငါးပါး အလုပ်လုပ်သွားတဲ့ သဘောပါပဲ။

အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်ရင် ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ 'ငါ ကြားတယ်၊ ငါ့ကို ဆဲတယ်' ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပါဘူး။ နားအကြည်ရုပ်၊ အသံရုပ်၊ ကြားသိစိတ်၊ ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ... ဒီရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောတရားတွေပဲ အဆင့်ဆင့် အလုပ်လုပ်သွားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ငါတို့က သတိမကပ်နိုင်တဲ့အခါ 'ငါ ကြားတယ်၊ ငါ နစ်နာတယ်' ဆိုပြီး အသံနဲ့ ကိုယ်နဲ့၊ ဒေါမနဿနဲ့ ကိုယ်နဲ့ တစ်သားတည်း ပေါင်းစပ်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို ခန္ဓာငါးပါးကို အကောင်အထည် အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူလိုက်တာဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးလေးတွေ ဆွဲပြီး အရုပ်လေးတွေကို အသက်ဝင်နေသလို၊ အသံတွေ ထွက်နေသလို ပြတဲ့အခါ၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အဟုတ်ကြီး ထင်နေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ကွယ်က သဘောတရားကို မြင်သွားတဲ့အခါ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ အသံကြားလို့ ဒေါမနဿ ပေါ်လာတဲ့ အချိန်မှာ 'ငါ ကြားတယ်၊ ငါ ဒေါသထွက်တယ်' လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ 'ကြားတယ်... ကြားတယ်... မကျေနပ်တဲ့စိတ် ပေါ်တယ်... သိတယ်' လို့ ဓာတ်သဘောသက်သက် အနေနဲ့သာ စောင့်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် 'အော်... နားနဲ့ အသံ တိုက်လို့ ကြားသိစိတ် ပေါ်လာတာပါလား၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပါလား' လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပြီး သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပေါ်လာတဲ့ ကြားသိစိတ်ကလေး၊ စိတ်ဆင်းရဲတဲ့ ဝေဒနာကလေးတွေဟာ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလား။ သေချာ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ ရေဒီယိုကို ပိတ်လိုက်တာနဲ့ ဖြစ်ဖြစ်၊ အဲဒီလူက ဆဲတာ ရပ်သွားတာနဲ့ ဖြစ်ဖြစ်၊ ကြားသိစိတ်ကလေးလည်း ပျောက်သွားတယ်၊ ဒေါမနဿ စိတ်ကလေးလည်း တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျပြီး ချုပ်ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။

ဒီလို ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ဒီသတင်းဆိုးကြီးက၊ ဒီအသံကြီးက ငါ့ကို အမြဲတမ်း နှိပ်စက်နေတာပဲ၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ အသံလှိုင်း ဆိုတာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးရင် ချက်ချင်း လွင့်စင် ပျောက်ကွယ်သွားတဲ့ သဘော ရှိပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... အသံလည်း ပျောက်သွားပြီ၊ ဒေါမနဿလည်း ပျက်သွားပြီ ဆိုရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူးပေါ့။ အကုန်လုံး သုဉ်းသွားပြီပေါ့' လို့ အပြတ်ယူစရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကြားသိစိတ်လေး ပျက်သွားပေမယ့်၊ မျက်စိကနေ အခြား မြင်ကွင်းတစ်ခုကို ပြန်မြင်လိုက်တာနဲ့ မြင်သိစိတ် ဆိုတဲ့ စိတ်အသစ် တစ်ခုက ချက်ချင်း ဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ တစ်ခုပျက်သွားတိုင်း နောက်တစ်ခုက အဆက်မပြတ် အစားထိုးနေတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရေဒီယို လှိုင်းတွေကို စက္ကန့်နဲ့အမျှ အဆက်မပြတ် ထုတ်လွှင့်နေလို့ အသံစဉ်ကြီး ဖြစ်နေသလိုပါပဲ။ စိတ်အစဉ်ဆိုတာလည်း အကြောင်းတရား ရှိနေသရွေ့ အကျိုးတရား အနေနဲ့ ဆက်တိုက် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို အကြောင်းရှိလို့ အကျိုးဆက်စပ်ပြီး အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ဘာမှ မဖြစ်တော့ဘူး၊ ပြတ်သွားပြီ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ ကိုယ့်နားထဲကို ဘယ်လို အသံပဲ ဝင်လာ ဝင်လာ၊ သာယာတဲ့ အသံပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ကြမ်းတမ်းတဲ့ အသံပဲ ဖြစ်ဖြစ် 'ဒါဟာ ငါမဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အစားထိုးနေတာပဲ' ဆိုတဲ့ ဓမ္မအစဉ်၊ ခန္ဓာအစဉ်တွေကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ပြုတ်ပြီး၊ အသံကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ဒေါမနဿ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို ပယ်သတ်ကာ နိဗ္ဗာန်နဲ့ အနီးဆုံး အနေအထားကို ရောက်ရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင်၊ လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ရှေးဟောင်း မှတ်တမ်းတွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့ မော်ကွန်းတိုက် (Archive) ဌာန ရှိပါတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို ဒေါ်ခင် ဆိုတဲ့ အသက် ၈၀ ကျော် အရွယ် အဘွားအို တစ်ယောက် ရောက်လာပါတယ်။ အဘွားအိုရဲ့ လက်ထဲမှာ ဟောင်းနွမ်းနေတဲ့ အသံဖမ်း တိတ်ခွေ (Audio Cassette) အဟောင်းလေး တစ်ခွေ ပါလာတယ်။

"သားတို့ရယ်... ဒီတိတ်ခွေလေးက အဘွားရဲ့ အဘိုး ကိုယ်တိုင် ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေ အကြောင်းကို လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၅၀ က ရေဒီယိုမှာ အသံလွှင့် ဟောပြောခဲ့တဲ့ နှုတ်ရာဇဝင် (Oral History) မှတ်တမ်းလေးပါ။ အဘွား မသေခင်လေးမှာ ပြတိုက်ကို လှူခဲ့ချင်လို့ပါ" ဆိုပြီး လာရောက် အပ်နှံပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ မှတ်တမ်းဌာနက လူငယ် သုတေသီလေး မောင်လင်း က အဲဒီ တိတ်ခွေကို ကြည့်ပြီး မျက်မှောင်ကြုတ်သွားတယ်။ "အဘွား... ကျွန်တော်တို့ ပြတိုက်မှာ စာအုပ်စာတမ်း အထောက်အထား (Written Records) ခိုင်ခိုင်လုံလုံ ရှိမှပဲ သမိုင်းအဖြစ် လက်ခံတာပါ။ ဒီလို အသံသွင်းထားတဲ့ နှုတ်ရာဇဝင်တွေက သိပ္ပံနည်းကျ စာသားတွေ မဟုတ်တော့ ခိုင်လုံမှု မရှိဘူး။ ပြီးတော့ ဒီတိတ်ခွေ အဟောင်းကြီးကို ဖွင့်ဖို့ စက်လည်း မရှိတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် လက်ခံဖို့ ခက်ပါတယ်" လို့ ငြင်းပယ်လိုက်ပါတော့တယ်။ အဘွားအို ဒေါ်ခင် ခမျာ သူ့အဘိုးရဲ့ သမိုင်းလေး ပျောက်ပျက်သွားတော့မယ် ဆိုပြီး မျက်ရည်ဝဲကာ ဒေါမနဿ သောကတွေ ဖြစ်သွားရှာတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက် တာဝန်ခံ ภัณฑာထိန်းချုပ် ဦးသန့်ဇင် ရောက်လာပါတယ်။ အကျိုးအကြောင်းကို သိရတဲ့ အခါမှာ ဦးသန့်ဇင်က မောင်လင်းကို သီးသန့် ခေါ်ပြီး တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။

"မောင်လင်း... မင်းက ခေတ်သစ် စာရွက်စာတမ်းတွေကိုပဲ အထင်ကြီးပြီး၊ ရှေးခေတ် နှုတ်ရာဇဝင်တွေရဲ့ တန်ဖိုးကို မေ့နေတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ (Policy 25, Art 25.1) ဖြစ်တဲ့ 'နှုတ်ရာဇဝင်နှင့် အသံမှတ်တမ်းများ ထိန်းသိမ်းရေး စည်းမျဉ်း' ကို သွားဖတ်ကြည့်ပါ။ သမိုင်းဆိုတာ စာရွက်ပေါ်မှာချည်း ရှိတာ မဟုတ်ဘူး။ ဘိုးဘွားတွေရဲ့ အသံထဲမှာ၊ သူတို့ရဲ့ ယုံကြည်မှု (သဒ္ဓါတရား) တွေ၊ ခံစားချက်တွေ အသက်ဝင်နေတယ်။ အဲဒီ အသံတွေကို ကာကွယ်ရမှာ ငါတို့ရဲ့ တာဝန်ပဲ" လို့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သမိုင်းဆိုတာ အသံကနေ စခဲ့တာပါ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ တရားတော်တွေတောင်မှ အသံ (သုတ) ကနေ ဆင်းသက်လာတာ မဟုတ်လား။ ဒါနဲ့ ဦးသန့်ဇင်က အသံမှတ်တမ်း လက်ခံရေး ဖောင် (Template T249) ကို ယူလာပြီး၊ အဲဒီ တိတ်ခွေလေးကို တရားဝင် စာရင်းသွင်းလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်မှာ ရှိတဲ့ ခေတ်မီ အသံပြောင်း စက်တွေနဲ့ အဲဒီ တိတ်ခွေထဲက အသံလှိုင်းတွေကို ဒစ်ဂျစ်တယ် (Digital) စနစ်အဖြစ် ချက်ချင်း ပြောင်းလဲ မှတ်တမ်းတင်လိုက်ပါတယ်။

အဲဒီနောက် အဘွားအို ဒေါ်ခင်ကို ပြခန်းထဲ ခေါ်သွားပြီး၊ နားကြပ်လေး တပ်ပေးကာ ဒစ်ဂျစ်တယ် ပြောင်းထားတဲ့ သူ့အဘိုးရဲ့ အသံကို ပြန်လည် နားထောင်စေပါတယ်။ ခေတ်မီ နည်းပညာရဲ့ အကူအညီနဲ့ အသံတွေက အလွန် ရှင်းလင်းနေပါတယ်။ အဘိုးဖြစ်သူရဲ့ ဓာတ်တော်တွေ အပေါ် ကြည်ညိုတဲ့ အသံကို ကြားရတော့၊ အဘွားအိုရဲ့ မျက်နှာမှာ ဒေါမနဿ သောကတွေ ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီး၊ ပီတိ သုခ မျက်ရည်တွေ ကျဆင်းလာပါတော့တယ်။

မောင်လင်း လည်း အဲဒီ မြင်ကွင်းကို ကြည့်ပြီး၊ "မှန်လှပါ ဆရာ။ ကျွန်တော်က ရုပ်ဝတ္ထု စာရွက်စာတမ်းကိုပဲ အထင်ကြီးပြီး၊ အသံလှိုင်းတွေထဲမှာ ကိန်းအောင်းနေတဲ့ သမိုင်းရဲ့ အသက်ဝိညာဉ်ကို မျက်ကွယ်ပြုမိမလို ဖြစ်သွားပါတယ်။ နည်းပညာကို အသုံးချပြီး နှုတ်ရာဇဝင်ကို ထိန်းသိမ်းရမယ် ဆိုတာ သဘောပေါက်ပါပြီ" လို့ ဝန်ခံသွားပါတယ်။ ဒါဟာ ဥပဒေ၊ နည်းပညာနဲ့ သုတမယဉာဏ်ကို ပေါင်းစပ်ပြီး ဖြေရှင်းလိုက်တဲ့ အလွန် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေ တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးနဲ့တကွ လောကမှာ ကြားရသမျှ အသံတွေ၊ ရေဒီယိုလှိုင်းတွေ မှန်သမျှဟာ အချိန်တန်ရင် ဖောက်ပြန် ပြောင်းလဲ ပျောက်ကွယ်သွားရတဲ့ သဘောတရားတွေ ရှိနေတာဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။

အဲဒီလို ပျောက်ကွယ်သွားမယ့် အသံတွေ အပေါ်မှာ သာယာတယ်၊ ဒါမှမဟုတ် မကြိုက်တဲ့ အသံ ကြားရင် စိတ်ဆင်းရဲတဲ့ ဒေါမနဿ သောကတွေ၊ ငါ့အမြင်ကမှ အမှန်ဆိုပြီး မောင်လင်းရဲ့ စိတ်လိုမျိုး တပ်မက်နေတဲ့ အတ္တ၊ လောဘ၊ ဒေါသ ကိလေသာတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘကြောင့်ပဲ ဒုက္ခတွေ၊ ပူလောင်မှုတွေ အသစ် အသစ် ထပ်ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဒေါမနဿ၊ လောဘ၊ အတ္တ တွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက်၊ အသံတွေ အပေါ် တွယ်တာ၊ ဒေါသထွက် မနေဘဲ၊ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်ပြီး၊ ရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲလို့ သိမြင်ကာ ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီးကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ရေဒီယိုနှင့် သမိုင်းပြောပြခြင်း ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်တွင် ကိန်းအောင်းနေသော အသံအပေါ် တပ်မက်မှု၊ မနှစ်မြို့မှု ဒေါမနဿ အစွဲများကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြုတ်ခွာနိုင်ကြပါစေ၊ သုတမယဉာဏ် အစရှိသော ဉာဏ်ပညာ အဆင့်ဆင့်ကို ပွားများနိုင်ကြပြီး၊ ရေဒီယိုမှ သတင်းစကားများ၊ ဓမ္မမှ အသိတရားများကို နာယူကာ လောကီ လောကုတ္တရာ ဗဟုသုတ တိုးပွားပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.