နေ့ရက် - မေလ (၁၄) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-134) မိခင်မေတ္တာနှင့် အောက်ဆီတိုစင် (Mother's Love & Oxytocin)
ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ် (မာတာပိတုဂုဏ)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Hormonal Science (ဟော်မုန်းနှင့် ဇီဝကမ္မဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၁၄) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးမှာ ကျင်းပကြတဲ့ "အမေများနေ့" (Mother's Day) နေ့ထူးနေ့မြတ်ကြီးလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ အမေနဲ့ တူသောသူ မရှိဘူး၊ အမေနဲ့ တူသော မေတ္တာ မရှိဘူးလို့ ဆိုကြတယ်။ ဒီနေ့မှာ ကိုယ့်ကို မွေးဖွားသန့်စင်ပေးခဲ့တဲ့ မိခင်ကျေးဇူးရှင်တွေကို အထူးအောက်မေ့ပြီး၊ မိခင်မေတ္တာရဲ့ အံ့ဩဖွယ်ရာ စွမ်းပကားကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်လို့ ကြည်ညိုကြရအောင်။
တရားမဟောခင်မှာ... အမေ့ကျေးဇူးကို ဆပ်သောအားဖြင့်၊ အမေ့အပေါ် ထားရှိတဲ့ မေတ္တာစိတ်တွေ ပွားများနိုင်ဖို့ ဗြဟ္မဝိဟာရ တရားလေးပါးထဲက "မေတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အရင်စီးဖြန်းကြရအောင်။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ မိခင် (သက်ရှိထင်ရှား ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိတော့သည်ဖြစ်စေ) အမေ့ရဲ့ မျက်နှာလေးကို စိတ်ထဲမှာ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ငယ်ငယ်တုန်းက ကိုယ့်ကို ပြုစုယုယခဲ့တဲ့ အမေ့ရဲ့ အပြုံးလေးကို မြင်ယောင်ပါ။ "အမေ... ကျန်းမာပါစေ၊ ချမ်းသာပါစေ၊ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းပါစေ" လို့ စိတ်ထဲကနေ ရွတ်ဆိုရင်း၊ ကိုယ့်နှလုံးသားထဲက အေးမြတဲ့ မေတ္တာလှိုင်းလေးတွေ အမေ့ဆီ ရောက်သွားတယ်လို့ သဘောထားပါ။ (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ပွားများကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ အမေ့ကို လွမ်းဆွတ်တဲ့စိတ်၊ ကြည်နူးတဲ့စိတ်လေးတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပြီဆိုရင်၊ ဒီမိခင်မေတ္တာ ဖြစ်စဉ်ကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာ (Hormonal Science) က ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲ ဆိုတာ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ Oxytocin (အောက်ဆီတိုစင်) လို့ခေါ်တဲ့ ဟော်မုန်းတစ်မျိုး ရှိတယ်။ သူ့ကို သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Love Hormone" (ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဟော်မုန်း) သို့မဟုတ် "Cuddle Chemical" (ပွေ့ဖက်မှု ဓာတုဆေး) လို့ တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြတယ်။
အမေတစ်ယောက် မီးဖွားတဲ့အချိန်မှာ ဒီဟော်မုန်းတွေဟာ ဦးနှောက်ထဲကနေ ရေပန်းလို ဖြာဆင်းလာတယ်။ ဘာအတွက်လဲဆိုတော့... သားအိမ်ကျုံ့ဖို့အတွက်ရော၊ မွေးလာတဲ့ ကလေးကို မြင်မြင်ချင်း "ချစ်သွားအောင်" သဘာဝတရားက ဖန်တီးပေးလိုက်တာပါ။ နို့တိုက်တဲ့အချိန်မှာလည်း ဒီဟော်မုန်း ထွက်တယ်။ ဒါကြောင့် အမေတွေဟာ ကလေးနို့တိုက်ရင်း ကြည်နူးနေကြတာ ဖြစ်တယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်ကြည့်တော့... ဒီ Oxytocin ဟော်မုန်း များနေတဲ့သူဟာ ကြောက်ရွံ့မှု ကင်းတယ်၊ ယုံကြည်မှု (Trust) မြင့်မားတယ်၊ သူတစ်ပါးကို ကူညီချင်စိတ် (Altruism) ဖြစ်ပေါ်စေတယ် တဲ့။ ကြည့်စမ်း... ဘုရားဟောတဲ့ မေတ္တာရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးတွေနဲ့ တော်တော်လေး တူမနေဘူးလား။ တူနေပါတယ် ဘုရား။
ဒါပေမဲ့ သူတော်ကောင်းတို့ သတိထားရမှာက... သိပ္ပံပညာအရ Oxytocin ဟာ "ကိုယ့်သွေးသား၊ ကိုယ့်အုပ်စု" အတွက်ပဲ အလုပ်လုပ်တတ်တယ်။ တခြားသူစိမ်းတွေအပေါ်မှာတော့ သိပ်မထိရောက်ဘူး။ ဘုရားရှင် ဟောတဲ့ "မေတ္တာ" ကတော့ ဟော်မုန်းအဆင့်ကို ကျော်လွန်ပြီး၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ဖြန့်ကြက်နိုင်တဲ့ "အပ္ပမညာ" (အတိုင်းအဆမရှိသော မေတ္တာ) ဖြစ်ပါတယ်။ ဟော်မုန်းက အခြေခံ (Hardware) ဖြစ်ပြီး၊ မေတ္တာကတော့ စိတ်စွမ်းအား (Software) ပါပဲ။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ ဘုရားရှင်က မိဘတွေကို "ဗြဟ္မာတိ မာတာပိတရော" - မိဘတို့သည် အိမ်ဦးက ဗြဟ္မာကြီးများနှင့် တူကုန်၏ တဲ့။
ဘာကြောင့် ဗြဟ္မာနဲ့ တူသလဲ။ ဗြဟ္မာကြီးတွေမှာ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဆိုတဲ့ တရားလေးပါး အမြဲရှိသလို၊ မိဘတွေမှာလည်း သားသမီးအပေါ် ဒီလေးပါး ရှိလို့ပါပဲ။
၁။ မေတ္တာ: သားသမီးကို "သူ့ကို ချစ်လိုက်တာ" ဆိုတဲ့ Oxytocin သဘောမျိုးနဲ့ ချစ်တယ်။
၂။ ကရုဏာ: ခြင်ကိုက်မှာ၊ ဗိုက်ဆာမှာ စိုးရိမ်ပြီး စောင့်ရှောက်တယ်။
၃။ မုဒိတာ: သားသမီး လမ်းလျှောက်တတ်စ၊ စကားပြောတတ်စမှာ ဝမ်းသာတယ်။
၄။ ဥပေက္ခာ: သားသမီး အရွယ်ရောက်လို့ အိမ်ထောင်ကျသွားရင် "ဪ... သူ့ကံနဲ့သူပါလေ" ဆိုပြီး လွှတ်ပေးတတ်တယ်။
ဒါကြောင့် အမေဆိုတာ သားသမီးတွေအတွက် "အိမ်တွင်းဘုရား၊ အိမ်တွင်းဗြဟ္မာ" ပါပဲ။ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာက ဟော်မုန်းတွေနဲ့ ရှင်းပြတာ မှန်ပေမယ့်၊ အဲဒီ ဟော်မုန်းတွေကို ကျော်လွန်ပြီး အသက်ပေးချစ်နိုင်တာကတော့ မိခင်ရဲ့ မေတ္တာပါရမီ စွမ်းအားကြောင့်ပါပဲ။
ကိုင်း... ဒီမေတ္တာတရားကို အခြေခံပြီး ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ (Love) နဲ့ သံယောဇဉ် (Attachment) ကို ဘယ်လို ခွဲခြားမလဲ။
ဥပမာ - ဒကာမကြီးတစ်ယောက် ကိုယ့်ကလေးကို ပွေ့ဖက်ထားရင်း ချစ်စိတ်တွေ ဖြစ်နေတယ် ဆိုပါစို့။
စိတ္တာနုပဿနာ (မေတ္တာနှင့် တဏှာ) ရှုကွက်
၁။ အာရုံ (Object): ကလေးရဲ့ အထိအတွေ့ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) သို့မဟုတ် မျက်နှာ (ရူပါရုံ)။
၂။ ဒွါရ (Door): ကာယဒွါရ သို့မဟုတ် စက္ခုဒွါရ။
၃။ ဖဿ (Contact): ပွေ့ဖက်မှုကြောင့် ဖြစ်သော ထိတွေ့မှု။
၄။ ဝေဒနာ (Feeling): ကြည်နူးမှု၊ ချမ်းသာမှု (သောမနဿ ဝေဒနာ)။ (ဒီအချိန်မှာ Oxytocin တွေ ထွက်နေပြီ)။
ဒီနေရာမှာ သတိထားရမှာက... "ငါ့သားလေး၊ ငါ့သမီးလေး" ဆိုပြီး ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်၊ မခွဲနိုင်တဲ့စိတ် ဝင်လာရင် အဲဒါ "ပေမ" (Pema) လို့ခေါ်တဲ့ "တဏှာ" (Attachment) ဖြစ်သွားပြီ။ တဏှာဝင်ရင် ပူလောင်တယ်။ မေတ္တာစစ်ရင် အေးချမ်းတယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
ရင်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "နူးညံ့မှု"၊ "ကြည်နူးမှု" သဘောတရားလေး သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
ကလေးကို ချစ်စိတ် ဖြစ်လာရင်... "ချစ်စိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။
ပွေ့ဖက်ထားတဲ့အချိန်မှာ... "ထိတယ်... သိတယ်"။ "နွေးတယ်... သိတယ်"။
တကယ်လို့ "ငါ့ကလေး ဘာဖြစ်မလဲ" ဆိုပြီး စိုးရိမ်စိတ် (Anxiety) ဝင်လာရင်... "စိုးရိမ်နေတယ်... သိတယ်"။ "ဒါ မေတ္တာ မဟုတ်ဘူး၊ ဒေါသ (ကြောက်စိတ်) ပါလား" လို့ ခွဲခြားသိမြင်လိုက်ပါ။
အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တာနဲ့ ဟော်မုန်းကြောင့် ဖြစ်တဲ့ "ဇီဝကမ္မ ဖြစ်စဉ်" (Biological Process) နဲ့၊ စိတ်ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ "ကုသိုလ် အကုသိုလ်" (Karmic Process) ကို ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒါမှ "အမေ့မေတ္တာကို ပညာနဲ့ ယှဉ်တာ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2434 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T223: Vulnerable Groups / Children).
Hswagata ပြတိုက်ကို တစ်နေ့က အမျိုးသမီးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာ နေမကောင်းဖြစ်နေတဲ့ ကလေးငယ်လေး တစ်ယောက် ပါလာတယ်။ အမေက မျက်ရည်တွေဝဲပြီး ဂဏှာမငြိမ် ဖြစ်နေတယ်။
"ဆရာတော်... တပည့်တော် ကလေးက မကြာခဏ ဖျားနေတယ်။ ဆရာဝန်ပြလည်း မပျောက်ဘူး။ ဓာတ်တော်တွေနဲ့ ပွတ်ပေးပါ၊ ရေမန်းတိုက်ပေးပါ" ဆိုပြီး အတင်း တောင်းဆိုတယ်။
သူ့ရဲ့ Oxytocin တွေက "စိုးရိမ်စိတ်" (Cortisol) အဖြစ် ပြောင်းပြီး ကမောက်ကမ ဖြစ်နေတာပေါ့။
ဒီနေရာမှာ ဘုန်းကြီးက Policy 5, Article 5.3 (Protection of Children & Vulnerable Groups) အရ သူ့ကို ကူညီရမယ်။ ဒါပေမဲ့ အယူသည်းမှုကိုတော့ ပြင်ပေးရမယ်။
ဘုန်းကြီးက ကလေးကို ချက်ချင်း ဓာတ်တော်နဲ့ မပွတ်ပေးဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အမေက စိတ်လှုပ်ရှားနေရင် ကလေးကလည်း ကြောက်ပြီး ပိုငိုလိမ့်မယ်။ (Mirror Neurons သဘောအရ အမေ စိတ်ပူရင် ကလေး ကူးတတ်တယ်)။
ဘုန်းကြီးက အမေကို အရင်ဆုံး ထိုင်ခုံမှာ ထိုင်ခိုင်းတယ်။ ရေတစ်ခွက် တိုက်တယ်။
"ဒကာမကြီး... စိတ်ကို အရင်ငြိမ်အောင် ထားပါ။ အမေ စိတ်ပူနေရင် ကလေးလည်း ပူတယ်။ အမေ အေးမှ ကလေး အေးမှာ" လို့ ပြောပြီး၊ "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" အတူတူ ပွားခိုင်းတယ်။
"ငါ့သားလေး ကျန်းမာပါစေ" လို့ ရွတ်ခိုင်းတယ်။ (၅) မိနစ်လောက်နေတော့ အမေ စိတ်ငြိမ်သွားတယ်။ မျက်နှာလေး ကြည်လာတယ်။ (Oxytocin ပြန်ထွက်လာတဲ့ သဘောပေါ့)။
အဲဒီကျမှ ဘုန်းကြီးက "ကဲ... အခု ဒကာမကြီးရဲ့ မေတ္တာစိတ်က အကောင်းဆုံး ဆေးပဲ။ ဒီစိတ်နဲ့ ကလေးကို ပွေ့ဖက်ထားပါ" လို့ ပြောပြီး၊ ဓာတ်တော်ရှေ့မှာ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းပေးလိုက်တယ်။ ရေမန်း မတိုက်ဘဲ၊ သန့်ရှင်းတဲ့ ရေဘူးတစ်ဘူးကို "မေတ္တာရေ" အဖြစ် အဓိဋ္ဌာန်ပြုပြီး ပေးလိုက်တယ်။
အမေလည်း စိတ်အားတက်ပြီး ပြန်သွားတယ်။ နောက်ရက်ကျတော့ ကလေး သက်သာသွားတယ်လို့ သတင်းကြားရတယ်။
ကြည့်စမ်း... မိခင်မေတ္တာဆိုတာ မှန်ကန်စွာ အသုံးချရင် အစွမ်းထက်ဆုံး ဆေးတစ်လက်ပါပဲ။ ပညာမပါရင်တော့ "သောက" ဖြစ်မယ်၊ ပညာပါရင်တော့ "ပါရမီ" ဖြစ်မယ်ဆိုတာ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
မိခင်နှင့် သားသမီး ခွဲခွာရခြင်း၊ သားသမီးအတွက် ပူပန်ရခြင်းတို့သည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
"ငါ့သား၊ ငါ့သွေး" ဆိုပြီး သံယောဇဉ် ကြီးမားစွာ တွယ်တာနေသော တဏှာသည် "သမုဒယသစ္စာ"။
ချစ်ခြင်း မုန်းခြင်း ကင်းရာ၊ သံယောဇဉ် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
မိခင်မေတ္တာကို ဗြဟ္မစိုရ်တရားအဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး၊ သတိပဋ္ဌာန်ဖြင့် ရှုမှတ်သော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း အမေများနေ့မှာ မိခင်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ပြီး၊ မိမိတို့၏ မိခင်များအပေါ် Oxytocin ဟော်မုန်းမျှသာ မက၊ မေတ္တာကရုဏာ အစစ်ဖြင့် ပြုစုလုပ်ကျွေးနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် မိဘကျေးဇူးဆပ်နည်းများ၊ ကလေးသူငယ် စောင့်ရှောက်ရေးဆိုင်ရာ ဓမ္မအမြင်များကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မိခင်များအားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပြီး၊ သားကောင်းရတနာများ ထွန်းကားနိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 14, 2023 (Mother's Day)
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.