နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၉) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ (Indigenous People) နှင့် ဒေသန္တရ ဗဟုသုတ (Anthropology & Desantara)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၈) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ဩဂုတ်လ (၉) ရက်နေ့ကို "ကမ္ဘာ့ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့" (International Day of the World's Indigenous Peoples) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ ကမ္ဘာအနှံ့အပြားမှာရှိတဲ့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာစကားနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ထိန်းသိမ်းရင်း သဘာဝတရားနဲ့ သဟဇာတဖြစ်အောင် နေထိုင်တတ်ကြသူတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့လို နေ့ထူးနေ့မြတ်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အနေနဲ့ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ မေတ္တာစိတ်တွေကို အရင်းခံပြီး၊ ဒုက္ခရောက်နေကြတဲ့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနဲ့ ဒုက္ခသည်များကို ကူညီဖေးမနိုင်ကြပါစေ၊ သူတို့ရဲ့ ရိုးရာအမွေအနှစ်များကိုလည်း လေးစားတန်ဖိုးထားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဒေသန္တရ" (Desantara) လို့ ခေါ်တဲ့ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားတဲ့ ဓလေ့ထုံးစံများနဲ့၊ အဲဒီ ကွဲပြားမှုတွေကို ဘယ်လို ရှုမြင်ရမလဲဆိုတဲ့ အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အနေနဲ့ "တရား" (Dhamma) ဆိုတာ တစ်ခုတည်း၊ အမှန်တရား (Sacca) ဆိုတာ တစ်ခုတည်းလို့ လက်ခံထားကြတယ်။ ဒါပေမယ့် လောကကြီးမှာ လူမျိုးတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေ ကွဲပြားနေတဲ့အခါ "ငါ့ဓလေ့က အမှန်၊ သူ့ဓလေ့က အမှား" ဆိုပြီး အငြင်းပွားမှုတွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီကွဲပြားမှုတွေကို "မနုဿဗေဒ" (Anthropology) ရှုထောင့်နဲ့ ဗုဒ္ဓရဲ့ "ဝိဘဇ္ဇဝါဒ" (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရေးဝါဒ) ပေါင်းစပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ကျယ်ပြန့်သွားအောင်၊ အစွဲအလမ်းတွေ ကင်းစင်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဌာနေတိုင်းရင်းသား" နဲ့ "သဘာဝတရား" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ပထဝီကသိုဏ်း" (Earth Kasina) ကို အခြေခံပြီး "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" လေး တွဲမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီးကို စိတ်အာရုံထဲမှာ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဒီမြေကြီးပေါ်မှာ တောင်ပေါ်နေ၊ မြေပြန့်နေ၊ ရေပေါ်နေ လူမျိုးပေါင်းစုံ မှီတင်းနေထိုင်ကြတယ်။ အားလုံးဟာ မြေကြီးရဲ့ သားသမီးတွေချည်းပါပဲ။ "မြေကြီး... မြေကြီး..." လို့ မှတ်ရင်း၊ ဒီမြေကြီးပေါ်မှာ ရှိသမျှ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ခွဲခြားခြင်းမရှိတဲ့ မေတ္တာစိတ်ကို ဖြန့်ကျက်လိုက်ပါ။ "အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်ရှစ်မျက်နှာမှာ ရှိကြတဲ့ လူမျိုးဘာသာ မရွေး၊ အားလုံး ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ" လို့ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး ကျယ်ပြန့်ပြီး ငြိမ်းချမ်းတဲ့သဘော ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "မနုဿဗေဒ" (Anthropology) နဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု စိတ်ပညာ" (Cultural Psychology) က ဒီ "ဓလေ့ထုံးစံ" တွေကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ မနုဿဗေဒ ပညာရှင်တွေက "Cultural Relativism" (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်သဘောတရား) ဆိုတာကို လက်ခံထားကြတယ်။ ဒါက ဘာလဲဆိုတော့... လူတစ်ယောက်ရဲ့ အပြုအမူ၊ အတွေးအခေါ်၊ ယုံကြည်မှုတွေဟာ သူကြီးပြင်းလာတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ်မှာ မူတည်နေတယ် ဆိုတာပါပဲ။
ဥပမာ - တချို့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေက သစ်ပင်ကို နတ်ဘုရားလို့ ကိုးကွယ်ကြတယ်။ ခေတ်မီတဲ့ မြို့ပြလူသားက ဒါကို "အယူသည်းတယ်" လို့ မြင်ကောင်း မြင်မယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ တိုင်းရင်းသားတွေအတွက်တော့ သစ်ပင်ကို ကိုးကွယ်တာဟာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းတဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်နေတယ်။ သိပ္ပံပညာအရ ပြောရရင် လူ့ဦးနှောက်ဟာ "Social Brain" (လူမှုရေးဦးနှောက်) ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ ကိုယ့်အုပ်စု (Tribe) က သတ်မှတ်ထားတဲ့ စည်းမျဉ်း (Norms) တွေကို "အမှန်တရား" အဖြစ် မှတ်သားထားတတ်တယ်။ ဒါကို "Enculturation" လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဦးနှောက်ထဲမှာ "Mirror Neurons" ဆိုတဲ့ ဆဲလ်တွေ ရှိတယ်။ သူတို့က ပတ်ဝန်းကျင်က လူတွေ လုပ်သမျှကို အတုခိုးပြီး မှတ်သားတယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ မြန်မာပြည်မှာ မွေးရင် မြန်မာစကား ပြောမယ်၊ မြန်မာလို တွေးမယ်။ အမေရိကန်မှာ မွေးရင် အင်္ဂလိပ်လို ပြောမယ်၊ အနောက်တိုင်းဆန်ဆန် တွေးမယ်။ ဒါဟာ "DNA" (မျိုးရိုးဗီဇ) ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ "Culture" (ယဉ်ကျေးမှု) ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာက ဘာပြောလဲဆိုတော့... "မင်းရဲ့ အမြင် (Perception) ဟာ မင်းရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု မျက်မှန်အပေါ်မှာ မူတည်နေတယ်" တဲ့။ ကိုယ့်မျက်မှန်က အပြာရောင်ဆိုရင် လောကကြီးကို အပြာရောင် မြင်မယ်။ အနီရောင်ဆိုရင် အနီရောင် မြင်မယ်။ ဘယ်သူမှားလဲ။ ဘယ်သူမှ မမှားဘူး။ မျက်မှန်ချင်း မတူတာပဲ ရှိတယ်။
.
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အရာဝတ္ထုက တစ်ခုတည်း၊ ဒါပေမယ့် မြင်ပုံချင်းက မတူကြဘူး။ ဒါဟာ "သညာ" (Perception) ရဲ့ လှည့်စားမှုပါပဲ။ လူတွေက ကိုယ့်ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု သညာကို "အမှန်တရား" (Paramattha) လို့ ထင်ပြီး စွဲလမ်းနေကြတယ်။ အဲဒီ စွဲလမ်းမှုကြောင့်ပဲ ပဋိပက္ခတွေ ဖြစ်ကြရတာပါ။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ စာပေကျမ်းဂန်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "ဒေသန္တရ" (Desantara - Different Regions/Customs) ဆိုတဲ့ သဘောနဲ့ လက်ခံ အသိအမှတ်ပြုခဲ့ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ ဗုဒ္ဓဝါဒကို ဟောကြားရာမှာ ဒေသစွဲ၊ လူမျိုးစွဲ မထားဘဲ၊ ဒေသအလိုက် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်တတ်ဖို့ (Adaptability) ကို လမ်းညွှန်ခဲ့ပါတယ်။
ဝိနည်းပိဋကတ်တော်မှာ "မဟာပဒေသ လေးပါး" ဆိုတာ ရှိတယ်။ ဘုရားရှင်က "ငါဘုရား တားမြစ်မထားသော်လည်း၊ အကပ်မခံသော်လည်း၊ အဲဒီဒေသမှာ အပြစ်ဖြစ်တယ်၊ မသင့်တော်ဘူးဆိုရင် မလုပ်နဲ့"၊ "ငါဘုရား ခွင့်ပြုထားသော်လည်း၊ အဲဒီဒေသမှာ အပြစ်ဖြစ်တယ်ဆိုရင် ရှောင်ကြဉ်" ဆိုပြီး မိန့်မှာခဲ့တယ်။ ဒါဟာ ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ ဓလေ့ထုံးစံ (Local Customs) ကို လေးစားဖို့ သင်ပေးတာပါပဲ။
ဥပမာ - ဘုရားရှင်လက်ထက်က "အဝန္တိတိုင်း" ဆိုတဲ့ ဒေသမှာ မြေကြီးက ကြမ်းတမ်းတယ်။ ဒါကြောင့် ရဟန်းတော်တွေကို "ရေချိုးတဲ့အခါ ရေခွက်နဲ့ ချိုးခွင့်၊ ဖိနပ်အထပ်ထပ် ပါတဲ့ ဖိနပ်ကို စီးခွင့်" ဆိုပြီး ဒေသအလိုက် ဝိနည်းစည်းကမ်းကို လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ဖူးတယ်။ ဒါဟာ "Flexibility" (လိုက်လျောညီထွေရှိမှု) ပါပဲ။ သစ္စာတရား (Four Noble Truths) ကတော့ ပြောင်းလဲလို့ မရဘူး။ ဒါပေမယ့် နေထိုင်မှုပုံစံ (Lifestyle) ကတော့ ဒေသအလိုက် ပြောင်းလဲလို့ ရပါတယ်။
ပါဠိတော်မှာ "ဉာတိဓမ္မ" (ဆွေမျိုးတို့၏ ထုံးစံ)၊ "ဒေသဓမ္မ" (အရပ်ဒေသ၏ ထုံးစံ) ဆိုတာတွေကို မပစ်ပယ်ရဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အရေးကြီးတာ တစ်ခုရှိတယ်။ အဲဒီ ထုံးစံတွေဟာ "မစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" (အယူမှား) နဲ့ ယှဉ်နေရင်တော့ လက်မခံရဘူး။ ဥပမာ - တိရစ္ဆာန်ကို သတ်ပြီး ယဇ်ပူဇော်တာမျိုးဆိုရင်တော့ ဒါဟာ "ယဉ်ကျေးမှု" မဟုတ်ဘူး၊ "အကုသိုလ်" ပဲ။ ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ စံနှုန်းက "ယဉ်ကျေးမှု" မဟုတ်ဘူး၊ "သီလ" (Morality) သာလျှင် စံနှုန်းဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "ဒေသန္တရ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ "ပညတ်" (Concept/Culture) နဲ့ "ပရမတ်" (Ultimate Reality) ကို ခွဲခြားမြင်ဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။
ရိုးရာပွဲတော်တစ်ခုကို ကြည့်နေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) အာရုံ (Object): တိုင်းရင်းသားတွေ ကခုန်နေတာကို မြင်တယ် (ရူပါရုံ)။ ဗုံသံတွေ ကြားတယ် (သဒ္ဒါရုံ)။
(၂) သညာ (Sanna - Perception): "ဒါက ရှမ်းအကပဲ၊ ဒါက ကရင်ဒုံးယိမ်းပဲ" ဆိုပြီး ယဉ်ကျေးမှု အမှတ်အသား (Label) ကပ်လိုက်တယ်။ ဒီအဆင့်မှာ "ပညတ်" ဝင်လာပြီ။
(၃) သင်္ခါရ (Reaction): "လှတယ်၊ ပျော်စရာကြီး" သို့မဟုတ် "ဆူညံတယ်၊ ငါနဲ့ မဆိုင်ဘူး" ဆိုပြီး စိတ်ခံစားမှု (Mental Formulation) တွေ ဖြစ်လာတယ်။
(၄) ဥပါဒါန် (Clinging): "ငါ့လူမျိုး၊ ငါ့ယဉ်ကျေးမှု" ဆိုပြီး စွဲလမ်းတာ (သို့မဟုတ်) "သူတို့လူမျိုး" ဆိုပြီး ခွဲခြားတာ။
.
ဒီနေရာမှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
"ရှမ်းအက" လို့ မမြင်နဲ့တော့။ "လှုပ်ရှားနေတဲ့ ရုပ်တရား" (ဝါယောဓာတ်) လို့ မြင်အောင်ကြည့်။
"ဗုံသံ" လို့ မကြားနဲ့တော့။ "ကြားသိစိတ်နဲ့ အသံဓာတ် တိုက်ဆိုင်မှု" (Contact of Ear & Sound) လို့ မြင်အောင်ကြည့်။
အဲဒီလို ဓာတ်သဘော (Elements) အနေနဲ့ မြင်လိုက်တဲ့အခါ "လူမျိုး" ဆိုတာ ပျောက်သွားမယ်။ "ငါ" "သူ" ကွဲပြားမှု ပျောက်သွားမယ်။ အားလုံးဟာ ခန္ဓာငါးပါး၊ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးတည်းပါလား ဆိုတဲ့ "ဧကတ္တသဘော" (One Essence) ကို မြင်လာလိမ့်မယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ လူမျိုးရေး ခွဲခြားတဲ့ စိတ်၊ ယဉ်ကျေးမှုအရ ဘက်လိုက်တဲ့ စိတ်တွေ ငြိမ်းအေးသွားတာဟာ "ဝိပဿနာ" ရဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ မျိုးရိုးဇာတိ (Ethnicity) ကို ကိုးကွယ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ဗုဒ္ဓမျိုး" (Lineage of the Awakened) ကို ဝင်ရောက်သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓရဲ့ သားတော် သမီးတော် ဖြစ်သွားပြီဆိုရင် ဗမာ၊ ရှမ်း၊ ကရင်၊ မွန် ဆိုတဲ့ ခွဲခြားမှု မရှိတော့ဘူး။ အားလုံးဟာ "သံသရာ ခရီးသည်ချင်း"၊ "ဒုက္ခသည်ချင်း" ဆိုတဲ့ ညီနောင်စိတ်ဓာတ် (Universal Brotherhood) ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ ဒါဟာ စစ်မှန်တဲ့ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့ရဲ့ ဂုဏ်ပြုခြင်းပါပဲ။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် တခြားလူမျိုး၊ တခြားယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ထိတွေ့တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) တံဆိပ်ကို ခွာပါ (Peel the Label): တစ်စုံတစ်ယောက်ကို မြင်ရင် "သူက ဘာလူမျိုးလဲ" လို့ မေးမယ့်အစား "သူ့မှာလည်း ခန္ဓာငါးပါး ရှိတာပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။
(၂) တူညီတာကို ရှာပါ (Find the Commonality): "သူလည်း ထမင်းစားတယ်၊ ငါလည်း ထမင်းစားတယ်။ သူလည်း နာတတ်တယ်၊ ငါလည်း နာတတ်တယ်"။ ဒီလို တူညီတဲ့ ဓာတ်သဘော (Biological & Mental similarity) ကို ရှုမြင်ပါ။
(၃) ဓလေ့ကို လေးစားပါ (Respect the Form): "ပညတ်" (Customs) ကိုတော့ မပစ်ပယ်ပါနဲ့။ သူတို့ရဲ့ ရိုးရာကို လေးစားပါ။ ဒါပေမယ့် စိတ်ထဲမှာတော့ "ဒါဟာ သုံးစရာ အသုံးအဆောင် (Convention) မျှသာပဲ" လို့ "ပရမတ်" ဉာဏ်နဲ့ ထိန်းထားပါ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်တဲ့ ပြဿနာနဲ့ ဖြေရှင်းနည်းပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို တောင်ပေါ်ဒေသက ဌာနေတိုင်းရင်းသား အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ဘုရားဖူး ရောက်လာကြတယ်။ သူတို့ရဲ့ ဓလေ့က ထူးဆန်းတယ်။ ဘုရားကို ရှိခိုးရင် ရိုးရိုး မရှိခိုးဘဲ၊ သူတို့ရဲ့ ရိုးရာ တူရိယာပစ္စည်းတွေ တီးမှုတ်ပြီး၊ ကခုန်ပြီးမှ ပူဇော်ချင်တယ်တဲ့။ ပြတိုက်ဝန်ထမ်းတွေက မျက်လုံးပြူးသွားတယ်။ "ဟာ... မဖြစ်ဘူးလေ၊ ဘုရားကျောင်းကန်မှာ ကလို့ခုန်လို့ မရဘူး၊ ဒါ ဝိနည်းနဲ့ မညီဘူး၊ မရိုသေရာ ရောက်တယ်" ဆိုပြီး တားကြတယ်။ တိုင်းရင်းသားတွေကလည်း "ဒါ ငါတို့ရဲ့ ရိုးရာပဲ၊ ငါတို့က အကောင်းဆုံး ပူဇော်တာ၊ မပူဇော်ရရင် စိတ်မကောင်းဘူး" ဆိုပြီး စိတ်ခုသွားကြတယ်။ (Cultural Conflict ပေါ့)။
ဒီပြဿနာက သိမ်မွေ့တယ်။ တားလိုက်ရင်လည်း သူတို့ရဲ့ "သဒ္ဓါတရား" ကို ရိုက်ချိုးသလို ဖြစ်မယ်။ ခွင့်ပြုလိုက်ရင်လည်း တခြားဘုရားဖူးတွေက "ဘာတွေလဲ" ဆိုပြီး အထင်လွဲနိုင်တယ်။ ဒီတော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T222" (Stakeholder Engagement & Cultural Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 23, Article 23.1" (Respect for Cultural Diversity in Worship) ကို ညှိနှိုင်းရတယ်။
မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်သည် ဘုရားဖူးများ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့များကို လေးစားရမည်။ သို့သော် သာသနိက အဆောက်အအုံ၏ တည်ငြိမ်မှုကို မထိခိုက်စေဘဲ၊ သင့်လျော်သော နေရာနှင့် အချိန်ကို စီစဉ်ပေးရမည်" တဲ့။
ဦးပဉ္ဇင်းက တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်ကို ခေါ်ပြီး ညှိနှိုင်းတယ်။ "ဒကာကြီးတို့ရဲ့ စေတနာကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ နားလည်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဓာတ်တော်တိုက်မကြီးထဲမှာတော့ တိတ်ဆိတ်စွာ ပူဇော်တဲ့ ဓလေ့ ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒကာကြီးတို့ ကခုန်ပူဇော်ဖို့အတွက် 'ဘက်စုံသုံး ခန်းမ' (Multi-purpose Hall) ကို သီးသန့် စီစဉ်ပေးမယ်။ အဲဒီမှာ ဓာတ်တော်ပုံတူကို ပင့်ထားပေးမယ်။ ကြိုက်သလောက် ပူဇော်ကြပါ" လို့ ဖြေရှင်းပေးလိုက်တယ်။
ဒီနည်းလမ်းက "Win-Win" ဖြစ်သွားတယ်။ တိုင်းရင်းသားတွေလည်း သူတို့ရိုးရာအတိုင်း ပူဇော်ခွင့်ရလို့ "ပီတိ" တွေ ဖြစ်ကြတယ်။ ဝန်ထမ်းတွေလည်း စည်းကမ်းမပျက်လို့ စိတ်ချမ်းသာတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက ဝန်ထမ်းတွေကို ပြန်သင်ပေးရတယ်။ "သူတို့ ကခုန်တာကို 'မရိုသေဘူး' (Disrespect) လို့ မမြင်ပါနဲ့။ သူတို့ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရ ဒါဟာ 'အမြင့်မြတ်ဆုံး ပူဇော်ခြင်း' (Highest Honor) ဖြစ်နေပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ စိတ် (Cetasika) ကို ကြည့်ပါ။ စိတ်ထဲမှာ 'သဒ္ဓါ' အပြည့် ရှိနေတာကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ" လို့။
ဒါဟာ "Case-2521" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Desantara" (ဒေသန္တရ) ဗဟုသုတ ရှိမှသာလျှင် သာသနာပြုတဲ့အခါ အဆင်ပြေမှာပါ။ ကိုယ့်ပေတံ တစ်ချောင်းတည်းနဲ့ လောကကြီးတစ်ခုလုံးကို လိုက်တိုင်းလို့ မရပါဘူး။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဒေသန္တရ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမျိုး၊ ဘာသာစကား ကွဲပြားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ နားလည်မှု လွဲမှားခြင်း၊ ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ခွဲခြားဆက်ဆံခံရခြင်းတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ပဋိပက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက "ငါ့လူမျိုး၊ ငါ့ယဉ်ကျေးမှုသာ အမှန်" လို့ စွဲလမ်းတဲ့ မာန (Pride) နဲ့ ဒိဋ္ဌိ (View)၊ ပြီးတော့ ကိုယ့်အုပ်စုကိုပဲ ခင်တွယ်တဲ့ တဏှာ (Attachment to Tribe) ဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: ယဉ်ကျေးမှု ပညတ်တွေကို ကျော်လွန်ပြီး၊ ရုပ်နာမ်သဘော မျှသာလို့ သိမြင်ကာ၊ ခွဲခြားမှုကင်းသော မေတ္တာဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ခြားနားမှုတွေကို နားလည်လက်ခံနိုင်တဲ့ ပညာ၊ အားလုံးအပေါ် မျှတတဲ့ မေတ္တာ၊ ကရုဏာကို ပွားများအားထုတ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၉) ရက်၊ ကမ္ဘာ့ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "ဒုက္ခသည်များကို ကူညီဖေးမနိုင်ကြပါစေ"။ နေရာဒေသ အသီးသီးမှာ မှီတင်းနေထိုင်ကြတဲ့ တိုင်းရင်းသား ညီအစ်ကို မောင်နှမများအားလုံး၊ မိမိတို့၏ ရိုးရာအမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ရုံသာမက၊ ဘုရားရှင်၏ တရားအမွေအနှစ်ကိုပါ ခံယူရရှိနိုင်ကြပါစေ။ ကွဲပြားခြားနားမှုများကို "ရန်" အဖြစ် မမြင်ဘဲ၊ "ဥယျာဉ်ထဲက ရောင်စုံပန်းများ" ကဲ့သို့ အလှတရားအဖြစ် ရှုမြင်ကာ၊ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
ဩဂုတ်လ (၉) ရက်၊ ၂၀၂၃
