နေ့ရက် - ဇွန်လ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-171)- ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းနှင့် မျှတမှု (Control & Balance: Indriya)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော် (ဣန္ဒြိယပစ္စယော)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Autonomic Nervous System & Homeostasis (အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ်နှင့် ဇီဝမျှခြေထိန်းသိမ်းမှု)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်အပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီးလျှင် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ကို လွယ်ကူသော အကျင့်မြတ်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၂၁) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့မှာ ကျရောက်တဲ့ နိုင်ငံတကာ ယောဂနေ့ (International Day of Yoga) အထိမ်းအမှတ် ဓမ္မသဘင်ပွဲလေးကို စတင်လိုက်ကြရအောင်။ "Yoga" ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ "Yuj" (ယုဂ်) ဆိုတဲ့ အနက်က လာပြီး "ယှဉ်တွဲခြင်း၊ ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်း" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ စိတ်နဲ့ ကိုယ်ကို ပေါင်းစပ်ပြီး မျှတအောင် ထိန်းညှိတာပါ။
ဗုဒ္ဓစာပေမှာလည်း စိတ်ကို အစိုးရခြင်း၊ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်ခြင်း သဘောကို "ဣန္ဒြိယပစ္စယော" (အိန္ဒြေ) လို့ ဟောကြားထားပါတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ အာရုံကြောစနစ် (Nervous System) ရဲ့ သိပ္ပံသဘောတရားနဲ့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဣန္ဒြိယ သဘောတရားတို့ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တရားတော် မဟောကြားမီမှာ၊ လှုပ်ရှားလွန်းနေတဲ့ စိတ်နဲ့ ငြိမ်သက်လွန်းနေတဲ့ စိတ်ကို မျှတသွားအောင် "အာနာပါန" ကို ရှုမှတ်ကြရအောင်။ ဒီနေ့တော့ အသက်ရှူပုံလေး နည်းနည်း ညှိမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လုံးလေးကို မှိတ်ထားပါ။ ဝင်လေကို ရှည်ရှည်လေး ရှူသွင်းလိုက်ပါ (စွမ်းအင်ဖြည့်ခြင်း)။ ထွက်လေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ရှည်ရှည်လေး ပြန်ထုတ်လိုက်ပါ (ငြိမ်းအေးစေခြင်း)။ "ဝင်လေက ဝီရိယ၊ ထွက်လေက သမာဓိ... မျှတစေ... မျှတစေ" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း၊ စိတ်နဲ့ကိုယ် တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတဲ့ "Balance" အနေအထားကို ရယူပါ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ပထမဦးဆုံး အနေနဲ့ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နေတဲ့ "Autonomic Nervous System" (ANS - အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ်) အကြောင်းကို လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ANS မှာ အဓိက ခလုတ် (၂) ခု ရှိပါတယ်။
(၁) Sympathetic Nervous System (SNS): ဒါက "Fight or Flight" (တိုက်မလား၊ ပြေးမလား) ခလုတ်ပါ။ အန္တရာယ်ကြုံရင်၊ စိတ်လှုပ်ရှားရင် ဒီခလုတ် ပွင့်သွားတယ်။ နှလုံးခုန် မြန်လာမယ်၊ မျက်လုံး ပြူးလာမယ်၊ ကြွက်သားတွေ တင်းလာမယ်။ (ကားမောင်းရင် ဂီယာတင်ပြီး လီဗာနင်းလိုက်သလိုပါပဲ)။
(၂) Parasympathetic Nervous System (PNS): ဒါက "Rest and Digest" (အနားယူ၊ အစာချေ) ခလုတ်ပါ။ စိတ်အေးလက်အေး ရှိတဲ့အချိန် ဒီခလုတ် ပွင့်တယ်။ နှလုံးခုန် နှေးသွားမယ်၊ ကြွက်သားတွေ လျော့သွားမယ်။ (ကား ဘရိတ်နင်းလိုက်သလိုပါပဲ)။
ကျန်းမာတဲ့ လူတစ်ယောက်ဟာ ဒီခလုတ်နှစ်ခုကို "Balance" (မျှခြေ) ညီအောင် ထိန်းနိုင်ရပါတယ်။ လီဗာချည်းပဲ နင်းထားရင် (Stress များရင်) စက်ကွဲသွားမယ်။ ဘရိတ်ချည်းပဲ နင်းထားရင် (Depression ဝင်ရင်) ခရီးမရောက်ဘူး။ ဒီနှစ်ခုကို မျှတအောင် ထိန်းညှိပေးတာကို သိပ္ပံပညာမှာ "Homeostasis" (ဇီဝမျှခြေ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ယောဂကျင့်တယ်၊ တရားထိုင်တယ် ဆိုတာ ဒီခလုတ်နှစ်ခုကို ကိုယ်လိုသလို ထိန်းချုပ်နိုင်အောင် (Vagal Tone ကောင်းအောင်) လေ့ကျင့်တာပါပဲ။
(Label: The Biological Scales - Sympathetic vs. Parasympathetic Balance)
အခု... ဒီသဘောတရားကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ ပဋ္ဌာန်းတရားတော်နဲ့ နှိုင်းယှဉ် ကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က "ဣန္ဒြိယပစ္စယော" လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။
"ဣန္ဒ" ဆိုတာ "အစိုးရခြင်း၊ အကြီးအကဲဖြစ်ခြင်း" (Lordship/Dominance) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံမှာ မင်း၊ ဝန်ကြီး၊ စစ်သူကြီး ဆိုပြီး ကဏ္ဍအလိုက် အုပ်ချုပ်သူတွေ ရှိသလို၊ ဘုန်းကြီးတို့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ်မှာလည်း အုပ်ချုပ်သူ (၂၂) ဦး ရှိပါတယ်။
အဲဒီအထဲက တရားအားထုတ်ရာမှာ အရေးအကြီးဆုံး (၅) ဦးကတော့ -
(၁) သဒ္ဓိန္ဒြေ (Saddha): ယုံကြည်မှုဖြင့် အစိုးရသူ။
(၂) ဝီရိယိန္ဒြေ (Viriya): ကြိုးစားအားထုတ်မှုဖြင့် အစိုးရသူ။ (Sympathetic နဲ့ တူတယ်)။
(၃) သတိန္ဒြေ (Sati): အမှတ်ရမှုဖြင့် အစိုးရသူ။
(၄) သမာဓိန္ဒြေ (Samadhi): တည်ငြိမ်မှုဖြင့် အစိုးရသူ။ (Parasympathetic နဲ့ တူတယ်)။
(၅) ပညိန္ဒြေ (Panna): သိမြင်မှုဖြင့် အစိုးရသူ။
ဘုရားရှင်က ဟောပါတယ်... "ဝီရိယ လွန်ကဲရင် ပျံ့လွင့်တတ်တယ် (Uddhacca)၊ သမာဓိ လွန်ကဲရင် ပျင်းရိတတ်တယ် (Kosajja)" တဲ့။ ဒါကြောင့် သူတို့နှစ်ခုကို ညီမျှအောင် "သတိ" (Mindfulness) နဲ့ ထိန်းချုပ်ရပါမယ်။ သတိ ဟာ Controller (ထိန်းချုပ်သူ) ပါပဲ။
ကိုင်း... ဒါဆိုရင် ဒီသဘောတရားတွေကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲ ဘယ်လို ထည့်မလဲ။
ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ ခလုတ်တွေကို စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်။
ရှုမှတ်နည်း (Practical Instruction):
၁။ အခြေအနေကို စစ်ဆေးပါ (Monitoring): အခု တရားထိုင်နေရင်း စိတ်က ဂနာမငြိမ် ဖြစ်နေသလား (ဝီရိယ များနေသလား)၊ ဒါမှမဟုတ် ငိုက်မျည်းနေသလား (သမာဓိ များပြီး ဝီရိယ နည်းနေသလား)။ ကိုယ့်ရဲ့ ANS ခလုတ် ဘယ်ဘက် ရောက်နေလဲ စစ်ဆေးပါ။
၂။ ပြန်လည် ထိန်းညှိပါ (Regulating):
စိတ်ပျံ့နေရင် (Sympathetic များနေရင်)၊ ရှူထုတ်တဲ့လေကို အာရုံစိုက်ပြီး ကိုယ်ကို လျှော့ချလိုက်ပါ။ (Relaxation)။
စိတ်ထိုင်းမှိုင်းနေရင် (Parasympathetic များနေရင်)၊ ရှူသွင်းတဲ့လေကို ပြင်းပြင်းလေး ရှူပြီး၊ စိတ်ကို တက်ကြွအောင် လုပ်ပါ။ (Activation)။
၃။ သတိဖြင့် အုပ်ချုပ်ပါ: "ငါ" က ထိန်းချုပ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ "သတိ" (Indriya) က ထိန်းချုပ်သွားတာပါ။ မျက်စိ၊ နား၊ နှာ... အာရုံတွေကို လွှတ်မထားဘဲ၊ သတိ ဆိုတဲ့ အကြီးအကဲနဲ့ ထိန်းကျောင်းလိုက်ရင် စိတ်က လမ်းကြောင်းမှန်ပေါ် ရောက်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ရှင်းလင်းသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ Case-2472 "The Burned-out Manager" (မီးကုန်ခန်းသွားသော မန်နေဂျာ) ဆိုတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။
ပြတိုက်ရဲ့ ပွဲလမ်းသဘင် စီစဉ်ရေးဌာနမှာ မန်နေဂျာ ကိုသူရ (အမည်လွှဲ) ဆိုတာ ရှိတယ်။ သူက အရမ်း တော်တယ်။ အလုပ် အရမ်းလုပ်တယ်။ ညဘက်လည်း အိပ်ခဲတယ်။ အမြဲတမ်း "High Alert" (တက်ကြွ) နေတာပေါ့။ SNS (Sympathetic) ခလုတ် ပွင့်ပြီး ပြန်မပိတ်နိုင်တဲ့ သဘော။ "ဝီရိယိန္ဒြေ" လွန်ကဲနေတာ။
တဖက်မှာကျတော့ သူ့လက်ထောက် ကိုလေး (အမည်လွှဲ) က အရမ်း အေးဆေးတယ်။ ဘာဖြစ်ဖြစ် "ပြီးသွားမှာပါလေ" ဆိုပြီး ပေါ့ပေါ့နေတယ်။ သူက "သမာဓိ" (တည်ငြိမ်မှု) လွန်ပြီး "ကောသဇ္ဇ" (ပျင်းရိမှု) ဘက် ရောက်နေတယ်။
ရလဒ်က ဘာဖြစ်သလဲဆိုတော့... အလုပ်များတဲ့ ရာသီရောက်တော့ ကိုသူရ က ရုတ်တရက် သွေးတိုးပြီး ရုံးခန်းထဲမှာ မူးလဲသွားတယ်။ ဆေးရုံရောက်သွားတယ်။ ကိုလေးကျတော့ ခေါင်းဆောင် မရှိတော့ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိဘဲ အလုပ်တွေ ပုံသွားတယ်။ ဌာနတစ်ခုလုံး ယိုင်နဲ့သွားတာပေါ့။
ပြတိုက် တာဝန်ခံက ဒီကိစ္စကို ကိုင်တွယ်ဖို့ Policy 15 (Staff Well-being & Work-Life Balance) ကို အသုံးပြုတယ်။ သူတို့ကို ခေါ်ပြီး "Indriya Balance" (အိန္ဒြေ ညီညွတ်မှု) အကြောင်း ဟောပြတယ်။
"ကိုသူရ... ခင်ဗျားက ကားမောင်းတာ လီဗာချည်းပဲ နင်းနေတယ်။ အင်ဂျင် ပေါက်တော့မယ်။ ကိုလေး... ခင်ဗျားက ဘရိတ်ချည်းပဲ နင်းထားတယ်။ ကားက ရှေ့မရောက်ဘူး။ ခင်ဗျားတို့ နှစ်ယောက် မျှမှ ရမယ်" လို့ ပြောတယ်။
ပြီးတော့ Template T140 (Duty Roster & Stress Management) ကို သုံးပြီး ဇယားဆွဲပေးတယ်။ ကိုသူရကို တစ်နေ့ ၁၅ မိနစ် မဖြစ်မနေ တရားထိုင်ခိုင်းတယ် (သမာဓိ ဖြည့်ခိုင်းတယ်)။ ကိုလေးကိုကျတော့ Deadline တွေ တိတိကျကျ ပေးပြီး Active ဖြစ်အောင် လုပ်ခိုင်းတယ် (ဝီရိယ ဖြည့်ခိုင်းတယ်)။
သိပ်မကြာပါဘူး။ သူတို့နှစ်ယောက် ဟန်ချက်ညီသွားတယ်။ ကိုသူရလည်း ကျန်းမာရေး ကောင်းလာသလို၊ ကိုလေးလည်း လုပ်ရည်ကိုင်ရည် တက်လာတယ်။ "Yoga" သဘောတရား ဖြစ်တဲ့ "Union & Balance" ကို လုပ်ငန်းခွင်မှာ လက်တွေ့ ကျင့်သုံးလိုက်တာပါပဲ။
ကြည့်စမ်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ "ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း" (Indriya) ဆိုတာ သူတစ်ပါးကို ထိန်းချုပ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိမိရဲ့ စွန်းထွက်နေတဲ့ စိတ်အခြေအနေတွေကို "သတိ" နဲ့ ပြန်လည် ထိန်းကျောင်းခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ် အနေနဲ့ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဘုန်းကြီးတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းနှင့် မျှတမှု" တရားတော်မှာ အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ်နဲ့ ဣန္ဒြိယပစ္စယောတို့ကို နှိုင်းယှဉ် လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက် ကြည့်မယ်ဆိုရင် -
ထိန်းချုပ်ရ ခက်ခဲပြီး ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ်အစဉ်ဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။ အဲဒီ စိတ်ကို အစွန်းရောက်အောင် တွန်းပို့နေတဲ့ လောဘ (လိုချင်လွန်းအားကြီးမှု) နဲ့ ဒေါသ (မကျေနပ်မှု) က "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။ မျှတငြိမ်းချမ်းပြီး တည်ငြိမ်နေတဲ့ ဥပေက္ခာ အခြေအနေ၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်က "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။ အဲဒီ မျှတမှုကို ရအောင် သတိထား၊ ပညာဖက်ပြီး ကျင့်ကြံတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်က "မဂ္ဂသစ္စာ" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ယောဂနည်း၊ ဓမ္မနည်းတို့ဖြင့် မိမိတို့၏ ရုပ်နာမ်တို့ကို ကောင်းစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်ကြပြီး၊ အစွန်းနှစ်ပါးမှ လွတ်ကင်းကာ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်လမ်း) အတိုင်း လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ဇွန်လ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် နေ့စဥ်တရားတော်နာ ကြွရောက်နိုင်ပါကြောင်းဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
