Day: 031 | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ဇန်နဝါရီလ သုံးသပ်ချက် (January Review) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ကမ္မသကတာ | Audit

Day: 031 | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ဇန်နဝါရီလ သုံးသပ်ချက် (January Review) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ကမ္မသကတာ | Audit

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်။ ဒီကနေ့ဟာ နှစ်သစ်ရဲ့ ပထမဆုံးလဖြစ်တဲ့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက်ကို ရောက်ရှိလို့ လာခဲ့ပါပြီ။ မနက်ဖြန်ဆိုရင် ဖေဖော်ဝါရီလသစ်ကို ကြိုဆိုရတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ဇန်နဝါရီလကုန်၊ ဖေဖော်ဝါရီအကြို မင်္ဂလာရှိတဲ့ အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ လကုန်ရက်ဆိုတာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ စာရင်းချုပ်ပြီး စစ်ဆေး (Audit) ကြသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝမှာလည်း တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရမယ့် အချိန်အခါကောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို သုံးသပ်ပြီး၊ လာမယ့်လသစ်အတွက် အားအင်သစ်တွေ မွေးမြူနိုင်ကြပါစေ၊ ကောင်းသော ကံ၊ ကောင်းသော ဉာဏ်တို့ဖြင့် ကံကောင်းခြင်းများကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

"ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ချစ်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် စောင့်ရှောက်ပါ" ဆိုတဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမအတိုင်း၊ မိမိကိုယ်ကို အကောင်းဆုံး စောင့်ရှောက်နည်းဟာ မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို စာရင်းစစ် (Audit) လုပ်ခြင်းပါပဲ။ ဒီနေ့မှာတော့ ဇန်နဝါရီလ တစ်လတာလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ပြီး၊ "ကမ္မသကတာ" (မိမိကံသာ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိခြင်း) ဆိုတဲ့ အမြင်နဲ့ ဘဝစာရင်းကို ဘယ်လို စစ်ဆေးမလဲ ဆိုတာကို ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ တစ်လတာ စာရင်းကို တိကျမှန်ကန်စွာ စစ်ဆေးနိုင်ဖို့အတွက် သမာဓိ အားကောင်းအောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။ ဝင်လေ တစ်ချက်၊ ထွက်လေ တစ်ချက်ဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အသက်ရှင်ခြင်း စာရင်းမှတ်တမ်း (Logbook entry) လေးတွေပါပဲ။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ အခုအချိန်မှာ တစ်လတာလုံးရဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို ချက်ချင်း ပြန်မတွေးပါနဲ့ဦး။ အဲဒီလို တွေးလိုက်ရင် စိတ်တွေ ရှုပ်ထွေးပြီး စာရင်းအမှန် ပေါ်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လေဝင်လေထွက်လေး တစ်ခုချင်းစီကိုပဲ အရင်ဆုံး စောင့်ကြည့် (Audit) လုပ်ကြည့်ပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်... တိုသလား၊ ရှည်သလား။ ထွက်လေလေး ထွက်သွားတယ်... ကြမ်းသလား၊ နုသလား။ ဒါကို သတိနဲ့ စစ်ဆေးနေတာပါ။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။ ဘဏ်တစ်ခုမှာ ငွေစာရင်း စစ်ဆေးတဲ့ စာရင်းစစ် (Auditor) တစ်ယောက်လိုပါပဲ။ စာရင်းစစ်သူဟာ စိတ်လှုပ်ရှားနေလို့ မရဘူး၊ လောဘ ဒေါသတွေ ဝင်နေရင် စာရင်းအမှားတွေ ဖြစ်ကုန်မှာပေါ့။ အဲဒီလိုပဲ ကိုယ့်ဘဝကို ပြန်စစ်ဆေးတဲ့အခါမှာလည်း စိတ်က ငြိမ်သက်နေမှ၊ ဘက်လိုက်မှု ကင်းရှင်းနေမှ ကိုယ့်ရဲ့ အားနည်းချက်၊ အားသာချက်တွေကို အမှန်အတိုင်း မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို အေးအေးဆေးဆေး ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ပြီးခဲ့တဲ့ ရက်တွေအတွက် ပူပန်နေတဲ့ စိတ်တွေ၊ လာမယ့်လအတွက် စိုးရိမ်နေတဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "Audit" (စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း) ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အဲဒီ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး အလေးအမြတ်ထားပြီး လုပ်ဆောင်ကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ (Method #1: The "Double-Loop" Explanation Rule)။

ဒီနေ့ခေတ် စီးပွားရေး လောကမှာ၊ အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ "Audit" ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုဟာ လကုန်တိုင်း၊ နှစ်ကုန်တိုင်းမှာ သူတို့ရဲ့ ငွေကြေး စာရင်းရှင်းတမ်း (Financial Statements) တွေကို ပြင်ပက လွတ်လပ်တဲ့ စာရင်းစစ်တွေ ခေါ်ပြီး စစ်ဆေးခံရပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကိုယ်တိုင် လုပ်ထားတဲ့ စာရင်းမှာ အမှားအယွင်းတွေ ပါနိုင်သလို၊ တမင် သက်သက် လိမ်လည်ထားတာတွေလည်း ရှိနိုင်လို့ပါပဲ။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ အမှားရှာတာ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး၊ လုပ်ငန်းရဲ့ ကျန်းမာရေး အခြေအနေကို အကဲဖြတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... စာရင်းစစ် တစ်ယောက် ရောက်လာရင် သူက စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထား (Evidence) တွေကိုပဲ ကြည့်ပါတယ်။ မန်နေဂျာက "ကျွန်တော်တို့ အရမ်း အမြတ်ရပါတယ်" လို့ ပါးစပ်က ပြောနေရုံနဲ့ လက်မခံပါဘူး။ "ဘယ်မှာလဲ ဘောင်ချာ၊ ဘယ်မှာလဲ ဘဏ်ရှင်းတမ်း" ဆိုပြီး တိတိကျကျ တောင်းဆိုပါတယ်။ ရငွေ (Income) နဲ့ သုံးငွေ (Expense) မျှတရဲ့လား၊ ပိုင်ဆိုင်မှု (Asset) နဲ့ ပေးရန်တာဝန် (Liability) တွေက မှန်ကန်ရဲ့လား ဆိုတာကို စံချိန်စံညွှန်းတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးတာပါ။ ဒီလို စစ်ဆေးမှသာ ကုမ္ပဏီက ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းနေတယ်၊ ဘယ်နေရာမှာ ပြုပြင်ရမယ် ဆိုတာကို သိပြီး၊ လာမယ့်လတွေမှာ ပိုမို တိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

 "အရှင်ဘုရား၊ ဒါတွေက စီးပွားရေး သမားတွေ ကိစ္စပါ၊ တပည့်တော်တို့လို သာမန်လူတွေက ဘာလို့ Audit လုပ်ဖို့ လိုတာလဲ" တဲ့။ အလွန် လက်တွေ့ကျတဲ့ မေးခွန်းပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဦးဇင်းတို့ တစ်ဦးစီတိုင်းဟာလည်း "မိမိဘဝ" ဆိုတဲ့ ကုမ္ပဏီကြီးကို ဦးစီး လည်ပတ်နေကြတဲ့ မန်နေဂျာတွေပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့မှာလည်း နေ့စဉ် ဝင်ငွေ ထွက်ငွေတွေ ရှိပါတယ်။ ငွေကြေးတင် မကပါဘူး၊ "ကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ ဝင်ငွေ၊ "အကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ ထွက်ငွေတွေ ရှိပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဒီ ဇန်နဝါရီလ တစ်လလုံးမှာ သူတော်ကောင်းတို့ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ။ ဘုရား တရား သံဃာကို ရည်မှန်းပြီး လှူဒါန်းခဲ့တာတွေ၊ သီလ ဆောက်တည်ခဲ့တာတွေ၊ မေတ္တာပွားခဲ့တာတွေဟာ "ကုသိုလ် Asset" (ပိုင်ဆိုင်မှု) တွေပါပဲ။ ဒါပေမယ့် တစ်ဖက်ကလည်း ဒေါသထွက်ခဲ့တာတွေ၊ လောဘဇော တိုက်ခဲ့တာတွေ၊ သူတစ်ပါးကို အတင်းပြောခဲ့တာတွေ ရှိနေရင် ဒါတွေက "အကုသိုလ် Liability" (ပေးရန်တာဝန်/အကြွေး) တွေ ဖြစ်နေပါတယ်။ လကုန်လို့ စာရင်းချုပ်လိုက်တဲ့အခါ အကုသိုလ် အကြွေးတွေက ကုသိုလ် ပိုင်ဆိုင်မှုထက် များနေရင်၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "ဘဝ ကုမ္ပဏီ" ဟာ အရှုံးပေါ်နေပြီလို့ ဆိုရမှာပါ။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်ဘဝကို Audit လုပ်ဖို့ လိုအပ်တာပါ။

ဒီနေရာမှာ (Method #5: ပါဠိတော်နှင့် သိပ္ပံကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း) နည်းလမ်းကို အသုံးပြုပြီး၊ ခေတ်သစ် Audit သဘောတရားနဲ့ ဘုရားရှင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကမ္မသကတာ" (Kammasakata) သဘောတရားကို နှိုင်းယှဉ် ဓာတ်ခွဲပြပါမယ်။

သိပ္ပံနည်းကျ Audit မှာ အဓိက ကျောရိုးက "Accountability" (တာဝန်ခံမှု) ဖြစ်ပါတယ်။ ကုမ္ပဏီရဲ့ ငွေတစ်ပြား ပျောက်သွားရင် အဲဒီငွေကို ကိုင်တွယ်တဲ့သူက တာဝန်ခံရပါတယ်။ ဘယ်သူ့ကြောင့် ပျောက်သလဲ ဆိုတာကို ခြေရာခံ (Audit Trail) လိုက်လို့ ရပါတယ်။

ဘုရားရှင် ဟောကြားတဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ "ကမ္မသကတာ" ဆိုတာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။ "ကမ္မဿကာ၊ ကမ္မဒါယာဒါ၊ ကမ္မယောနိ၊ ကမ္မဗန္ဓု၊ ကမ္မပဋိသရဏာ" လို့ အတိအကျ ဟောထားပါတယ်။

"ကမ္မဿကာ" (Kammassaka) ဆိုတာ "မိမိပြုသော ကံသာလျှင် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိကြကုန်၏" လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ ဒါဟာ Audit မှာ "Ownership of Transaction" (အရောင်းအဝယ် ကိစ္စကို ပိုင်ဆိုင်သူ) နဲ့ တူပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ ဒီလထဲမှာ ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှု မှန်သမျှဟာ သူများပိုင်တာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ကိုယ်တိုင်ပိုင်ဆိုင်တဲ့ စာရင်းတွေချည်းပါပဲ။

"ကမ္မဒါယာဒါ" (Kammadayada) ဆိုတာ "မိမိကံ၏ အမွေကိုသာ ခံယူရကြကုန်၏" ပါ။ ဒါဟာ Audit ရဲ့ "Result / Consequence" (ရလဒ်) ပါပဲ။ စာရင်းစစ်လို့ အမြတ်ထွက်ရင် အမြတ်အမွေကို ခံစားရမယ်၊ အရှုံးပေါ်ရင် အရှုံးအမွေ (အကြွေး) ကို ဆပ်ရပါလိမ့်မယ်။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် Audit စနစ်က ငွေကြေး စာရင်းကို စစ်ဆေးသလိုပဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ "ကမ္မသကတာ" ဉာဏ်တော်ကြီးကတော့ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံးမှာ ရှိတဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို အတိအကျ စစ်ဆေးပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီ "ကမ္မသကတာ" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇန်နဝါရီလကို ပြန်လည် စစ်ဆေး (Audit) ကြဖို့ တိုက်တွန်းလိုပါတယ်။

ဒီနေ့ ဓမ္မပဒ ဂါထာ ၁၅၇ မှာ "အတ္တာနဉ္စေ ပိယံ ဇညာ၊ ရက္ခေယျ နံ သုရက္ခိတံ" လို့ ဟောထားပါတယ်။ "မိမိကိုယ်ကို ချစ်တယ်လို့ သိရင်၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ပါ" တဲ့။ ဘယ်လို စောင့်ရှောက်မလဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို အမြဲတမ်း Audit လုပ်ပြီး၊ အကုသိုလ် စာရင်းတွေ မဝင်အောင်၊ ကုသိုလ် စာရင်းတွေ တိုးပွားအောင် စောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ အကောင်းဆုံး စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို ပြန်လည် သုံးသပ် စစ်ဆေးတဲ့အခါ (Audit လုပ်တဲ့အခါ) စိတ်အစဉ်မှာ ဘယ်လို ဖြစ်ပျက်သွားသလဲ ဆိုတာကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ကြစို့။ (Method #2: Vipassana Mechanism ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲခြင်း)။

ဦးဇင်းတို့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇန်နဝါရီလကို ပြန်သုံးသပ်မယ် ဆိုပါစို့။ ဒါဟာ "မနောဒွါရ" (Mano-dvara - စိတ်တံခါးပေါက်) မှာ ဖြစ်ပျက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ပါ။ ဥပမာ - လလယ်လောက်တုန်းက ကိုယ်က တစ်ယောက်ယောက်ကို ဒေါသထွက်ပြီး ပြောဆိုခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက် တစ်ခုကို ပြန်တွေးမိတယ် ဆိုကြပါစို့။ အဲဒီ အတိတ်က လုပ်ရပ် (Kamma) ဟာ "ဓမ္မာရုံ" (Dhamma-rammana - စိတ်အာရုံ) အနေနဲ့ စိတ်တံခါးမှာ လာရောက် ထင်ဟပ်ပါတယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ အဏုစိတ် ကြည့်ကြစို့။ ပထမဆုံး၊ လက်ရှိ စိတ်ငြိမ်နေတဲ့ ဘဝင်အစဉ် ပြတ်သွားပြီး "မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း" (Mano-dvaravajjana) လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်တံခါးကို ဖွင့်ပေးတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "မနောဝိညာဏဓာတ်" (Mano-vinnana dhatu) လို့ခေါ်တဲ့ သိစိတ် (Knowing Consciousness) က အဲဒီ အတိတ်က ဒေါသဖြစ်ခဲ့တဲ့ ပုံရိပ်ကို သိလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ Audit လုပ်ငန်းစဉ်ရဲ့ အဓိက သော့ချက်ဖြစ်တဲ့ "ဖဿ" (Phassa - Contact) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ (၁) မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး)၊ (၂) ဓမ္မာရုံ (အတိတ်က ဒေါသအဖြစ်အပျက်)၊ (၃) မနောဝိညာဉ် (သိစိတ်) တို့ သုံးပါး ဆုံစည်းလိုက်တာကို မနောဒွါရဖဿ လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဖဿ ဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ။ "ဝေဒနာ" (Vedana - Feeling) ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ပြန်တွေးလိုက်တဲ့ အကြောင်းအရာက ကိုယ် ဒေါသထွက်ခဲ့တဲ့ ကိစ္စ၊ ကိုယ့်ဘက်က မှားခဲ့တဲ့ ကိစ္စ ဆိုရင် "ဟာ... ငါ အဲဒီတုန်းက မလုပ်သင့်ဘူး၊ ငါ မှားခဲ့ပါလား" ဆိုတဲ့ စိတ်မချမ်းသာမှု၊ နောင်တရမှု "ဒေါမနဿ ဝေဒနာ" (Domanassa) ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်က မှန်တယ်လို့ ထင်နေတုန်းပဲ ဆိုရင်လည်း "အဲဒီတုန်းက ငါ ကောင်းကောင်း ပြောလိုက်ရတာ" ဆိုတဲ့ မာနနဲ့ ယှဉ်တဲ့ သောမနဿ ဝေဒနာ ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။

ဝေဒနာနဲ့အတူ "သညာ" (Sanna - Perception/Memory) လည်း ပါလာပါတယ်။ "ဒါက ဇန်နဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့က အဖြစ်အပျက်ပဲ" လို့ အမှတ်အသား ပြုလိုက်တာပါ။ အဲဒီနောက်မှာ "သင်္ခါရ" (Sankhara - Mental Formations) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်လာပါတယ်။ "နောက်တစ်ခါ ဒီလို မမှားစေရဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ (ကုသိုလ် သင်္ခါရ)၊ ဒါမှမဟုတ် "ငါက ညံ့လိုက်တာ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ပြီး စိတ်ဓာတ်ကျတာ (အကုသိုလ် သင်္ခါရ) တွေဟာ သင်္ခါရတွေပါပဲ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အတိတ်က ပုံရိပ်အာရုံက 'ရူပက္ခန္ဓာ' (အဆင်းဆိုရင်ပေါ့)၊ အဲဒါကို သိလိုက်တဲ့စိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ ပြန်တွေးလို့ ခံစားရတာက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ မှတ်မိတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ၊ ပြုပြင်စီရင်တာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ အလွန် သတိထားရမယ့် အချက်ကို ပြောပြပါမယ်။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဦးဇင်းတို့က ဒီလောက် မြန်ဆန်တဲ့ စိတ်အစဉ်ကို အမှန်အတိုင်း မမြင်တဲ့အခါ (အဝိဇ္ဇာ)၊ ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ "ငါ ပြန်တွေးနေတာ၊ ငါ မှားခဲ့တာ၊ ငါ့ရဲ့ သမိုင်း" ဆိုပြီး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi - Personality Belief) ဝင်သွားပါတယ်။

မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးကို မြွေဖြစ်အောင် လုပ်ပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့် မြွေအစစ်ကြီး လို့ ထင်ပြီး ကြောက်လန့် သလိုပါပဲ။ အခုလည်း အတိတ်က ဖြစ်ရပ်ကို ပြန်တွေးတဲ့အခါ၊ အဲဒီ အတိတ်က "ငါ" နဲ့ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ "ငါ" ဟာ တစ်ယောက်တည်းပဲ၊ ဆက်စပ်နေတယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Eternalism) ပါ။ အဲဒီ ဒိဋ္ဌိကြောင့် "ငါ မှားတယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲနဲ့ ပူလောင်ရတာပါ။

တကယ်တော့ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေက ချုပ်ငြိမ်းသွားပါပြီ။ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ စိတ်ကလည်း အသစ် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပျက်သွားတာပါ။ ဒါကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်မယ် ဆိုရင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ် စစ်ဆေးတဲ့ (Audit) အချိန်မှာ "တွေးစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းနည်းစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ စိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ ပရမတ်ကို ဦးစားပေးပြီး ရှုမှတ်ရပါမယ်။

အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ကွာကျပြီး၊ စာရင်းစစ် (Auditor) တစ်ယောက်က စာရင်းကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ကြည့်သလိုမျိုး၊ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို စိတ်ခံစားမှု ကင်းကင်းနဲ့ ဉာဏ်သက်သက်နဲ့သာ မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "သြော်... ဒီအကြောင်းကြောင့် ဒီအကျိုး ဖြစ်ခဲ့တာပါလား" လို့ ကမ္မသကတာဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သင်ခန်းစာ ယူနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှသာ မှန်ကန်တဲ့ Audit ဖြစ်မှာပါ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ (Method #3: Case Study ကို ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကဲ့သို့ အသက်သွင်းခြင်း)။

အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်၊ လကုန်ရက် ညနေခင်းပေါ့။ ပြတိုက်ရဲ့ အစည်းအဝေးခန်းမထဲမှာ လစဉ် ပုံမှန် လုပ်နေကျ "လကုန် စာရင်းစစ် အစည်းအဝေး" (Month-End Audit Meeting) ကျင်းပနေပါတယ်။ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်းက ခေါင်းရင်းမှာ တည်ငြိမ်စွာ ထိုင်နေတယ်။ သူ့ဘေးမှာတော့ စည်းကမ်းကြီးတဲ့ အကြီးတန်း အရာရှိ ဒေါ်ခင်နဲ့၊ လူငယ် ဝန်ထမ်းလေး မောင်ဘတို့ ရှိနေကြတယ်။

လေထုက သိပ်မကောင်းဘူး။ တင်းမာနေတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ပြီးခဲ့တဲ့ သီတင်းပတ်က (Case-2431) ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတချို့ကို စာရင်းသွင်းတဲ့နေရာမှာ အမှားအယွင်းတချို့ ရှိခဲ့တယ်လို့ သတင်းထွက်နေလို့ပါပဲ။ အဲဒီ စာရင်းတွေကို တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်ခဲ့တာက မောင်ဘ ဖြစ်ပါတယ်။ မောင်ဘက ခေါင်းငိုက်စိုက်ကျပြီး လက်သည်းတွေကို ကုတ်ဖဲ့နေတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ အမှားလုပ်မိပြီ၊ ဒေါ်ခင်ကတော့ ငါ့ကို အသေဆူတော့မှာပဲ" ဆိုတဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုတွေနဲ့ ပြည့်နေပါတယ်။

ဒေါ်ခင်က စာရွက်စာတမ်း ဖိုင်တွဲကို ဖွင့်လိုက်ရင်း မျက်မှန်ကို ပင့်တင်လိုက်တယ်။ "ကဲ... မောင်ဘ။ ဇန်နဝါရီလ စာရင်းတွေမှာ ဘာတွေ လွဲနေသလဲ။ ရှင် ဘယ်လို အလုပ်လုပ်တာလဲ။ ရှင့်ကြောင့် ပြတိုက် စာရင်းတွေ ရှုပ်ကုန်ပြီ" လို့ အသံမာမာနဲ့ စတင် မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။

မောင်ဘရဲ့ မျက်နှာက ဖြူဖပ်ဖြူရော် ဖြစ်သွားတယ်။ သူက တုန်တုန်ရီရီနဲ့ "ကျွန်တော်... ကျွန်တော် သေချာ စစ်ပါတယ် ဒေါ်ခင်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီရက်ပိုင်းက ပစ္စည်းအဝင် အရမ်းများလို့... ကျွန်တော် မျက်စိလျှမ်းပြီး ကုဒ်နံပါတ် တစ်လုံး မှားရိုက်မိသွားတာပါ" လို့ ဝန်ခံပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ့ကို ဝိုင်းပြောနေကြပြီ၊ ငါက လူသုံးမကျတဲ့ကောင်ပဲ" ဆိုတဲ့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေနဲ့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တဲ့ စိတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။

အခြေအနေက ပိုဆိုးလာမယ့် အနေအထားမှာ၊ ဦးစံလင်းက လက်ကာပြလိုက်ပြီး တည်ငြိမ်တဲ့ အသံနဲ့ ဝင်ပြောပါတယ်။ "ခဏလေး... ဒေါ်ခင်ရော၊ မောင်ဘရော စိတ်ကို လျှော့ကြပါ။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ အပြစ်သားကို စစ်ဆေးမေးမြန်းနေတာ (Interrogation) မဟုတ်ဘူး။ စာရင်းကို စစ်ဆေးတာ (Examination) ဖြစ်ရမယ်။ ငါတို့က လူကို အပြစ်မတင်ဘဲ၊ စနစ် (System) မှာ ဘာမှားသလဲ ဆိုတာကို ရှာရမယ်"

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ စာရင်းစစ်ဆေးခြင်းနှင့် တာဝန်ခံမှု မူဝါဒ (Policy 30) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "ကဲ... အားလုံးပဲ အပိုဒ် ၃၀.၁ (Art 30.1: Constructive audit and blame-free reporting culture) ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ Audit ဆိုတာ 'အပြုသဘော' (Constructive) ဖြစ်ရမယ်။ အမှားကို ဝန်ခံရင် အပြစ်ပေးဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ ပြုပြင်ဖို့ပဲ။ ကဲ... Template T232 (Monthly Audit Findings Report) ကို ယူခဲ့။ ငါတို့ ခံစားချက်တွေ ဘေးဖယ်ထားပြီး အချက်အလက် (Kamma) တွေနဲ့ ပြောကြမယ်"

ဦးစံလင်းက Template T232 ကို ဖွင့်ပြီး တစ်ချက်ချင်း မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။

"နံပါတ် ၁ - ဘာအမှား တွေ့သလဲ? (What findings?)" - "ပစ္စည်းကုဒ်နံပါတ် တစ်လုံး မှားနေတယ်"

"နံပါတ် ၂ - ဘာကြောင့် ဖြစ်ရသလဲ? (Root Cause?)" - ဦးစံလင်းက မောင်ဘဘက် လှည့်ပြီး "မောင်ဘ၊ မင်း အမှန်အတိုင်း ဝန်ခံတာ ကောင်းတယ်။ 'ကမ္မသကတာ' ပဲကွ။ ကိုယ်လုပ်တဲ့ အမှားကို ကိုယ်တာဝန်ယူရမယ်။ ဘာကြောင့် မှားတာလဲ" လို့ မေးတယ်။ မောင်ဘက အားတက်သွားပြီး "အလုပ်များချိန်မှာ တစ်ယောက်တည်း လုပ်ရလို့ စစ်ဆေးမယ့်သူ မရှိတာပါ" လို့ ဖြေတယ်။

"နံပါတ် ၃ - ဖေဖော်ဝါရီမှာ ဘာပြင်မလဲ? (Action Plan for February?)" - ဒေါ်ခင်က ဝင်ပြောတယ် "နောက်လကစပြီး စာရင်းသွင်းရင် လူနှစ်ယောက် အပြန်အလှန် စစ်ဆေးတဲ့ စနစ် (Double-check System) လုပ်ရမယ်။ ပြီးတော့ မောင်ဘကို စာရင်းသွင်းနည်း သင်တန်း ထပ်ပေးမယ်"

ဦးစံလင်းက ခေါင်းညိတ်လိုက်တယ်။ (Method #27: ဇာတ်လမ်း အဆုံး သင်ခန်းစာ ချုပ်နည်း)။ "ကောင်းပြီ။ ဒါဆိုရင် ဒါကို ဖေဖော်ဝါရီလအတွက် လုပ်ငန်းစဉ် (Action Plan) အဖြစ် သတ်မှတ်မယ်။ မောင်ဘ... ဒီအမှားက မင်းအတွက် 'ကမ္မသကတာ' သင်ခန်းစာပဲ။ မင်းရဲ့ ဇန်နဝါရီလ ကံစာရင်းမှာ အမှားတစ်ခု ပါသွားတယ်။ ဒါပေမယ့် မင်းက အဲဒါကို ဝန်ခံပြီး (ဉာဏ်)၊ ပြုပြင်ဖို့ ကြိုးစားတာ (ဝီရိယ) ကတော့ ကုသိုလ်ပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီ Audit ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က ပြီးခဲ့တာကို အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ လာမယ့် ဖေဖော်ဝါရီမှာ ပိုကောင်းတဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေ ဖြစ်လာဖို့ ပြင်ဆင်တာပဲ"

ဒီအခါမှာ မောင်ဘရဲ့ စိတ်ထဲက ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီး လျော့ကျသွားတယ်။ "ငါ့အပြစ်" ဆိုပြီး ပူလောင်နေတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အစွဲတွေ ကွာကျသွားပြီး၊ "ဒါဟာ ပြုပြင်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ခုပါလား" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ် ဝင်လာပါတယ်။ အစည်းအဝေး ပြီးတဲ့အခါ အားလုံးဟာ စိတ်လက်ပေါ့ပါးစွာနဲ့ ဖေဖော်ဝါရီလအတွက် အဆင်သင့် ဖြစ်သွားကြပါတော့တယ်။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အမှားတစ်ခု ဖြစ်လာတဲ့အခါ၊ အဲဒါကို အပြစ်တင်ခြင်း ဆိုတဲ့ စက်ကွင်းထဲမှာ မလည်ဘဲ၊ ဓမ္မနည်းကျ၊ သိပ္ပံနည်းကျ စာရင်းစစ် (Audit) လိုက်တဲ့အခါ၊ အမှားကနေ အဖိုးတန်တဲ့ သင်ခန်းစာကို ရရှိပြီး အနာဂတ်အတွက် အားမွေးနိုင်ပုံကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ ပြီးခဲ့တဲ့ ကာလတွေက အမှားတွေအတွက် ပူလောင်နေရတာ၊ စာရင်းစစ်ခံရမှာ ကြောက်ပြီး စိတ်ဆင်းရဲရတာတွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အတိတ်အာရုံတွေ၊ အခု ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဝေဒနာတွေအပေါ်မှာ "ငါ လုပ်ခဲ့တာ၊ ငါ့အမှား၊ ငါ့သိက္ခာ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ သံသရာကို ရှည်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင် ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ ကံ၊ ကိလေသာတို့ရဲ့ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ နေ့စဉ်၊ လစဉ် မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည် စစ်ဆေး (Audit) တဲ့ အခါတိုင်း၊ "ငါ့ကံ၊ ငါ့အမှား" လို့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ မပါဘဲ၊ "ကမ္မသကတာ" (ကိုယ့်ကံသာ ကိုယ်ပိုင်တယ်) ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ်အစဉ်ကို သတိပဋ္ဌာန် ဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်ကာ၊ အကုသိုလ်ကို ပယ်၊ ကုသိုလ်ကို ပွားများနေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ဇန်နဝါရီလ ကုန်ဆုံးသည့် ဤအချိန်တွင် တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့သော မိမိတို့၏ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းများကို "ကမ္မသကတာ" ဉာဏ်ဖြင့် စနစ်တကျ စစ်ဆေး (Audit) နိုင်ကြပါစေ၊ အမှားများ ရှိခဲ့ပါက သင်ခန်းစာယူ၍ ပြုပြင်နိုင်ကြပါစေ၊ အမှန်များ ရှိခဲ့ပါက ဝမ်းမြောက်နိုင်ကြပါစေ၊ ဖေဖော်ဝါရီလသစ်အတွက် ကောင်းသော အားအင်များကို မွေးမြူနိုင်ကြပြီး၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

Day: 030 | ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ (Lessons from History) | ဓမ္မပဒ၊ အတ္တဒတ္ထ၊ ဝဋ် | Review (သုံးသပ်ခြင်း)

 

Day: 030 | ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ (Lessons from History) | ဓမ္မပဒ၊ အတ္တဒတ္ထ၊ ဝဋ် | Review (သုံးသပ်ခြင်း)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်။ ဒီကနေ့ဟာ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက်ကို ရောက်ရှိလို့ လာခဲ့ပါပြီ။ နှစ်သစ်ရဲ့ ပထမဆုံး တစ်လတာ ခရီးကို ဖြတ်သန်းပြီးတဲ့ အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ လကုန်ရက်ဆိုတာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ စာရင်းချုပ်ကြသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝမှာလည်း တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ် (Review) ရမယ့် အချိန်အခါကောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာမှာ ငါ ဘာတွေ ကောင်းတာ လုပ်ခဲ့သလဲ၊ ဘာတွေ လိုအပ်ချက် ရှိခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီး၊ ကုသိုလ်တွေအတွက် ဝမ်းမြောက်စွာ သာဓုခေါ်နိုင်ကြပါစေ၊ အကုသိုလ်တွေ ပါခဲ့ရင်လည်း နောင်မဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

"သမိုင်းသည် အကောင်းဆုံး ဆရာ" လို့ ဆိုကြပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ အတိတ်သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ခြင်းဟာ အနာဂတ်အတွက် အကောင်းဆုံး သင်ခန်းစာကို ယူခြင်းပါပဲ။ သူများရဲ့ အမှားက ကိုယ့်အတွက် သင်ခန်းစာ ဖြစ်သလို၊ ကိုယ့်ရဲ့ အတိတ်က အမှားကလည်း ကိုယ့်အတွက် ဆရာကောင်း တစ်ဆူပါပဲ။ ဒီနေ့မှာတော့ (Method #77: တစ်နေ့တာ ပြန်လည်သုံးသပ်နည်း) ကို အခြေခံပြီး၊ တစ်လတာ သုံးသပ်ခြင်း အလုပ်ကို ဘယ်လို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ကြမလဲ ဆိုတာကို ဆွေးနွေးသွားကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း အလုပ်ကို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်နိုင်ဖို့အတွက် သမာဓိ အားကောင်းအောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ အခုအချိန်မှာ တစ်လတာလုံးရဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို ချက်ချင်း ပြန်မတွေးပါနဲ့ဦး။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လေဝင်လေထွက်လေး တစ်ခုချင်းစီကိုပဲ အရင်ဆုံး စောင့်ကြည့် (Review) လုပ်ကြည့်ပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်... ဘယ်လို ပုံစံနဲ့ ဝင်လာသလဲ၊ ရှည်သလား၊ တိုသလား၊ ကြမ်းသလား၊ နုသလား။ ဒါကို သတိနဲ့ သုံးသပ်နေတာပါ။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ စာရင်းစစ် တစ်ယောက်က စာရင်းစာအုပ်ကို သေချာ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ စိတ်က လှုပ်ရှားနေရင်၊ လောဘ ဒေါသတွေ ဝင်နေရင် စာရင်းအမှန်ကို မမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို အေးအေးဆေးဆေး ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ၊ အနာဂတ်ကို တွေးပြီး စိုးရိမ်နေတဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "Review" (ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း) ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အဲဒီ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းပညာရပ် (Historiography) နဲ့ လုပ်ငန်းခွင် စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး အလေးအမြတ်ထားပြီး လုပ်ဆောင်ကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ နယ်ပယ်အသီးသီးမှာ 'Review Process' ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်လာပါတယ်။ သမိုင်းပညာရှင်တွေဟာ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို ဒီအတိုင်း လက်မခံပါဘူး။ အထောက်အထား အမျိုးမျိုးနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးပြီး၊ "ဘာကြောင့် ဒီလို ဖြစ်ခဲ့ရသလဲ၊ နောက်တစ်ခါ ဒီလို အမှားမျိုး မဖြစ်အောင် ဘာလုပ်ရမလဲ" ဆိုတာကို သုံးသပ်ကြပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... (Method #1) ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ စစ်ပွဲကြီးတွေ၊ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးတွေ ဖြစ်ခဲ့ဖူးတယ်။ အဲဒါတွေကို ဘာလို့ ပြန်လည် လေ့လာနေကြတာလဲ။ အတိတ်က ခေါင်းဆောင်တွေရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် အမှားတွေကို သင်ခန်းစာယူပြီး၊ လက်ရှိကာလမှာ အလားတူ အမှားမျိုး ထပ်မလုပ်မိအောင် ကာကွယ်ဖို့ပါပဲ။ "သမိုင်းကို မေ့လျော့သူသည် သမိုင်းရဲ့ အမှားကို ထပ်မံ ကျူးလွန်လိမ့်မည်" ဆိုတဲ့ စကားအတိုင်းပါပဲ။ သမိုင်းဆိုတာ အပျင်းပြေ ဖတ်စရာ ပုံပြင် မဟုတ်ပါဘူး၊ လူသားတွေရဲ့ အောင်မြင်မှုနဲ့ ကျရှုံးမှု မှတ်တမ်းကြီး တစ်ခုပါ။

 "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့က သမိုင်းပညာရှင်မှ မဟုတ်တာ၊ ဒီ Review တွေက ဘာလုပ်ဖို့လဲ" တဲ့။ အလွန် လက်တွေ့ကျတဲ့ မေးခွန်းပါ။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေ၊ စက်ရုံတွေမှာလည်း 'Post-mortem Analysis' (ဖြစ်ရပ်ပြီးနောက် သုံးသပ်ခြင်း) ဒါမှမဟုတ် 'Performance Review' (စွမ်းဆောင်ရည် သုံးသပ်ခြင်း) ဆိုတာတွေ လုပ်ကြပါတယ်။ စီမံကိန်းတစ်ခု ပြီးသွားတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် လကုန်တဲ့အခါ၊ နှစ်ကုန်တဲ့အခါမှာ "ငါတို့ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ၊ ရည်မှန်းချက် ပြည့်မီရဲ့လား၊ ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းချက် ရှိနေသလဲ" ဆိုတာကို ဒေတာ အချက်အလက်တွေနဲ့ တိတိကျကျ သုံးသပ်ကြပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သင်္ဘောကပ္ပတိန် တစ်ယောက်ဟာ ခရီးဆုံးလို့ ဆိပ်ကမ်း ကပ်တဲ့အခါ၊ သူ့ရဲ့ လမ်းကြောင်း မှတ်တမ်း (Logbook) ကို ပြန်စစ်ပါတယ်။ "ငါ ဘယ်နေရာမှာ မုန်တိုင်း မိခဲ့သလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ လမ်းကြောင်း လွဲသွားသလဲ" ဆိုတာကို ပြန်ကြည့်မှ၊ နောက်တစ်ခေါက် ခရီးထွက်တဲ့အခါ ပိုပြီး ကျွမ်းကျင်စွာ မောင်းနှင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝဆိုတာလည်း သင်္ဘောတစ်စင်း လိုပါပဲ။ လကုန်တိုင်း၊ နှစ်ကုန်တိုင်းမှာ ကိုယ့်ရဲ့ Logbook ကို ပြန်မစစ်ဘူး ဆိုရင်၊ ကိုယ့်ရဲ့ အမှားတွေကို ဘယ်တော့မှ မြင်မှာ မဟုတ်သလို၊ ဘယ်တော့မှလည်း တိုးတက်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် "Review" ဆိုတာ အပြစ်ရှာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပိုမို ကောင်းမွန်တဲ့ အနာဂတ်ကို တည်ဆောက်ဖို့အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ "Learning Process" (သင်ယူမှု ဖြစ်စဉ်) တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ သုံးသပ်ခြင်းဟာ ခံစားချက်ကို ရှေ့တန်းမတင်ဘဲ၊ အချက်အလက် (Evidence) ကို အခြေခံပြီး ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ဆုံးဖြတ်ချက် ချခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ "အတိတ်ကို ပြန်လည် သုံးသပ်ခြင်း" နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘယ်လို အံ့သြဖွယ်ရာ ဟောကြားခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ဒီဃနိကာယ်၊ သီလက္ခန်ပါဠိတော်မှာ လာရှိတဲ့ "ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" (Pubbenivāsanussati Ñāṇa) ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်ထူးနဲ့ ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကြရအောင်။ (Method #5: ပါဠိတော်နှင့် သိပ္ပံကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း)။

"ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" ဆိုတာ ရှေးက ဖြစ်ဖူးခဲ့တဲ့ ခန္ဓာအစဉ် ဘဝအဆက်ဆက်ကို ပြန်လည် အောက်မေ့နိုင်တဲ့၊ သတိရနိုင်တဲ့ အသိဉာဏ်ထူး ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်နဲ့ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကြီးတွေဟာ ဒီဉာဏ်နဲ့ အတိတ်ဘဝပေါင်း မြောက်မြားစွာကို ပြန်မြင်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကို ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသန (Historiography) အဆင့်ဆင့်နဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။

ပထမအဆင့်၊ သမိုင်းသုတေသနမှာ "Data Collection" (အချက်အလက် စုဆောင်းခြင်း) ရှိပါတယ်။ ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတွေ၊ ကျောက်စာတွေ၊ ပေစာတွေကို လိုက်လံ ရှာဖွေရပါတယ်။ "ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်" မှာတော့ ဒီအဆင့်ကို "မနသိကာရ" (Manasikara - နှလုံးသွင်းခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို စိတ်အစဉ်မှာ ပြန်လည် ပေါ်လာအောင် အာရုံပြုလိုက်တာပါ။ သာမန်လူတွေက မေ့ပျောက်နေပေမယ့်၊ သမာဓိ အားကောင်းတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ စိတ်မှာတော့ အတိတ်က မှတ်တမ်း (Data) တွေက အကုန် ပြန်ပေါ်လာပါတယ်။

ဒုတိယအဆင့်၊ သမိုင်းပညာမှာ "Source Verification" (ရင်းမြစ် မှန်ကန်မှု စစ်ဆေးခြင်း) ရှိပါတယ်။ ရလာတဲ့ အထောက်အထားက အစစ်လား၊ အတုလား ဆိုတာ ခွဲခြားရပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ ဒီအဆင့်က "ဝိသုဒ္ဓိ" (Visuddhi - စင်ကြယ်မှု) ပါ။ သမာဓိကြောင့် စိတ်စင်ကြယ်နေတဲ့အတွက်၊ ပြန်မြင်ရတဲ့ အတိတ်ပုံရိပ်တွေဟာ အလွန် ကြည်လင် ပြတ်သားပြီး၊ အမှားအယွင်း ကင်းစင်ပါတယ်။

တတိယအဆင့်၊ သမိုင်းပညာမှာ "Chronological Ordering" (ကာလစဉ် ဆက်စပ်ခြင်း) ရှိပါတယ်။ ဘယ်အဖြစ်အပျက်က အရင်ဖြစ်တာ၊ ဘယ်ဟာက နောက်မှဖြစ်တာ ဆိုတာကို ခုနှစ် သက္ကရာဇ်တွေနဲ့ စီရပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ "အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတိ" (များပြားလှစွာသော ရှေး၌ နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့နိုင်၏) ဆိုတဲ့အတိုင်း၊ တစ်ဘဝပြီး တစ်ဘဝ၊ ကမ္ဘာ တစ်ကမ္ဘာပြီး တစ်ကမ္ဘာ အစဉ်အတိုင်း ပြန်မြင်နိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

စတုတ္ထအဆင့်၊ ဒါက အရေးအကြီးဆုံးပါ။ သမိုင်းပညာမှာ "Analysis of Cause and Effect" (အကြောင်းအကျိုး ဆန်းစစ်ခြင်း) ရှိပါတယ်။ "ဒီနိုင်ငံ ဘာလို့ ကျဆုံးသွားတာလဲ၊ ဒီစစ်ပွဲ ဘာလို့ ဖြစ်တာလဲ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေပါတယ်။ ဉာဏ်တော်မှာတော့ ဒါကို "ကမ္မဿကတာ" (Kammassakata - ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိခြင်း) ကို မြင်ခြင်းနဲ့ ယှဉ်ကြည့်လို့ ရပါတယ်။ "သြော်... ဒီဘဝတုန်းက ဒီလို အကုသိုလ် လုပ်ခဲ့လို့၊ ဟိုဘဝမှာ ဒီလို ဆင်းရဲခဲ့ရတာပါလား။ ဒီဘဝမှာ ဒီလို ကုသိုလ် လုပ်ခဲ့လို့၊ ဟိုဘဝမှာ ဒီလို ချမ်းသာခဲ့တာပါလား" ဆိုတဲ့ ကံနဲ့ ကံ၏ အကျိုး (Cause and Effect) ကို အထင်အရှား မြင်တွေ့လိုက်တာပါ။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာက ပြင်ပလောကရဲ့ သမိုင်းကို သုတေသန လုပ်သလိုပဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ကတော့ အတွင်းစိတ်သန္တာန်ရဲ့ သံသရာ သမိုင်းကြောင်း (Samsaric History) ကို အသေးစိတ် သုတေသန လုပ်ပြခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အတိတ်ကို ပြန်ကြည့်တယ် ဆိုတာ အလွမ်းသယ်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ "ဝဋ်" (Vatta - Cycle of suffering) လို့ခေါ်တဲ့ သံသရာ လည်နေပုံကို မြင်ပြီး၊ အဲဒီထဲက ရုန်းထွက်ဖို့ သင်ခန်းစာယူခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီးထဲမှာ အတိတ်က အကြောင်းအရာတွေကို ပြန်လည် တွေးတော သုံးသပ်တဲ့အခါ (Review လုပ်တဲ့အခါ) စိတ်အစဉ်မှာ ဘယ်လို ဖြစ်ပျက်သွားသလဲ ဆိုတာကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ကြစို့။ (Method #2: Vipassana Mechanism ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲခြင်း)။

ဦးဇင်းတို့ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို ပြန်သုံးသပ်မယ် ဆိုပါစို့။ ဒါဟာ "မနောဒွါရ" (Mano-dvara - စိတ်တံခါးပေါက်) မှာ ဖြစ်ပျက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ပါ။ အတိတ်က ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ အလုပ်တစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် ကြုံတွေ့ခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်တစ်ခုဟာ "ဓမ္မာရုံ" (Dhamma-rammana - စိတ်အာရုံ) အနေနဲ့ စိတ်တံခါးမှာ လာရောက် ထင်ဟပ်ပါတယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ အဏုစိတ် ကြည့်ကြစို့။ ပထမဆုံး၊ ဘဝင်စိတ် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်နေရာကနေ၊ အတိတ်အာရုံတစ်ခု ပေါ်လာတဲ့အခါ ဘဝင်အစဉ် ပြတ်သွားပြီး "မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း" (Mano-dvaravajjana) လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်တံခါးကို ဖွင့်ပေးတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "မနောဝိညာဏဓာတ်" (Mano-vinnana dhatu) လို့ခေါ်တဲ့ သိစိတ် (Knowing Consciousness) က အဲဒီ အတိတ်အာရုံကို သိလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ "ဖဿ" (Phassa - Contact) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ (၁) မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး/ဘဝင်)၊ (၂) ဓမ္မာရုံ (အတိတ်အကြောင်းအရာ)၊ (၃) မနောဝိညာဉ် (သိစိတ်) တို့ သုံးပါး ဆုံစည်းလိုက်တာကို မနောဒွါရဖဿ လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီဖဿလေး ဖြစ်ပေါ်လာဖို့အတွက် အချိန်ကာလအားဖြင့် တစ်စက္ကန့်ရဲ့ ကုဋေတစ်သိန်းပုံ တစ်ပုံလောက်တောင် မကြာပါဘူး။

ဖဿ ဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ။ "ဝေဒနာ" (Vedana - Feeling) ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ပြန်တွေးလိုက်တဲ့ အကြောင်းအရာက ကိုယ် အမှားလုပ်ခဲ့တဲ့ ကိစ္စဆိုရင် "ဟာ... ငါ မှားခဲ့ပါလား" ဆိုတဲ့ စိတ်မချမ်းသာမှု "ဒေါမနဿ ဝေဒနာ" (Domanassa) ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ကောင်းမှုတစ်ခု လုပ်ခဲ့တာကို ပြန်တွေးမိရင် "ဝမ်းသာစရာပဲ" ဆိုတဲ့ "သောမနဿ ဝေဒနာ" (Somanassa) ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါမှမဟုတ် သာမန် ကိစ္စဆိုရင် "ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ" ပေါ်လာပါတယ်။

ဝေဒနာနဲ့အတူ "သညာ" (Sanna - Perception/Memory) လည်း ပါလာပါတယ်။ "ဒါက လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပတ်က ငါ ဘုရားသွားတုန်းက အဖြစ်အပျက်ပဲ" လို့ အမှတ်အသား ပြုလိုက်တာပါ။ အဲဒီနောက်မှာ "သင်္ခါရ" (Sankhara - Mental Formations) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်လာပါတယ်။ "နောက်တစ်ခါ ဒီလို မမှားစေရဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ၊ ဒါမှမဟုတ် "ငါက ညံ့လိုက်တာ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တာတွေဟာ သင်္ခါရတွေပါပဲ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အတိတ်က ပုံရိပ်အာရုံက 'ရူပက္ခန္ဓာ' (အဆင်းဆိုရင်ပေါ့)၊ ဒါမှမဟုတ် နာမ်အာရုံဆိုရင် ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်။ အဲဒါကို သိလိုက်တဲ့စိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ ပြန်တွေးလို့ ခံစားရတာက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ မှတ်မိတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ သတိထားပါ။ ဦးဇင်းတို့က ဒီလောက် မြန်ဆန်တဲ့ စိတ်အစဉ်ကို အမှန်အတိုင်း မမြင်တဲ့အခါ (အဝိဇ္ဇာ)၊ ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ "ငါ ပြန်တွေးနေတာ၊ ငါ မှားခဲ့တာ၊ ငါ့ရဲ့ သမိုင်း" ဆိုပြီး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi - Personality Belief) ဝင်သွားပါတယ်။ အတိတ်က "ငါ" နဲ့ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ "ငါ" ဟာ တစ်ယောက်တည်းပဲ၊ ဆက်စပ်နေတယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Eternalism) ပါ။

တကယ်တော့ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေက ချုပ်ငြိမ်းသွားပါပြီ။ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ စိတ်ကလည်း အသစ် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပျက်သွားတာပါ။ ဒါကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်မယ် ဆိုရင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ်တဲ့ (Review) အချိန်မှာ "တွေးစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းနည်းစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းသာစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ ပရမတ်ကို ဦးစားပေးပြီး ရှုမှတ်ရပါမယ်။ အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ကွာကျပြီး၊ အတိတ်က သင်ခန်းစာကို စိတ်ခံစားမှု ကင်းကင်းနဲ့ ဉာဏ်သက်သက်နဲ့သာ ရယူနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှသာ "သမိုင်းသည် အကောင်းဆုံး ဆရာ" ဖြစ်လာမှာပါ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ (Method #3: Case Study ကို ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကဲ့သို့ အသက်သွင်းခြင်း)။

အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်၊ လကုန်ရက် ညနေခင်းပေါ့။ ပြတိုက်ရဲ့ အစည်းအဝေးခန်းမထဲမှာ လစဉ် ပုံမှန် လုပ်နေကျ "လကုန် သုံးသပ်အစည်းအဝေး" (Month-End Review Meeting) ကျင်းပနေပါတယ်။ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်းက ခေါင်းရင်းမှာ ထိုင်နေတယ်။ သူ့ဘေးမှာတော့ အကြီးတန်း အရာရှိ ဒေါ်ခင်နဲ့၊ လူငယ် ဝန်ထမ်းလေး မောင်ဘတို့ ရှိနေကြတယ်။

လေထုက သိပ်မကောင်းဘူး။ တင်းမာနေတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ပြီးခဲ့တဲ့ သီတင်းပတ်က ကျင်းပခဲ့တဲ့ "ရှေးဟောင်း မြန်မာ့လက်မှုပညာ ပြပွဲ" မှာ ပြဿနာတစ်ခု (Case-2430) ဖြစ်ခဲ့လို့ပါပဲ။ ပြပွဲမှာ ပြသထားတဲ့ ပစ္စည်းတချို့ရဲ့ ရှင်းလင်းချက် ကတ်ပြား (Labels) တွေမှာ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်တွေ မှားယွင်း ရေးသားထားတာကို ဧည့်သည် သမိုင်းပညာရှင် တစ်ယောက်က ထောက်ပြသွားခဲ့တယ်။ အဲဒီ ကတ်ပြားတွေကို တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်ခဲ့တာက မောင်ဘ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒေါ်ခင်က စာရွက်စာတမ်းတွေကို စားပွဲပေါ် ပစ်တင်လိုက်ရင်း "မောင်ဘ... ရှင့်ကြောင့် ပြတိုက် ဂုဏ်သိက္ခာ ကျသွားပြီ။ ဒီလောက် အခြေခံကျတဲ့ ခုနှစ်တွေတောင် မှားရသလား။ ရှင် ဘယ်လို အလုပ်လုပ်တာလဲ" လို့ အသံမာမာနဲ့ စတင် အပြစ်တင်ပါတယ်။

မောင်ဘရဲ့ မျက်နှာက နီရဲသွားတယ်။ သူက ခေါင်းငုံ့ထားရင်းကနေ ပြန်မော့ကြည့်ပြီး "ကျွန်တော်... ကျွန်တော် သေချာ စစ်ပါတယ် ဒေါ်ခင်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီတုန်းက ပြပွဲရက် နီးနေလို့ အလုပ်တွေ အရမ်းများပြီး မျက်စိလျှမ်းသွားတာပါ။ ပြီးတော့ အချက်အလက် ပေးတဲ့ ဌာနကလည်း နောက်ကျမှ ပေးလို့..." လို့ ဆင်ခြေတွေ ပေးရင်း ခုခံ ပြောဆိုပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ့ကို ဝိုင်းပြောနေကြပြီ၊ ငါ့အပြစ်ချည်းပဲ မဟုတ်ပါဘူး" ဆိုတဲ့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေနဲ့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ချင်တဲ့ မာနတွေ ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။

အခြေအနေက ပိုဆိုးလာမယ့် အနေအထားမှာ၊ ဦးစံလင်းက လက်ကာပြလိုက်ပြီး တည်ငြိမ်တဲ့ အသံနဲ့ ဝင်ပြောပါတယ်။ "ခဏလေး... ဒေါ်ခင်ရော၊ မောင်ဘရော စိတ်ကို လျှော့ကြပါ။ ငါတို့ ဒီမှာ ထိုင်နေတာ တစ်ယောက်ကို တစ်ယောက် အပြစ်တင်ဖို့ (Blame) မဟုတ်ဘူး။ ဘာမှားသွားသလဲ ဆိုတာကို သုံးသပ်ပြီး သင်ခန်းစာယူဖို့ (Learn) ပဲ။ သမိုင်းထဲက သင်ခန်းစာ မယူရင်၊ ငါတို့ ဒီအမှားကို နောက်တစ်ခါ ထပ်လုပ်မိကြလိမ့်မယ်။ ဒါ ဝဋ် (Cycle) လည်တာပဲ"

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည် သုံးသပ်ခြင်းနှင့် စစ်ဆေးခြင်း မူဝါဒ (Policy 6) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "ကဲ... အားလုံးပဲ အပိုဒ် ၆.၁ (Art 6.1: Constructive performance review process) ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ Review ဆိုတာ 'အပြုသဘော' (Constructive) ဖြစ်ရမယ်။ ကဲ... Template T230 (Exhibition Post-Mortem Report) ကို ယူခဲ့။ ငါတို့ ခံစားချက်တွေ ဘေးဖယ်ထားပြီး အချက်အလက်တွေနဲ့ ပြောကြမယ်"

ဦးစံလင်းက Template T230 ကို ဖွင့်ပြီး တစ်ချက်ချင်း မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။

"နံပါတ် ၁ - ဘာဖြစ်ခဲ့သလဲ? (What happened?)" - "ကတ်ပြား ၅ ခုမှာ ခုနှစ် မှားသွားတယ်"

"နံပါတ် ၂ - ဘာကြောင့် ဖြစ်ရသလဲ? (Why did it happen?)" - ဦးစံလင်းက မောင်ဘဘက် လှည့်ပြီး "မောင်ဘ၊ မင်း ဆင်ခြေမပေးဘဲ အမှန်အတိုင်း ပြောစမ်းပါ" လို့ မေးတယ်။ မောင်ဘက ငြိမ်သွားပြီး "ကျွန်တော် နောက်ဆုံး အဆင့်မှာ ပြန်စစ်ဖို့ (Proofread) အချိန်မလောက်တော့လို့ ကျော်သွားမိပါတယ်" လို့ ဝန်ခံတယ်။

"နံပါတ် ၃ - နောက်တစ်ခါ မဖြစ်အောင် ဘာလုပ်မလဲ? (How to prevent it?)" - ဒေါ်ခင်က ဝင်ပြောတယ် "နောက်ဆိုရင် ပြပွဲ မစခင် ၃ ရက်အလိုမှာ ကတ်ပြားအားလုံး အပြီး သတ်မှတ်ရမယ်။ ပြီးတော့ လူနှစ်ယောက် အပြန်အလှန် စစ်ဆေးတဲ့ စနစ် (Double-check System) လုပ်ရမယ်"

ဦးစံလင်းက ခေါင်းညိတ်လိုက်တယ်။ "ကောင်းပြီ။ ဒါဆိုရင် ဒါကို နောက်လအတွက် လုပ်ငန်းစဉ် (Action Plan) အဖြစ် သတ်မှတ်မယ်။ မောင်ဘ... ဒီအမှားက မင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ဆရာပဲ။ မင်း ဒီအမှားကို ဝန်ခံပြီး သင်ခန်းစာ ယူလိုက်တဲ့အတွက်၊ နောက်တစ်ခါ မင်း ပိုပြီး တိကျသေချာတဲ့သူ ဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ ရှက်စရာ မဟုတ်ဘူး၊ တိုးတက်မှုပဲ"

ဒီအခါမှာ မောင်ဘရဲ့ စိတ်ထဲက ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီး လျော့ကျသွားတယ်။ "ငါ့အပြစ်" ဆိုပြီး ပူလောင်နေတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အစွဲတွေ ကွာကျသွားပြီး၊ "ဒါဟာ ပြုပြင်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ခုပါလား" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ် ဝင်လာပါတယ်။ အစည်းအဝေး ပြီးတဲ့အခါ အားလုံးဟာ စိတ်လက်ပေါ့ပါးစွာနဲ့ ရှေ့ဆက်မယ့် အလုပ်တွေကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်တွေ့သွားကြပါတော့တယ်။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အမှားတစ်ခု ဖြစ်လာတဲ့အခါ၊ အဲဒါကို အပြစ်တင်ခြင်း၊ ဆင်ခြေပေးခြင်း ဆိုတဲ့ "ဝဋ်" (Cycle) ထဲမှာ မလည်ဘဲ၊ ဓမ္မနည်းကျ၊ သိပ္ပံနည်းကျ သုံးသပ် (Review) လိုက်တဲ့အခါ၊ အမှားကနေ အဖိုးတန်တဲ့ သင်ခန်းစာ (Lesson) ကို ရရှိသွားပုံကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ အတိတ်က အမှားတွေအတွက် ပူလောင်နေရတာ၊ ဝေဖန်ခံရလို့ စိတ်ဆင်းရဲရတာတွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အတိတ်အာရုံတွေ၊ အခု ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဝေဒနာတွေအပေါ်မှာ "ငါ လုပ်ခဲ့တာ၊ ငါ့အမှား၊ ငါ့သိက္ခာ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ သံသရာဝဋ်ကို လည်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ နေ့စဉ်၊ လစဉ် မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်တဲ့ (Review) အခါတိုင်း၊ ပေါ်လာတဲ့ စိတ်အစဉ်ကို "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အမှား မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အမှန် မဟုတ်ဘူး၊ အကြောင်းအကျိုးအရ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ဓမ္မ ဖြစ်စဉ် သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန် ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သင်ခန်းစာ ယူတတ်တဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ လကုန်ရက်များတွင် ပြီးခဲ့သော ကာလကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း (Review) ကို စနစ်တကျ ပြုလုပ်နိုင်ကြပါစေ၊ အတိတ်က အမှားများကို "သမိုင်းဆရာ" အဖြစ် သဘောထား၍ သင်ခန်းစာ ယူနိုင်ကြပါစေ၊ အမှားများအတွက် ပူလောင်ခြင်း၊ အမှန်များအတွက် ဝါကြွားခြင်း မရှိဘဲ၊ ကုသိုလ်တရားများအတွက် ဝမ်းမြောက်စွာ သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဝဋ်ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

Day: 029 | ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ကံကို ပြင်လို့ရသလား | မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ အင်္ဂုလိမာလ | Rehabilitation

Day: 029 | ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ကံကို ပြင်လို့ရသလား | မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ အင်္ဂုလိမာလ | Rehabilitation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၉ ရက်၊ ဒီကနေ့ဟာ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက်သတ္တပတ်ထဲကို ရောက်ရှိလာခဲ့ပါပြီ။ နှစ်သစ်ရဲ့ ပထမဆုံးလ ကုန်ဆုံးတော့မယ့် ဒီအချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာ ကာလအတွင်းမှာ မိမိတို့ ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ အလုပ်တွေကို ပြန်လည် သုံးသပ်ပြီး၊ အမှားတွေ ပါခဲ့ရင်လည်း ပြင်ဆင်လို့ ရပါသေးတယ် ဆိုတဲ့ အသိတရားနဲ့ ရှေ့ဆက်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

လူ့ဘဝဆိုတာ ခရီးသွားနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ တစ်ခါတလေ လမ်းမှား ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ အရေးကြီးတာက လမ်းမှားနေမှန်း သိတဲ့အချိန်မှာ လမ်းမှန်ကို ပြန်ကွေ့ဖို့ပါပဲ။ "ငါကတော့ အကုသိုလ်တွေ များနေပြီ၊ ပြင်လို့ မရတော့ပါဘူး" လို့ စိတ်အားငယ်နေတဲ့ သူတွေအတွက် ဒီနေ့တရားတော်က အားဆေးတစ်ခွက် ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ အတိတ်က အမှားတွေကို သင်ခန်းစာယူပြီး အနာဂတ်ကို အကောင်းဆုံး တည်ဆောက်နိုင်တဲ့ စွမ်းအားတွေ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ကိန်းဝပ်နိုင်ကြပါစေ။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ အတိတ်က အာရုံတွေ၊ အနာဂတ်က စိုးရိမ်မှုတွေကို ခေတ္တခဏ ဖယ်ရှားထားနိုင်ဖို့အတွက် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။ အတိတ်ဆိုတာ ပြီးဆုံးသွားတဲ့ လေနုအေးလေး တစ်ခုလိုပါပဲ၊ ပြန်ခေါ်လို့ မရတော့ပါဘူး။ အနာဂတ်ဆိုတာလည်း မရောက်သေးတဲ့ လေပူတစ်ခုလိုပါပဲ၊ ကြိုတွေးပြီး ပူပန်နေလို့ အပိုပါပဲ။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ အရင်က ဘာတွေ မှားခဲ့တယ်၊ ငါ့ကံက ဆိုးလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ အတွေးဟောင်းတွေ ဝင်လာရင်၊ အဲဒီအတွေးတွေကို အမှိုက်ထုပ်ကြီး တစ်ခုလို သဘောထားပြီး စိတ်ထဲကနေ အသာအယာ ဖယ်ရှားလိုက်ပါ။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လေဝင်လေထွက်လေး အပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို အေးအေးချမ်းချမ်း တည်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်ကြစို့ နော်။ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ စိတ်တည်ငြိမ်မှသာ ကံကို ပြုပြင်နိုင်တဲ့ ဉာဏ်အလင်း ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ နောက်ကျိနေတဲ့ ရေကန်ကို အနည်ထိုင်အောင် စောင့်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ ရေကန်က နောက်နေရင် အောက်က ကျောက်ခဲနဲ့ ငါးကို မကွဲပြားသလိုပဲ၊ စိတ်က အတိတ်အာရုံတွေနဲ့ နောက်ကျိနေရင်လည်း ကုသိုလ်နဲ့ အကုသိုလ်ကို ကွဲကွဲပြားပြား မသိနိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ပြင်ပအာရုံတွေဆီ ပြေးလွှားချင်တဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ခေတ် လူအတော်များများရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ အင်မတန် နက်နဲတဲ့ မေးခွန်းတစ်ခုကို (Method #33) အသုံးပြုပြီး ဆွေးနွေးကြည့်ကြရအောင်။ အဲဒီ မေးခွန်းကတော့ "ကံကို ပြင်လို့ ရသလား" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းပါပဲ။ တချို့က "ကံသေကံမ" လို့ ယုံကြည်ကြတယ်။ မွေးကတည်းက ပါလာတဲ့ ကံအတိုင်းပဲ ဖြစ်ရမယ်၊ ပြင်လို့ မရဘူးလို့ ထင်ကြတယ်။ တချို့ကျတော့လည်း "ငါလုပ်ရင် ငါဖြစ်တာပဲ၊ ကံဆိုတာ မရှိဘူး" လို့ စွန်းတစ်ဖက် ရောက်သွားကြပြန်တယ်။ ဒါဆိုရင် ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမနဲ့ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာက ဒီမေးခွန်းကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းသလဲ ဆိုတာ ကြည့်ကြရအောင်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် စိတ်ပညာ (Psychology) နဲ့ အာရုံကြောသိပ္ပံ (Neuroscience) နယ်ပယ်တွေမှာ "Rehabilitation" (ပြန်လည် ထူထောင်ခြင်း) ဆိုတဲ့ အယူအဆက အလွန် အားကောင်းလာပါတယ်။ အရင်တုန်းကတော့ လူတစ်ယောက်ဟာ ငယ်ငယ်ကတည်းက ဆိုးသွမ်းလာရင် ကြီးလာလည်း ဒီအတိုင်းပဲ ဖြစ်မှာပဲလို့ ယူဆခဲ့ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် အခုနောက်ပိုင်းမှာ 'Neuroplasticity' လို့ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်းကို တွေ့ရှိလာကြပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အသေ ဖြစ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အတွေ့အကြုံသစ်တွေ၊ လေ့ကျင့်မှုသစ်တွေအပေါ် မူတည်ပြီး ဦးနှောက်ထဲက အာရုံကြော လမ်းကြောင်းတွေ (Neural Pathways) ဟာ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... (Method #1) တောအုပ်တစ်ခုထဲမှာ လူတွေ အမြဲတမ်း လျှောက်သွားနေတဲ့ လမ်းကြောင်းဟောင်းကြီး တစ်ခု ရှိတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီလမ်းက ချောမွတ်နေပြီ။ ဒါပေမယ့် လူတစ်ယောက်က အဲဒီလမ်းအတိုင်း မသွားတော့ဘဲ၊ တခြား နေရာကနေ လမ်းသစ်တစ်ခု စပြီး ထွင်မယ်။ အစပိုင်းမှာတော့ ခက်ခဲမယ်၊ ခြုံပုတ်တွေ ရှင်းရမယ်။ ဒါပေမယ့် နေ့တိုင်း နေ့တိုင်း အဲဒီ လမ်းသစ်အတိုင်းပဲ ဇွဲရှိရှိ လျှောက်သွားမယ် ဆိုရင်၊ ကြာလာတဲ့အခါ လမ်းဟောင်းကြီးက ခြုံပုတ်တွေ ပြန်ဖုံးသွားပြီး၊ လမ်းသစ်ကြီးက ပေါ်လွင် ထင်ရှားလာပါလိမ့်မယ်။

အဲဒီအတိုင်းပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း အတိတ်က ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ အကုသိုလ် အလေ့အကျင့်ဟောင်းတွေက လမ်းကြောင်းကြီးတွေ ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒေါသထွက်လွယ်တာ၊ လိုချင်တပ်မက်တာ၊ မနာလိုတာတွေပေါ့။ ဒါပေမယ့် "ငါ ဒီအတိုင်း မနေတော့ဘူး၊ ပြောင်းလဲရမယ်" ဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် (Chetana) နဲ့ မေတ္တာပွားတာ၊ သည်းခံတာ၊ သတိထားတာ ဆိုတဲ့ အလေ့အကျင့်သစ်တွေကို နေ့စဉ် လုပ်ဆောင်မယ်ဆိုရင်၊ ဦးနှောက်ထဲက လမ်းကြောင်းဟောင်းတွေ ပျောက်ကွယ်ပြီး လမ်းကြောင်းသစ်တွေ ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံနည်းကျ "ကံကို ပြင်ခြင်း" (Rehabilitation) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာက "လူတစ်ယောက်ရဲ့ အပြုအမူကို ပြောင်းလဲလို့ ရတယ်" လို့ အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ "ကံကို ပြင်လို့ ရသလား" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းအတွက် အထင်ရှားဆုံး သက်သေဖြစ်တဲ့ အင်္ဂုလိမာလ မထေရ်ရဲ့ အကြောင်းကို မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ အင်္ဂုလိမာလသုတ် (စာမျက်နှာ-၁) နဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး အင်္ဂုလိမာလ အကြောင်း ကြားဖူးကြမှာပါ။ လူပေါင်း ၉၉၉ ယောက်ကို သတ်ပြီး၊ လက်ညှိုးတွေကို ပန်းကုံးသီ ဝတ်ထားခဲ့တဲ့ မဟာလူဆိုးကြီးပေါ့။

 (Method #1, #33) "အရှင်ဘုရား... လူတစ်ယောက်တည်းတောင် မဟုတ်ဘူး၊ လူပေါင်း တစ်ထောင်နီးပါး သတ်ခဲ့တဲ့သူရဲ့ အကုသိုလ်ကံက ဘယ်လောက်ကြီးမားမလဲ။ ဒီလောက် ကံကြီးတဲ့သူက ဘယ်လိုလုပ်ပြီး ဒီဘဝမှာတင် ရဟန္တာ ဖြစ်သွားရတာလဲ။ ကံဆိုတာ ပြင်လို့ရလို့လား" တဲ့။ အင်မတန် မေးသင့်တဲ့ မေးခွန်းပါ။ ဒီမေးခွန်းရဲ့ အဖြေက ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ "ကံ" (Kamma) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို နက်နဲစွာ နားလည်မှုအပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။

ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမမှာ "ကံ" ဆိုတာ အတိတ်က လုပ်ခဲ့ပြီးသား အဟောင်း (Old Kamma / Vipaka) ကြီးပဲ မဟုတ်ပါဘူး။ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ပြုလုပ်နေတဲ့ စေတနာ (Present Action / Chetana) ဟာလည်း ကံပါပဲ။ အင်္ဂုလိမာလဟာ ဘုရားရှင်နဲ့ တွေ့တဲ့အခါ "ရပ်စမ်း အင်္ဂုလိမာလ" ဆိုတဲ့ စကားတစ်ခွန်းကြောင့် သံဝေဂ အကြီးအကျယ် ရသွားပါတယ်။ အဲဒီ အချိန်ကစပြီး သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ လူသတ်ချင်တဲ့ စေတနာ (အကုသိုလ်ကံလမ်းကြောင်းဟောင်း) ကို လုံးဝ ဖြတ်တောက်လိုက်ပြီး၊ တရားအားထုတ်မယ် ဆိုတဲ့ စေတနာ (ကုသိုလ်ကံလမ်းကြောင်းသစ်) ကို အားသွန်ခွန်စိုက် တည်ဆောက်ခဲ့ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ အတိတ်ကံတွေက ပျောက်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူ ရဟန်းဖြစ်ပြီး ဆွမ်းခံကြွတဲ့အခါ လူတွေက ခဲတွေ၊ တုတ်တွေနဲ့ ပစ်ပေါက်ကြလို့ ခေါင်းကွဲ၊ သွေးရိုပြီး ကျောင်းပြန်ရောက်ရပါတယ်။ ဒါဟာ အတိတ်ကံရဲ့ အကျိုးပေး (Vipaka) ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် အရေးကြီးဆုံး အချက်ကတော့ အဲဒီလို ခံရတဲ့အချိန်မှာ သူ့စိတ်ထဲက ဒေါသနဲ့ ပြန်မတုံ့ပြန်တော့တာပါပဲ။ "ဒါ ငါ့ရဲ့ ဝဋ်ကြွေးပဲ" လို့ လက်ခံပြီး၊ မေတ္တာနဲ့ သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ဆိုတဲ့ ကုသိုလ်ကံအသစ်တွေနဲ့ အစားထိုးလိုက်တာပါ။

"အတိတ်ကို ပြင်မရပေမဲ့ အနာဂတ်ကို ပြင်ရတယ်" ဆိုတာ ဒါပါပဲ။ သူ ပြုခဲ့တဲ့ လူသတ်မှုတွေကို ပြန်ဖျက်လို့ မရတော့ဘူး။ ဒါပေမယ့် အခုလက်ရှိ ခဏမှာ ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် သူ့ရဲ့ စိတ်စေတနာကိုတော့ သူ ပြုပြင်လို့ ရပါတယ်။ အဲဒီ ပစ္စုပ္ပန် စေတနာအသစ် (New Kamma) တွေရဲ့ စွမ်းအားက ကြီးမားလွန်းတဲ့အတွက်၊ အတိတ်က အကုသိုလ်ကံတွေက သူ့ကို နိဗ္ဗာန်မရောက်အောင် တားဆီးနိုင်တဲ့ အဆင့်ထိ အကျိုးမပေးနိုင်တော့ဘဲ၊ နောက်ဆုံးမှာ ရဟန္တာအဖြစ်နဲ့ သံသရာ (Samsara) ခရီး ဆုံးသွားခဲ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ ကံကို ဉာဏ်နဲ့ ပြင်သွားတဲ့ အကောင်းဆုံး သာဓကပါပဲ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီးထဲမှာ ကံဟောင်းတွေ ဘယ်လို လာတိုက်သလဲ၊ ကံသစ်တွေ ဘယ်လို ဖြစ်သလဲ ဆိုတာကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ကြစို့။ (Method #2: Vipassana Mechanism ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲခြင်း)။ ဦးဇင်းတို့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးထဲမှာ အာယတန (၁၂) ပါး ရှိပါတယ်။ အတိတ်ကံတွေက အဲဒီ အာယတန တံခါးပေါက်တွေကနေတစ်ဆင့် အကျိုးလာပေးတာပါ။

ဥပမာ - သူတော်ကောင်းတို့ တစ်ယောက်ယောက်ကို အတိတ်တုန်းက ပြောဆို စော်ကားခဲ့ဖူးတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီ အကုသိုလ်ကံက ဒီနေ့မှာ အကျိုးလာပေးမယ်။ ဘယ်လို လာပေးမလဲ။ နား (သောတဒွါရ) ဆိုတဲ့ အတွင်းတံခါးပေါက်နဲ့၊ တစ်ဖက်သားက ကိုယ့်ကို ပြန်လည် ဆဲဆိုတဲ့ အသံဆိုး (သဒ္ဒါရုံ) ဆိုတဲ့ အပြင်အာရုံ လာရောက် တိုက်ခိုက်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီလို တိုက်ခိုက်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ၊ နားအကြည်ရုပ်ရဲ့ အစွမ်းကြောင့် 'သောတဝိညာဏဓာတ်' လို့ခေါ်တဲ့ ကြားသိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ နားရယ်၊ အသံဆိုးရယ်၊ ကြားသိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အတိတ်ကံရဲ့ အကျိုးပေး (Vipaka) အဆင့်ပါပဲ။ ဒီအဆင့်ထိ ကိုယ် ဘာမှ လုပ်လို့ မရသေးပါဘူး။

ပြဿနာက ဒီ 'ဖဿ' ရဲ့ နောက်မှာ စတာပါ။ ဖဿဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ ဆိုတော့ "ဟယ်... ငါ့ကို လာဆဲတယ်၊ ခံပြင်းလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ မကျေနပ်တဲ့၊ ပူလောင်တဲ့ ခံစားမှု 'ဒေါမနဿ ဝေဒနာ' လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဝေဒနာ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဒီလူ ငါ့ကို စော်ကားတာ၊ ငါက ဘယ်သူမှတ်လို့လဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (Memory/Perception) ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ "ငါ ပြန်ဆဲမယ်၊ ငါ ပြန်လုပ်မယ်" လို့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ 'သင်္ခါရ' (စေတနာ - Chetana) တရားတွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

ဒီနေရာမှာ သတိထားပါ။ အဲဒီ ပြန်လုပ်ချင်တဲ့ 'စေတနာ' ဟာ ကံအသစ် (New Kamma) ပါပဲ။ အတိတ်က အကုသိုလ် (ဆဲခဲ့ဖူးခြင်း) ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်မှာ အကျိုးပေး (အဆဲခံရခြင်း) ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီ အကျိုးပေးအပေါ်မှာ သတိမထားနိုင်ဘဲ ဒေါသနဲ့ ထပ်တုံ့ပြန်လိုက်တော့ နောက်ထပ် အကုသိုလ်ကံသစ် (ပြန်ဆဲခြင်း) ထပ်ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါကို "သံသရာ" (Samsara) လည်တယ်လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အဟောင်းကြောင့် အသစ်ဖြစ်၊ အသစ်ကြောင့် နောက်ထပ် အသစ်ဖြစ်နဲ့ ဝဋ်ကြွေးတွေ ဆက်နေတာပါ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အသံနဲ့ နားက 'ရူပက္ခန္ဓာ'၊ ကြားသိစိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ မကျေနပ်တဲ့ ခံစားမှုက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ အဆဲခံရတယ်လို့ မှတ်တာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ပြန်ဆဲချင်တဲ့ စေတနာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ "ကံကို ပြင်မယ်" ဆိုတာ ဘယ်နေရာမှာ ပြင်ရမလဲ။ 'ဖဿ' နဲ့ 'ဝေဒနာ' ဖြစ်တဲ့ နေရာမှာ ပြင်ရမှာပါ။ "ငါ့ကို ဆဲတယ်" လို့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့ မခံစားဘဲ၊ "ကြားသိစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ မကျေနပ်တဲ့ ဝေဒနာလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ ဝိပဿနာဉာဏ် (သတိ) နဲ့ ဝင်ပြီး ဖြတ်တောက်လိုက်ရမှာပါ။ အဲဒီလို သိလိုက်တဲ့အခါ "ပြန်ဆဲမယ်" ဆိုတဲ့ သင်္ခါရ (ကံသစ်) ဆီကို မကူးတော့ပါဘူး။ အဲဒီအစား "သည်းခံလိုက်မယ်" ဆိုတဲ့ ကုသိုလ်စေတနာသစ် (New Good Kamma) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပါတယ်။ ဒါဟာ ကံကို ပြင်တဲ့ နည်းလမ်းပါပဲ။

ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာအစဉ်ကြီး လည်ပတ်သွားတာကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ငါ ခံရတယ်၊ ငါ ပြန်လုပ်မယ်" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ ဒါဟာ "ငါ" ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် ရှိတယ်လို့ ထင်နေတဲ့ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" ကြောင့်ပါပဲ။ အဲဒီ "ငါ" ကပဲ အမြဲတမ်း ခံနေရတယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ တကယ်တော့ ကြားသိစိတ်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဝေဒနာပဲ ဖြစ်ဖြစ် အားလုံးဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်းပဲ ချုပ်ပျောက်သွားမယ့် ဓမ္မသဘောတွေ ချည်းပါပဲ။

ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ မကောင်းတဲ့ အာရုံတွေနဲ့ တွေ့တဲ့အခါ "ငါ့ကို လုပ်တယ်" လို့ ပညတ်အာရုံနောက်ကို လိုက်မမှတ်ပါနဲ့။ အဲဒီလို မှတ်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝင်ပြီး ကံဟောင်းထပ် ကံသစ်ဆင့်ပါပြီ။ "ကြားသိစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သတိနဲ့ သိတယ်၊ ဒေါသစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ပဲ ပရမတ်ကို ဦးစားပေး မှတ်ပါ။ အဲဒီ စိတ်ကလေးဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။ ဖြစ်ပျက်ကို မြင်ရင် "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ကွာကျပြီး၊ ကံကို ပြုပြင်နိုင်တဲ့ စွမ်းအားကို ရရှိလာမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ (Method #3: Case Study ကို ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကဲ့သို့ အသက်သွင်းခြင်း)။ အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလကုန်ရက် တစ်ရက်ပေါ့။ ပြတိုက်ရဲ့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ဌာန (Rehabilitation Department) မှာ ဝန်ထမ်းငယ်လေး မောင်လှ (Case-2429) တစ်ယောက် ခေါင်းငိုက်စိုက်ကျပြီး ထိုင်နေပါတယ်။ သူ့မျက်နှာမှာ မျက်ရည်တွေနဲ့၊ မျှော်လင့်ချက် ကုန်ဆုံးနေတဲ့ ပုံစံပေါ့။

ပြဿနာက ဒီလိုပါ။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်ပတ်က မောင်လှဟာ သူ့ရဲ့ ပေါ့လျော့မှုကြောင့် အင်မတန် တန်ဖိုးရှိတဲ့ ရှေးဟောင်း ကြွေပန်းကန်လုံး တစ်လုံးကို ကွဲကြေသွားအောင် လုပ်မိခဲ့တယ်။ ဒါဟာ ပြတိုက်အတွက် ကြီးမားတဲ့ ဆုံးရှုံးမှုပါပဲ။ မောင်လှရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ အမှားကြီး လုပ်မိပြီ။ ငါ့ဘဝတော့ သွားပြီ။ ငါ့ကို အလုပ်ထုတ်တော့မယ်။ ငါက လူသုံးမကျတဲ့ ကောင်ပဲ" ဆိုတဲ့ 'ဥပါယာသ' (ပြင်းစွာ ပူပန်ခြင်း) တွေ၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တဲ့ စိတ်တွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေပါတယ်။ သူ့ရဲ့ အတိတ်ကံ (ပေါ့လျော့မှု) ရဲ့ အကျိုးဆက်ကို သူ ခံစားနေရတာပါ။

အဲဒီအချိန်မှာပဲ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း အခန်းထဲကို ဝင်လာပါတယ်။ ဦးစံလင်းက မောင်လှရဲ့ ပခုံးကို ညင်သာစွာ ကိုင်လိုက်ပြီး၊ "မောင်လှ... မင်း ဘာတွေ တွေးနေတာလဲ" လို့ မေးလိုက်ပါတယ်။ မောင်လှက ငိုသံပါကြီးနဲ့ "ဆရာကြီး... ကျွန်တော် အမှားကြီး လုပ်မိပါပြီ။ ကျွန်တော့် ကံက အရမ်းဆိုးပါတယ်။ ကျွန်တော် ဘာလုပ်လုပ် အလွဲလွဲအချော်ချော်တွေချည်း ဖြစ်နေတာပါ" လို့ ရင်ဖွင့်ပါတယ်။

ဦးစံလင်းက ပြုံးလိုက်ပါတယ်။ "မောင်လှ... မင်းက အင်္ဂုလိမာလလောက် အပြစ်ကြီး လုပ်ခဲ့လို့လား" လို့ မေးလိုက်တော့ မောင်လှ မျက်လုံးပြူးသွားတယ်။ "ဗျာ... မလုပ်ပါဘူး ဆရာကြီး"။ "အေး... အင်္ဂုလိမာလတောင် လူတစ်ထောင် သတ်ပြီးမှ ရဟန္တာ ဖြစ်သေးတာပဲကွာ။ မင်း ပန်းကန်တစ်လုံး ခွဲမိတာလောက်နဲ့ ဘဝဆုံးပြီလို့ မတွေးစမ်းပါနဲ့။ အတိတ်က ကွဲသွားတဲ့ ပန်းကန်ကို ပြန်ဆက်လို့ မရပေမယ့်၊ မင်းရဲ့ အနာဂတ်ကိုတော့ ပြင်လို့ ရသေးတယ်" လို့ ဓမ္မသဘောနဲ့ အားပေးပါတယ်။

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ ဝန်ထမ်းများ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးနှင့် စွမ်းဆောင်ရည် မြှင့်တင်ရေး မူဝါဒ (Policy 16) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "ကဲ... စိတ်ဓာတ်မကျနဲ့။ အပိုဒ် ၁၆.၂ (Art 16.2: Corrective action and skill rehabilitation programs) အရ၊ အမှားလုပ်တဲ့ ဝန်ထမ်းကို ချက်ချင်း အလုပ်မထုတ်ဘဲ၊ ပြန်လည် ပြုပြင်ခွင့် (Rehabilitation) ပေးရမယ်။ ကဲ... Template T221 (Incident Review and Retraining Plan) ကို ယူခဲ့။ မင်း ဘာကြောင့် မှားခဲ့သလဲ ဆိုတာ သုံးသပ်ပြီး၊ နောက်တစ်ခါ မမှားအောင် ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ကိုင်တွယ်နည်း သင်တန်းကို ပြန်တက်ရမယ်။ မင်းရဲ့ အမှားကို သင်ခန်းစာ ယူပြီး၊ ပိုတော်တဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ဖြစ်အောင် ကြိုးစားစမ်းပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။

ဒီအခါမှာ မောင်လှလည်း "ငါ့ကံ ဆိုးတယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲတွေကို လွှတ်ချလိုက်ပြီး၊ မျှော်လင့်ချက် ရောင်ခြည်သစ်တွေ ပေါ်လာပါတော့တယ်။ သူဟာ ဦးစံလင်းရဲ့ လမ်းညွှန်မှုအောက်မှာ သင်တန်းတွေ ပြန်တက်၊ သတိထားပြီး အလုပ်လုပ်လိုက်တာ၊ နောက်ပိုင်းမှာ ပြတိုက်ရဲ့ အတော်ဆုံး ကျွမ်းကျင်ဝန်ထမ်း တစ်ယောက် ဖြစ်လာပါတယ်။

ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အတိတ်က အမှားအပေါ်မှာ နစ်မွန်းမနေဘဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ပြုပြင်မယ် (Rehabilitation) ဆိုတဲ့ စေတနာသစ်ကို တည်ဆောက်လိုက်တဲ့အခါ၊ ကံဆိုးကနေ ကံကောင်း ဖြစ်သွားတာကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ အင်္ဂုလိမာလလိုပဲ၊ မောင်လှလိုပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ အားလုံးလည်း ကိုယ့်ရဲ့ ကံကို ကိုယ်တိုင် ပြင်ဆင် ဖန်တီးနိုင်ကြပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ အတိတ်ကံတွေကြောင့် ခံစားနေရတာ၊ အမှားတွေအတွက် ပူလောင်နေရတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ အစဉ်အဆက်ဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အကျိုးပေးတွေအပေါ်မှာ "ငါ့ကံ၊ ငါ့အပြစ်" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တွယ်တာနေတဲ့ တဏှာ၊ "ပြင်လို့ မရတော့ဘူး" လို့ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းနေတဲ့ ဒိဋ္ဌိ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ သံသရာကို ရှည်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ အတိတ်ကို ပြန်တမ်းတနေတဲ့ စိတ်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ ကံတရားတွေရဲ့ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံခြောက်ပါး တံခါးပေါက်တွေကနေ ကံဟောင်းတွေ လာတိုက်တိုင်း၊ ဝေဒနာတွေ ပေါ်လာတိုင်း ဥပါဒါန်သို့ မကူးစေဘဲ "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့ကံ မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ဓမ္မ ဖြစ်စဉ် သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်ပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန် စေတနာသစ်ကို ပြုပြင်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ အတိတ်က အမှားများ ရှိခဲ့ပါကလည်း အင်္ဂုလိမာလမထေရ်ကဲ့သို့ သံဝေဂရကာ ပြုပြင်နိုင်ကြပါစေ၊ "အတိတ်ကို ပြင်မရပေမဲ့ အနာဂတ်ကို ပြင်ရတယ်" ဟူသော အသိဖြင့် ပစ္စုပ္ပန် စေတနာကောင်းများကို မွေးမြူနိုင်ကြပါစေ၊ ဇန်နဝါရီလကုန်မှစ၍ ကျန်ရှိသော လများတွင် အမှားများကို သင်ခန်းစာယူ၍ ရှေ့ဆက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.