နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၅) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-258) - သမ္မာအာဇီဝ (Right Livelihood) နှင့် တန်းတူညီမျှ လစာ (Equal Pay Policy)
ကိုးကားကျမ်း - ဒီဃနိကာယ်၊ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ် (အရှင်သခင်နှင့် ကျွန်အလုပ်သမား ဝတ္တရား)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Equity Theory & Organizational Psychology (မျှတမှု သီအိုရီနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လကွယ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်နေ့ဆိုရင် "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တန်းတူညီမျှ လစာပေးချေရေးနေ့" (International Equal Pay Day) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၅) ရက်နေ့မှာတော့ လုပ်ငန်းခွင်တွင်း တရားမျှတမှုနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ကြိုတင် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။
လောကမှာ "လုပ်အားတူရင် လုပ်ခတူရမယ်" (Equal Pay for Equal Work) ဆိုတာ အခြေခံ လူ့အခွင့်အရေးပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ကျား/မ ခွဲခြားမှုတွေ၊ လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှုတွေကြောင့် တန်းတူညီမျှမှု မရှိတဲ့အခါ "အဂတိ" (Bias) တရားတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက "သမ္မာအာဇီဝ" (မှန်ကန်သော အသက်မွေးမှု) မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်မှာ အလုပ်သမားကို ခေါင်းပုံဖြတ်ခြင်း မပြုဖို့၊ တန်ရာတန်ကြေး ပေးဖို့ အတိအလင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး အဂတိတရား (၄) ပါး ကင်းရှင်းပြီး၊ မျှတသော အကျိုးစီးပွားကို ခံစားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "သမ္မာအာဇီဝ" (Samma Ajiva) နှင့် ခေတ်သစ် စီးပွားရေး စိတ်ပညာရဲ့ "Equity Theory" (မျှတမှု သီအိုရီ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ ကိုယ်လုပ်သလောက် အကျိုးမရဘူးလို့ ခံစားရရင် စိတ်ထဲမှာ "ဒေါသ" နဲ့ "ဣဿာ" (မနာလိုမှု) တွေ ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါဟာ စိတ်ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်စေသလို၊ လုပ်ငန်းခွင် သာယာဝပြောမှုကိုလည်း ပျက်စီးစေပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ဘက်လိုက်မှု၊ မမျှတမှုတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ ချိန်ခွင်လျှာလို တည့်မတ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "မျှတခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ဥပေက္ခာ" (Equanimity) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ရွှေချိန်ခွင်ကြီး တစ်ခု ရှိတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဘယ်ဘက်မှာ "လုပ်အား" (Effort) ကို တင်လိုက်ပါ။ ညာဘက်မှာ "ရလဒ်" (Result) ကို တင်လိုက်ပါ။ အဲဒီနှစ်ခု ညီမျှနေတာကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ "ငါသည် ဘက်လိုက်မှု မရှိ... ငါသည် မျှတခြင်းကို မြတ်နိုး၏" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ စိတ်ထဲမှာ တိမ်းစောင်းမှု မရှိဘဲ တည်ငြိမ်နေတဲ့ သဘောကို (၁) မိနစ်လောက် ခံစားကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး မျှတမှု ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Organizational Psychology" (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) က ဒီ "လစာညီမျှမှု" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
စိတ်ပညာရှင် John Stacey Adams တင်ပြခဲ့တဲ့ "Equity Theory" အရ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ဟာ သူ့ရဲ့ "Inputs" (လုပ်အား၊ ပညာ၊ အချိန်) နဲ့ "Outputs" (လစာ၊ ခံစားခွင့်) ကို တခြားသူတွေနဲ့ အမြဲ နှိုင်းယှဉ်နေတတ်ပါတယ်။
အကယ်၍ Input တူပေမယ့် Output နည်းနေရင် (Under-rewarded) -> ဒေါသထွက်မယ် (Anger)။
အကယ်၍ Input နည်းပေမယ့် Output များနေရင် (Over-rewarded) -> အပြစ်ရှိသလို ခံစားရမယ် (Guilt)။
လူ့ဦးနှောက်မှာ "Insula" လို့ခေါ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းက "Unfairness" (မတရားမှု) ကို သိရှိနိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။ မျှတမှု မရှိတာကို တွေ့ရင် ရွံရှာဖွယ် အရာတစ်ခုကို မြင်ရသလိုမျိုး ဦးနှောက်က တုံ့ပြန်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လစာမမျှတရင် ဝန်ထမ်းတွေဟာ စိတ်ဖိစီးမှု များပြီး၊ "Quiet Quitting" (တိတ်တဆိတ် အလုပ်ထွက်ခြင်း/အလုပ်မလုပ်ခြင်း) တွေ ဖြစ်လာတာပါ။ တန်းတူညီမျှ လစာပေးခြင်းဟာ "Human Right" (လူ့အခွင့်အရေး) သာမက၊ "Business Intelligence" (စီးပွားရေး ဉာဏ်ပညာ) လည်း ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ချိန်ခွင်လျှာ မညီရင် စိတ်မငြိမ်ဘူး။ မတရားမှု (Injustice) ဟာ စိတ်ရဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖျက်ဆီးတဲ့ အဓိက ရန်သူပါပဲ။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ စာပေကျမ်းဂန်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်" မှာ အလုပ်ရှင်က အလုပ်သမားအပေါ်ထားရှိရမယ့် ဝတ္တရား (၅) ပါးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။
၁။ ယထာဗလံ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေန: ခွန်အားနှင့် မျှတသော အလုပ်ကို ခိုင်းခြင်း။
၂။ ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနေန: ထမင်း၊ ရိက္ခာ၊ အခကြေးငွေ တို့ကို (မှန်ကန်စွာ) ပေးခြင်း။ (Fair Wages).
၃။ ဂိလာနုပဋ္ဌာနေန: မကျန်းမာလျှင် ပြုစုကုသပေးခြင်း။
၄။ အစ္ဆရိယာနံ ရသာနံ သံဝိဘာဂေန: ထူးဆန်းသော အရသာ (ဘောနပ်စ်/ဆုကြေး) ကို ခွဲဝေကျွေးမွေးခြင်း။
၅။ သမယေ ဝေါဿဂ္ဂေန: အခါအားလျော်စွာ အားလပ်ခွင့် ပေးခြင်း။
ဒီအချက်တွေထဲက နံပါတ် (၂) အချက်ဟာ "Equal Pay" နဲ့ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်ပါတယ်။ လူတန်းစား၊ ဇာတ်၊ ကျား/မ မခွဲခြားဘဲ လုပ်အားနဲ့ တန်တဲ့ အခကြေးငွေ ပေးရမယ်။ ဒါမှ "သမ္မာအာဇီဝ" (Right Livelihood) ဖြစ်မှာပါ။ အလုပ်သမားကို ခေါင်းပုံဖြတ်ပြီး ချမ်းသာလာတာဟာ "မိစ္ဆာအာဇီဝ" (Wrong Livelihood) ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီပိုက်ဆံတွေက ပူလောင်စေတတ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "သမ္မာအာဇီဝ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Right Livelihood):
လစာထုတ်တဲ့နေ့၊ သို့မဟုတ် ငွေကြေးကိစ္စ ပြောဆိုနေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) အာရုံ (Object): ပိုက်ဆံ (သို့) ဘဏ်စာရင်းကို မြင်တယ် (ရူပါရုံ)။
(၂) ဝေဒနာ (Feeling): ရတဲ့ငွေက နည်းနေရင် "ဒေါမနဿ" (စိတ်ဆင်းရဲ)၊ များနေရင် "သောမနဿ" (ဝမ်းသာ)၊ မျှတရင် "ဥပေက္ခာ" ဖြစ်တယ်။
(၃) သင်္ခါရ (Reaction):
မတရားဘူး ထင်ရင် "ဒေါသ" ဖြစ်မယ်။
သူများထက် ပိုလိုချင်ရင် "လောဘ" ဖြစ်မယ်။
မျှတမှုကို လက်ခံရင် "ပညာ" ဖြစ်မယ်။
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
လစာရတဲ့အခါ "ငါ့တန်ဖိုး" လို့ မတွေးဘဲ၊ "လုပ်အား (Energy) နဲ့ ဓာတ်ဝတ္ထု (Money) လဲလှယ်ခြင်း" လို့ မြင်အောင်ကြည့်။
"ရတာ နည်းတယ်" လို့ စိတ်က ဖြစ်လာရင် "မကျေနပ်စိတ်" (Dissatisfaction) ကို ရှုမှတ်ပါ။
"ဒေါသ... ဒေါသ"။
ပြီးရင် ဉာဏ်နဲ့ ဆင်ခြင်ပါ။ "ငါ ဒီထက်ပိုရအောင် အရည်အချင်း (Skill) မြှင့်တင်ရမယ်၊ သို့မဟုတ် မျှတတဲ့နေရာကို ရှာဖွေရမယ်"။
အလုပ်ရှင်ဖြစ်ရင်လည်း ဝန်ထမ်းကို လစာပေးတဲ့အခါ "ပေးတယ်... ပေးတယ်" လို့ မှတ်ပြီး၊ "သူတို့ရဲ့ လုပ်အားခကို ငါ ကျေကျေနပ်နပ် ပေးပါ၏" ဆိုတဲ့ စေတနာ (Chetana) ကို ရှုမှတ်ပါ။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "တရားမျှတသော တရားသူကြီး" အဖြစ် ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကံတရား (Kamma) သည် မျက်နှာမလိုက်ပါ။ လုပ်သလောက် အကျိုးပေးပါသည်။ "ငါသည် မတရားသော နည်းဖြင့် စီးပွားမရှာ၊ မျှတသော နည်းဖြင့်သာ အသက်မွေးပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Fair Exchange):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ ငွေပေးငွေယူ လုပ်တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) ဈေးဝယ်ရင်: ဈေးသည်ကို ဈေးမနှိမ်ပါနဲ့။ သူ့လုပ်အားနဲ့ တန်တာကို ပေးလိုက်ပါ။ "ဒါ မျှတမှုပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
(၂) အလုပ်လုပ်ရင်: လစာနဲ့ တန်အောင် အလုပ်လုပ်ပါ။ "ငါ ခိုးမနေဘူး၊ သမ္မာအာဇီဝ ကျကျ လုပ်နေတယ်" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဂုဏ်ယူပါ။
(၃) ပေးကမ်းရင်: တစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် မခွဲခြားပါနဲ့။ (ဥပမာ - သားသမီးတွေကို မုန့်ဖိုးပေးရင် တန်းတူပေးပါ)။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ လစာမမျှတမှုကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ပြဿနာနဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လက်မှတ်ရောင်းဌာနမှာ "မလှိုင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းမလေး ရှိတယ်။ သူက လုပ်သက် (၅) နှစ်ရှိပြီ။ အလုပ်အရမ်းကျွမ်းကျင်တယ်။ တနေ့တော့ "ကိုအောင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းသစ် တစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ ကိုအောင်က ယောက်ျားလေး ဖြစ်လို့ဆိုပြီး၊ လုပ်သက်မရှိဘဲ မလှိုင်နဲ့ လစာတူတူ (တချို့လတွေမှာ ပိုတောင်များနေတာ) ကို မလှိုင် သိသွားတယ်။
အဲဒီမှာ မလှိုင်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "မတရားဘူး" (Unfair) ဆိုတဲ့ ခံစားချက် ဖြစ်လာတယ်။ (ဒေါသ + ဣဿာ)။ သူ အလုပ်မလုပ်ချင်တော့ဘူး။ ဧည့်သည်တွေကိုလည်း မျက်နှာမကောင်းဘူး။ မှားတာတွေ လုပ်လာတယ်။
ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က စုံစမ်းကြည့်တော့ လစာဖွဲ့စည်းပုံ (Pay Structure) မှာ ဟာကွက် ရှိနေတာ တွေ့ရတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းတို့က "Template T242" (Payroll Audit & Equality Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ဝန်ထမ်းရေးရာ မူဝါဒ "Policy No. 7, Article 7.1" (Equal Pay for Equal Work & Gender Equality) ကို ကိုးကားပြီး ချက်ချင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု လုပ်ရတယ်။
အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ကျား/မ၊ အသက်အရွယ် မရွေး လုပ်ငန်းတာဝန် (Job Description) တူညီပါက၊ လစာနှုန်းထား တူညီရမည်" တဲ့။
ဦးပဉ္ဇင်းက မလှိုင်ကို ခေါ်တွေ့ပြီး တောင်းပန်တယ်။ "ဒါ စီမံခန့်ခွဲမှုရဲ့ အမှားပါ။ အခု ချက်ချင်း ပြင်ပေးပါမယ်"။
မလှိုင်ရဲ့ လစာကို လုပ်သက်နဲ့အညီ တိုးပေးလိုက်တယ်။ ကိုအောင်ကိုလည်း ရှင်းပြတယ်။ "ဒါ မင်းကို လျှော့တာ မဟုတ်ဘူး၊ မျှတအောင် ညှိတာ"။
မလှိုင်ရဲ့ မျက်နှာ ပြန်ကြည်လင်လာတယ်။ "ကျေးဇူးတင်ပါတယ် ဘုရား။ ပိုက်ဆံထက် တန်းတူဆက်ဆံခံရတာကို ပိုတန်ဖိုးထားပါတယ်" လို့ လျှောက်တယ်။
ဒါဟာ "Case-2558" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "မျှတမှု (Justice) သည် ငွေကြေးထက် စိတ်ဓာတ်ခွန်အားကို ပိုမို ဖြစ်စေသည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "သမ္မာအာဇီဝ နှင့် တန်းတူညီမျှ လစာ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မတရား ခံရခြင်း၊ ခေါင်းပုံဖြတ်ခံရခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အလုပ်ရှင်ရဲ့ "လောဘ"၊ စနစ်ရဲ့ "မောဟ" (Bias) တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: အဂတိတရား (၄) ပါး ကင်းရှင်းပြီး၊ မျှတအေးချမ်းသော လောက၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သမ္မာအာဇီဝ (မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း)၊ သမ္မာကမ္မန္တ (မှန်ကန်စွာ ပြုမူခြင်း) တို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၅) ရက်၊ တန်းတူညီမျှ လစာပေးချေရေးနေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး လုပ်အားနှင့် ထိုက်တန်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ခံစားရပါစေ"။ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း သူတစ်ပါးအပေါ် မတရားမှု မပြုဘဲ၊ မျှတသော စိတ်ထားဖြင့် သမ္မာအာဇီဝ လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် လျှောက်လှမ်းကာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၁၅) ရက်၊ ၂၀၂၃
