Day: 030 | ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ (Lessons from History) | ဓမ္မပဒ၊ အတ္တဒတ္ထ၊ ဝဋ် | Review (သုံးသပ်ခြင်း)

 

Day: 030 | ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ (Lessons from History) | ဓမ္မပဒ၊ အတ္တဒတ္ထ၊ ဝဋ် | Review (သုံးသပ်ခြင်း)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်။ ဒီကနေ့ဟာ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက်ကို ရောက်ရှိလို့ လာခဲ့ပါပြီ။ နှစ်သစ်ရဲ့ ပထမဆုံး တစ်လတာ ခရီးကို ဖြတ်သန်းပြီးတဲ့ အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ လကုန်ရက်ဆိုတာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ စာရင်းချုပ်ကြသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝမှာလည်း တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ် (Review) ရမယ့် အချိန်အခါကောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာမှာ ငါ ဘာတွေ ကောင်းတာ လုပ်ခဲ့သလဲ၊ ဘာတွေ လိုအပ်ချက် ရှိခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီး၊ ကုသိုလ်တွေအတွက် ဝမ်းမြောက်စွာ သာဓုခေါ်နိုင်ကြပါစေ၊ အကုသိုလ်တွေ ပါခဲ့ရင်လည်း နောင်မဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

"သမိုင်းသည် အကောင်းဆုံး ဆရာ" လို့ ဆိုကြပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ အတိတ်သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ခြင်းဟာ အနာဂတ်အတွက် အကောင်းဆုံး သင်ခန်းစာကို ယူခြင်းပါပဲ။ သူများရဲ့ အမှားက ကိုယ့်အတွက် သင်ခန်းစာ ဖြစ်သလို၊ ကိုယ့်ရဲ့ အတိတ်က အမှားကလည်း ကိုယ့်အတွက် ဆရာကောင်း တစ်ဆူပါပဲ။ ဒီနေ့မှာတော့ (Method #77: တစ်နေ့တာ ပြန်လည်သုံးသပ်နည်း) ကို အခြေခံပြီး၊ တစ်လတာ သုံးသပ်ခြင်း အလုပ်ကို ဘယ်လို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ကြမလဲ ဆိုတာကို ဆွေးနွေးသွားကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း အလုပ်ကို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်နိုင်ဖို့အတွက် သမာဓိ အားကောင်းအောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ အခုအချိန်မှာ တစ်လတာလုံးရဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို ချက်ချင်း ပြန်မတွေးပါနဲ့ဦး။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လေဝင်လေထွက်လေး တစ်ခုချင်းစီကိုပဲ အရင်ဆုံး စောင့်ကြည့် (Review) လုပ်ကြည့်ပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်... ဘယ်လို ပုံစံနဲ့ ဝင်လာသလဲ၊ ရှည်သလား၊ တိုသလား၊ ကြမ်းသလား၊ နုသလား။ ဒါကို သတိနဲ့ သုံးသပ်နေတာပါ။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ စာရင်းစစ် တစ်ယောက်က စာရင်းစာအုပ်ကို သေချာ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ စိတ်က လှုပ်ရှားနေရင်၊ လောဘ ဒေါသတွေ ဝင်နေရင် စာရင်းအမှန်ကို မမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို အေးအေးဆေးဆေး ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ၊ အနာဂတ်ကို တွေးပြီး စိုးရိမ်နေတဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "Review" (ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း) ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အဲဒီ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းပညာရပ် (Historiography) နဲ့ လုပ်ငန်းခွင် စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး အလေးအမြတ်ထားပြီး လုပ်ဆောင်ကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ နယ်ပယ်အသီးသီးမှာ 'Review Process' ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်လာပါတယ်။ သမိုင်းပညာရှင်တွေဟာ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို ဒီအတိုင်း လက်မခံပါဘူး။ အထောက်အထား အမျိုးမျိုးနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးပြီး၊ "ဘာကြောင့် ဒီလို ဖြစ်ခဲ့ရသလဲ၊ နောက်တစ်ခါ ဒီလို အမှားမျိုး မဖြစ်အောင် ဘာလုပ်ရမလဲ" ဆိုတာကို သုံးသပ်ကြပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... (Method #1) ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ စစ်ပွဲကြီးတွေ၊ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးတွေ ဖြစ်ခဲ့ဖူးတယ်။ အဲဒါတွေကို ဘာလို့ ပြန်လည် လေ့လာနေကြတာလဲ။ အတိတ်က ခေါင်းဆောင်တွေရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် အမှားတွေကို သင်ခန်းစာယူပြီး၊ လက်ရှိကာလမှာ အလားတူ အမှားမျိုး ထပ်မလုပ်မိအောင် ကာကွယ်ဖို့ပါပဲ။ "သမိုင်းကို မေ့လျော့သူသည် သမိုင်းရဲ့ အမှားကို ထပ်မံ ကျူးလွန်လိမ့်မည်" ဆိုတဲ့ စကားအတိုင်းပါပဲ။ သမိုင်းဆိုတာ အပျင်းပြေ ဖတ်စရာ ပုံပြင် မဟုတ်ပါဘူး၊ လူသားတွေရဲ့ အောင်မြင်မှုနဲ့ ကျရှုံးမှု မှတ်တမ်းကြီး တစ်ခုပါ။

 "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့က သမိုင်းပညာရှင်မှ မဟုတ်တာ၊ ဒီ Review တွေက ဘာလုပ်ဖို့လဲ" တဲ့။ အလွန် လက်တွေ့ကျတဲ့ မေးခွန်းပါ။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေ၊ စက်ရုံတွေမှာလည်း 'Post-mortem Analysis' (ဖြစ်ရပ်ပြီးနောက် သုံးသပ်ခြင်း) ဒါမှမဟုတ် 'Performance Review' (စွမ်းဆောင်ရည် သုံးသပ်ခြင်း) ဆိုတာတွေ လုပ်ကြပါတယ်။ စီမံကိန်းတစ်ခု ပြီးသွားတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် လကုန်တဲ့အခါ၊ နှစ်ကုန်တဲ့အခါမှာ "ငါတို့ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ၊ ရည်မှန်းချက် ပြည့်မီရဲ့လား၊ ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းချက် ရှိနေသလဲ" ဆိုတာကို ဒေတာ အချက်အလက်တွေနဲ့ တိတိကျကျ သုံးသပ်ကြပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သင်္ဘောကပ္ပတိန် တစ်ယောက်ဟာ ခရီးဆုံးလို့ ဆိပ်ကမ်း ကပ်တဲ့အခါ၊ သူ့ရဲ့ လမ်းကြောင်း မှတ်တမ်း (Logbook) ကို ပြန်စစ်ပါတယ်။ "ငါ ဘယ်နေရာမှာ မုန်တိုင်း မိခဲ့သလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ လမ်းကြောင်း လွဲသွားသလဲ" ဆိုတာကို ပြန်ကြည့်မှ၊ နောက်တစ်ခေါက် ခရီးထွက်တဲ့အခါ ပိုပြီး ကျွမ်းကျင်စွာ မောင်းနှင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝဆိုတာလည်း သင်္ဘောတစ်စင်း လိုပါပဲ။ လကုန်တိုင်း၊ နှစ်ကုန်တိုင်းမှာ ကိုယ့်ရဲ့ Logbook ကို ပြန်မစစ်ဘူး ဆိုရင်၊ ကိုယ့်ရဲ့ အမှားတွေကို ဘယ်တော့မှ မြင်မှာ မဟုတ်သလို၊ ဘယ်တော့မှလည်း တိုးတက်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် "Review" ဆိုတာ အပြစ်ရှာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပိုမို ကောင်းမွန်တဲ့ အနာဂတ်ကို တည်ဆောက်ဖို့အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ "Learning Process" (သင်ယူမှု ဖြစ်စဉ်) တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ သုံးသပ်ခြင်းဟာ ခံစားချက်ကို ရှေ့တန်းမတင်ဘဲ၊ အချက်အလက် (Evidence) ကို အခြေခံပြီး ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ဆုံးဖြတ်ချက် ချခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ "အတိတ်ကို ပြန်လည် သုံးသပ်ခြင်း" နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘယ်လို အံ့သြဖွယ်ရာ ဟောကြားခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ဒီဃနိကာယ်၊ သီလက္ခန်ပါဠိတော်မှာ လာရှိတဲ့ "ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" (Pubbenivāsanussati Ñāṇa) ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်ထူးနဲ့ ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကြရအောင်။ (Method #5: ပါဠိတော်နှင့် သိပ္ပံကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း)။

"ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" ဆိုတာ ရှေးက ဖြစ်ဖူးခဲ့တဲ့ ခန္ဓာအစဉ် ဘဝအဆက်ဆက်ကို ပြန်လည် အောက်မေ့နိုင်တဲ့၊ သတိရနိုင်တဲ့ အသိဉာဏ်ထူး ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်နဲ့ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကြီးတွေဟာ ဒီဉာဏ်နဲ့ အတိတ်ဘဝပေါင်း မြောက်မြားစွာကို ပြန်မြင်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကို ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသန (Historiography) အဆင့်ဆင့်နဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။

ပထမအဆင့်၊ သမိုင်းသုတေသနမှာ "Data Collection" (အချက်အလက် စုဆောင်းခြင်း) ရှိပါတယ်။ ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတွေ၊ ကျောက်စာတွေ၊ ပေစာတွေကို လိုက်လံ ရှာဖွေရပါတယ်။ "ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" မှာတော့ ဒီအဆင့်ကို "မနသိကာရ" (Manasikara - နှလုံးသွင်းခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို စိတ်အစဉ်မှာ ပြန်လည် ပေါ်လာအောင် အာရုံပြုလိုက်တာပါ။ သာမန်လူတွေက မေ့ပျောက်နေပေမယ့်၊ သမာဓိ အားကောင်းတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ စိတ်မှာတော့ အတိတ်က မှတ်တမ်း (Data) တွေက အကုန် ပြန်ပေါ်လာပါတယ်။

ဒုတိယအဆင့်၊ သမိုင်းပညာမှာ "Source Verification" (ရင်းမြစ် မှန်ကန်မှု စစ်ဆေးခြင်း) ရှိပါတယ်။ ရလာတဲ့ အထောက်အထားက အစစ်လား၊ အတုလား ဆိုတာ ခွဲခြားရပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ ဒီအဆင့်က "ဝိသုဒ္ဓိ" (Visuddhi - စင်ကြယ်မှု) ပါ။ သမာဓိကြောင့် စိတ်စင်ကြယ်နေတဲ့အတွက်၊ ပြန်မြင်ရတဲ့ အတိတ်ပုံရိပ်တွေဟာ အလွန် ကြည်လင် ပြတ်သားပြီး၊ အမှားအယွင်း ကင်းစင်ပါတယ်။

တတိယအဆင့်၊ သမိုင်းပညာမှာ "Chronological Ordering" (ကာလစဉ် ဆက်စပ်ခြင်း) ရှိပါတယ်။ ဘယ်အဖြစ်အပျက်က အရင်ဖြစ်တာ၊ ဘယ်ဟာက နောက်မှဖြစ်တာ ဆိုတာကို ခုနှစ် သက္ကရာဇ်တွေနဲ့ စီရပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ "အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတိ" (များပြားလှစွာသော ရှေး၌ နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့နိုင်၏) ဆိုတဲ့အတိုင်း၊ တစ်ဘဝပြီး တစ်ဘဝ၊ ကမ္ဘာ တစ်ကမ္ဘာပြီး တစ်ကမ္ဘာ အစဉ်အတိုင်း ပြန်မြင်နိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

စတုတ္ထအဆင့်၊ ဒါက အရေးအကြီးဆုံးပါ။ သမိုင်းပညာမှာ "Analysis of Cause and Effect" (အကြောင်းအကျိုး ဆန်းစစ်ခြင်း) ရှိပါတယ်။ "ဒီနိုင်ငံ ဘာလို့ ကျဆုံးသွားတာလဲ၊ ဒီစစ်ပွဲ ဘာလို့ ဖြစ်တာလဲ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ ဒါကို "ကမ္မဿကတာ" (Kammassakata - ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိခြင်း) ကို မြင်ခြင်းနဲ့ ယှဉ်ကြည့်လို့ ရပါတယ်။ "သြော်... ဒီဘဝတုန်းက ဒီလို အကုသိုလ် လုပ်ခဲ့လို့၊ ဟိုဘဝမှာ ဒီလို ဆင်းရဲခဲ့ရတာပါလား။ ဒီဘဝမှာ ဒီလို ကုသိုလ် လုပ်ခဲ့လို့၊ ဟိုဘဝမှာ ဒီလို ချမ်းသာခဲ့တာပါလား" ဆိုတဲ့ ကံနဲ့ ကံ၏ အကျိုး (Cause and Effect) ကို အထင်အရှား မြင်တွေ့လိုက်တာပါ။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာက ပြင်ပလောကရဲ့ သမိုင်းကို သုတေသန လုပ်သလိုပဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ကတော့ အတွင်းစိတ်သန္တာန်ရဲ့ သံသရာ သမိုင်းကြောင်း (Samsaric History) ကို အသေးစိတ် သုတေသန လုပ်ပြခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အတိတ်ကို ပြန်ကြည့်တယ် ဆိုတာ အလွမ်းသယ်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ "ဝဋ်" (Vatta - Cycle of suffering) လို့ခေါ်တဲ့ သံသရာ လည်နေပုံကို မြင်ပြီး၊ အဲဒီထဲက ရုန်းထွက်ဖို့ သင်ခန်းစာယူခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီးထဲမှာ အတိတ်က အကြောင်းအရာတွေကို ပြန်လည် တွေးတော သုံးသပ်တဲ့အခါ (Review လုပ်တဲ့အခါ) စိတ်အစဉ်မှာ ဘယ်လို ဖြစ်ပျက်သွားသလဲ ဆိုတာကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ကြစို့။ (Method #2: Vipassana Mechanism ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲခြင်း)။

ဦးဇင်းတို့ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို ပြန်သုံးသပ်မယ် ဆိုပါစို့။ ဒါဟာ "မနောဒွါရ" (Mano-dvara - စိတ်တံခါးပေါက်) မှာ ဖြစ်ပျက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ပါ။ အတိတ်က ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ အလုပ်တစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် ကြုံတွေ့ခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်တစ်ခုဟာ "ဓမ္မာရုံ" (Dhamma-rammana - စိတ်အာရုံ) အနေနဲ့ စိတ်တံခါးမှာ လာရောက် ထင်ဟပ်ပါတယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ အဏုစိတ် ကြည့်ကြစို့။ ပထမဆုံး၊ ဘဝင်စိတ် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်နေရာကနေ၊ အတိတ်အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာတဲ့အခါ ဘဝင်အစဉ် ပြတ်သွားပြီး "မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း" (Mano-dvaravajjana) လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်တံခါးကို ဖွင့်ပေးတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "မနောဝိညာဏဓာတ်" (Mano-vinnana dhatu) လို့ခေါ်တဲ့ သိစိတ် (Knowing Consciousness) က အဲဒီ အတိတ်အာရုံကို သိလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ "ဖဿ" (Phassa - Contact) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ (၁) မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး/ဘဝင်)၊ (၂) ဓမ္မာရုံ (အတိတ်အကြောင်းအရာ)၊ (၃) မနောဝိညာဉ် (သိစိတ်) တို့ သုံးပါး ဆုံစည်းလိုက်တာကို မနောဒွါရဖဿ လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီဖဿလေး ဖြစ်ပေါ်လာဖို့အတွက် အချိန်ကာလအားဖြင့် တစ်စက္ကန့်ရဲ့ ကုဋေတစ်သိန်းပုံ တစ်ပုံလောက်တောင် မကြာပါဘူး။

ဖဿ ဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ။ "ဝေဒနာ" (Vedana - Feeling) ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ပြန်တွေးလိုက်တဲ့ အကြောင်းအရာက ကိုယ် အမှားလုပ်ခဲ့တဲ့ ကိစ္စဆိုရင် "ဟာ... ငါ မှားခဲ့ပါလား" ဆိုတဲ့ စိတ်မချမ်းသာမှု "ဒေါမနဿ ဝေဒနာ" (Domanassa) ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ကောင်းမှုတစ်ခု လုပ်ခဲ့တာကို ပြန်တွေးမိရင် "ဝမ်းသာစရာပဲ" ဆိုတဲ့ "သောမနဿ ဝေဒနာ" (Somanassa) ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါမှမဟုတ် သာမန် ကိစ္စဆိုရင် "ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ" ပေါ်လာပါတယ်။

ဝေဒနာနဲ့အတူ "သညာ" (Sanna - Perception/Memory) လည်း ပါလာပါတယ်။ "ဒါက လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပတ်က ငါ ဘုရားသွားတုန်းက အဖြစ်အပျက်ပဲ" လို့ အမှတ်အသား ပြုလိုက်တာပါ။ အဲဒီနောက်မှာ "သင်္ခါရ" (Sankhara - Mental Formations) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်လာပါတယ်။ "နောက်တစ်ခါ ဒီလို မမှားစေရဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ၊ ဒါမှမဟုတ် "ငါက ညံ့လိုက်တာ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တာတွေဟာ သင်္ခါရတွေပါပဲ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အတိတ်က ပုံရိပ်အာရုံက 'ရူပက္ခန္ဓာ' (အဆင်းဆိုရင်ပေါ့)၊ ဒါမှမဟုတ် နာမ်အာရုံဆိုရင် ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်။ အဲဒါကို သိလိုက်တဲ့စိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ ပြန်တွေးလို့ ခံစားရတာက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ မှတ်မိတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ သတိထားပါ။ ဦးဇင်းတို့က ဒီလောက် မြန်ဆန်တဲ့ စိတ်အစဉ်ကို အမှန်အတိုင်း မမြင်တဲ့အခါ (အဝိဇ္ဇာ)၊ ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ "ငါ ပြန်တွေးနေတာ၊ ငါ မှားခဲ့တာ၊ ငါ့ရဲ့ သမိုင်း" ဆိုပြီး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi - Personality Belief) ဝင်သွားပါတယ်။ အတိတ်က "ငါ" နဲ့ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ "ငါ" ဟာ တစ်ယောက်တည်းပဲ၊ ဆက်စပ်နေတယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Eternalism) ပါ။

တကယ်တော့ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေက ချုပ်ငြိမ်းသွားပါပြီ။ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ စိတ်ကလည်း အသစ် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပျက်သွားတာပါ။ ဒါကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်မယ် ဆိုရင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ်တဲ့ (Review) အချိန်မှာ "တွေးစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းနည်းစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းသာစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ ပရမတ်ကို ဦးစားပေးပြီး ရှုမှတ်ရပါမယ်။ အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ကွာကျပြီး၊ အတိတ်က သင်ခန်းစာကို စိတ်ခံစားမှု ကင်းကင်းနဲ့ ဉာဏ်သက်သက်နဲ့သာ ရယူနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှသာ "သမိုင်းသည် အကောင်းဆုံး ဆရာ" ဖြစ်လာမှာပါ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ (Method #3: Case Study ကို ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကဲ့သို့ အသက်သွင်းခြင်း)။

အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်၊ လကုန်ရက် ညနေခင်းပေါ့။ ပြတိုက်ရဲ့ အစည်းအဝေးခန်းမထဲမှာ လစဉ် ပုံမှန် လုပ်နေကျ "လကုန် သုံးသပ်အစည်းအဝေး" (Month-End Review Meeting) ကျင်းပနေပါတယ်။ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်းက ခေါင်းရင်းမှာ ထိုင်နေတယ်။ သူ့ဘေးမှာတော့ အကြီးတန်း အရာရှိ ဒေါ်ခင်နဲ့၊ လူငယ် ဝန်ထမ်းလေး မောင်ဘတို့ ရှိနေကြတယ်။

လေထုက သိပ်မကောင်းဘူး။ တင်းမာနေတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ပြီးခဲ့တဲ့ သီတင်းပတ်က ကျင်းပခဲ့တဲ့ "ရှေးဟောင်း မြန်မာ့လက်မှုပညာ ပြပွဲ" မှာ ပြဿနာတစ်ခု (Case-2430) ဖြစ်ခဲ့လို့ပါပဲ။ ပြပွဲမှာ ပြသထားတဲ့ ပစ္စည်းတချို့ရဲ့ ရှင်းလင်းချက် ကတ်ပြား (Labels) တွေမှာ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်တွေ မှားယွင်း ရေးသားထားတာကို ဧည့်သည် သမိုင်းပညာရှင် တစ်ယောက်က ထောက်ပြသွားခဲ့တယ်။ အဲဒီ ကတ်ပြားတွေကို တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်ခဲ့တာက မောင်ဘ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒေါ်ခင်က စာရွက်စာတမ်းတွေကို စားပွဲပေါ် ပစ်တင်လိုက်ရင်း "မောင်ဘ... ရှင့်ကြောင့် ပြတိုက် ဂုဏ်သိက္ခာ ကျသွားပြီ။ ဒီလောက် အခြေခံကျတဲ့ ခုနှစ်တွေတောင် မှားရသလား။ ရှင် ဘယ်လို အလုပ်လုပ်တာလဲ" လို့ အသံမာမာနဲ့ စတင် အပြစ်တင်ပါတယ်။

မောင်ဘရဲ့ မျက်နှာက နီရဲသွားတယ်။ သူက ခေါင်းငုံ့ထားရင်းကနေ ပြန်မော့ကြည့်ပြီး "ကျွန်တော်... ကျွန်တော် သေချာ စစ်ပါတယ် ဒေါ်ခင်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီတုန်းက ပြပွဲရက် နီးနေလို့ အလုပ်တွေ အရမ်းများပြီး မျက်စိလျှမ်းသွားတာပါ။ ပြီးတော့ အချက်အလက် ပေးတဲ့ ဌာနကလည်း နောက်ကျမှ ပေးလို့..." လို့ ဆင်ခြေတွေ ပေးရင်း ခုခံ ပြောဆိုပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ့ကို ဝိုင်းပြောနေကြပြီ၊ ငါ့အပြစ်ချည်းပဲ မဟုတ်ပါဘူး" ဆိုတဲ့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေနဲ့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ချင်တဲ့ မာနတွေ ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။

အခြေအနေက ပိုဆိုးလာမယ့် အနေအထားမှာ၊ ဦးစံလင်းက လက်ကာပြလိုက်ပြီး တည်ငြိမ်တဲ့ အသံနဲ့ ဝင်ပြောပါတယ်။ "ခဏလေး... ဒေါ်ခင်ရော၊ မောင်ဘရော စိတ်ကို လျှော့ကြပါ။ ငါတို့ ဒီမှာ ထိုင်နေတာ တစ်ယောက်ကို တစ်ယောက် အပြစ်တင်ဖို့ (Blame) မဟုတ်ဘူး။ ဘာမှားသွားသလဲ ဆိုတာကို သုံးသပ်ပြီး သင်ခန်းစာယူဖို့ (Learn) ပဲ။ သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ မယူရင်၊ ငါတို့ ဒီအမှားကို နောက်တစ်ခါ ထပ်လုပ်မိကြလိမ့်မယ်။ ဒါ ဝဋ် (Cycle) လည်တာပဲ"

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည် သုံးသပ်ခြင်းနှင့် စစ်ဆေးခြင်း မူဝါဒ (Policy 6) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "ကဲ... အားလုံးပဲ အပိုဒ် ၆.၁ (Art 6.1: Constructive performance review process) ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ Review ဆိုတာ 'အပြုသဘော' (Constructive) ဖြစ်ရမယ်။ ကဲ... Template T230 (Exhibition Post-Mortem Report) ကို ယူခဲ့။ ငါတို့ ခံစားချက်တွေ ဘေးဖယ်ထားပြီး အချက်အလက်တွေနဲ့ ပြောကြမယ်"

ဦးစံလင်းက Template T230 ကို ဖွင့်ပြီး တစ်ချက်ချင်း မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။

"နံပါတ် ၁ - ဘာဖြစ်ခဲ့သလဲ? (What happened?)" - "ကတ်ပြား ၅ ခုမှာ ခုနှစ် မှားသွားတယ်"

"နံပါတ် ၂ - ဘာကြောင့် ဖြစ်ရသလဲ? (Why did it happen?)" - ဦးစံလင်းက မောင်ဘဘက် လှည့်ပြီး "မောင်ဘ၊ မင်း ဆင်ခြေမပေးဘဲ အမှန်အတိုင်း ပြောစမ်းပါ" လို့ မေးတယ်။ မောင်ဘက ငြိမ်သွားပြီး "ကျွန်တော် နောက်ဆုံး အဆင့်မှာ ပြန်စစ်ဖို့ (Proofread) အချိန်မလောက်တော့လို့ ကျော်သွားမိပါတယ်" လို့ ဝန်ခံတယ်။

"နံပါတ် ၃ - နောက်တစ်ခါ မဖြစ်အောင် ဘာလုပ်မလဲ? (How to prevent it?)" - ဒေါ်ခင်က ဝင်ပြောတယ် "နောက်ဆိုရင် ပြပွဲ မစခင် ၃ ရက်အလိုမှာ ကတ်ပြားအားလုံး အပြီး သတ်မှတ်ရမယ်။ ပြီးတော့ လူနှစ်ယောက် အပြန်အလှန် စစ်ဆေးတဲ့ စနစ် (Double-check System) လုပ်ရမယ်"

ဦးစံလင်းက ခေါင်းညိတ်လိုက်တယ်။ "ကောင်းပြီ။ ဒါဆိုရင် ဒါကို နောက်လအတွက် လုပ်ငန်းစဉ် (Action Plan) အဖြစ် သတ်မှတ်မယ်။ မောင်ဘ... ဒီအမှားက မင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ဆရာပဲ။ မင်း ဒီအမှားကို ဝန်ခံပြီး သင်ခန်းစာ ယူလိုက်တဲ့အတွက်၊ နောက်တစ်ခါ မင်း ပိုပြီး တိကျသေချာတဲ့သူ ဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ ရှက်စရာ မဟုတ်ဘူး၊ တိုးတက်မှုပဲ"

ဒီအခါမှာ မောင်ဘရဲ့ စိတ်ထဲက ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီး လျော့ကျသွားတယ်။ "ငါ့အပြစ်" ဆိုပြီး ပူလောင်နေတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အစွဲတွေ ကွာကျသွားပြီး၊ "ဒါဟာ ပြုပြင်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ခုပါလား" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ် ဝင်လာပါတယ်။ အစည်းအဝေး ပြီးတဲ့အခါ အားလုံးဟာ စိတ်လက်ပေါ့ပါးစွာနဲ့ ရှေ့ဆက်မယ့် အလုပ်တွေကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်တွေ့သွားကြပါတော့တယ်။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အမှားတစ်ခု ဖြစ်လာတဲ့အခါ၊ အဲဒါကို အပြစ်တင်ခြင်း၊ ဆင်ခြေပေးခြင်း ဆိုတဲ့ "ဝဋ်" (Cycle) ထဲမှာ မလည်ဘဲ၊ ဓမ္မနည်းကျ၊ သိပ္ပံနည်းကျ သုံးသပ် (Review) လိုက်တဲ့အခါ၊ အမှားကနေ အဖိုးတန်တဲ့ သင်ခန်းစာ (Lesson) ကို ရရှိသွားပုံကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ အတိတ်က အမှားတွေအတွက် ပူလောင်နေရတာ၊ ဝေဖန်ခံရလို့ စိတ်ဆင်းရဲရတာတွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အတိတ်အာရုံတွေ၊ အခု ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဝေဒနာတွေအပေါ်မှာ "ငါ လုပ်ခဲ့တာ၊ ငါ့အမှား၊ ငါ့သိက္ခာ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ သံသရာဝဋ်ကို လည်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ နေ့စဉ်၊ လစဉ် မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်တဲ့ (Review) အခါတိုင်း၊ ပေါ်လာတဲ့ စိတ်အစဉ်ကို "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အမှား မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အမှန် မဟုတ်ဘူး၊ အကြောင်းအကျိုးအရ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ဓမ္မ ဖြစ်စဉ် သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန် ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သင်ခန်းစာ ယူတတ်တဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ လကုန်ရက်များတွင် ပြီးခဲ့သော ကာလကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း (Review) ကို စနစ်တကျ ပြုလုပ်နိုင်ကြပါစေ၊ အတိတ်က အမှားများကို "သမိုင်းဆရာ" အဖြစ် သဘောထား၍ သင်ခန်းစာ ယူနိုင်ကြပါစေ၊ အမှားများအတွက် ပူလောင်ခြင်း၊ အမှန်များအတွက် ဝါကြွားခြင်း မရှိဘဲ၊ ကုသိုလ်တရားများအတွက် ဝမ်းမြောက်စွာ သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဝဋ်ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.