နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၂၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-208)- အသည်းရောင်ခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေး (Hepatitis & Hygiene: Roga)
ကိုးကားကျမ်း - ဓမ္မပဒ (အာရောဂျ ပရမာ လာဘာ)၊ ဂိလာနသုတ်။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Hepatology & Virology (အသည်းရောဂါဗေဒနှင့် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးမွှားဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၁၀) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၇) ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။
မနက်ဖြန် (ဇူလိုင် ၂၈) ဟာ "ကမ္ဘာ့အသည်းရောင်ရောဂါနေ့" (World Hepatitis Day) ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... အညစ်အကြေး ကင်းစင်ပြီး ကျန်းမာသော အသည်း၊ သန့်ရှင်းသော စိတ်နှလုံးကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
"အာရောဂျ ပရမာ လာဘာ" - ကျန်းမာခြင်းသည် လာဘ်တစ်ပါးပါပဲ။ ခန္ဓာကိုယ်မှာ အသည်း (Liver) ဟာ အဆိပ်အတောက်တွေကို စစ်ထုတ်ပေးတဲ့ အဓိက အင်္ဂါဖြစ်ပါတယ်။ အသည်းမကောင်းရင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ဒုက္ခရောက်တတ်တယ်။ အလားတူပဲ... စိတ်မှာလည်း "သတိ" နဲ့ "သီလ" ဆိုတဲ့ အဆိပ်စစ် စနစ်တွေ မကောင်းရင် ဘဝတစ်ခုလုံး ဒုက္ခရောက်တတ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အသည်းရောင်ခြင်းနှင့် သန့်ရှင်းရေး" ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာမှာတော့ ဒါကို "Hepatology" (အသည်းရောဂါဗေဒ) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြရအောင်။
ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သွားအောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ ရောဂါပိုးမွှား ကင်းစင်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းခြင်းကို ကိုယ်စားပြုတဲ့ "ဩဒါတ ကသိုဏ်း" (Odata Kasina - အဖြူရောင်) လေးကို စီးဖြန်းကြည့်ကြမယ်။
ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။
မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ဖြူဖွေးသန့်စင်နေတဲ့ ဂွမ်းစလေးကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဘာအမည်းစက်မှ မရှိဘူး။ ဖြူစင်တယ်။ သန့်ရှင်းတယ်။
"အဖြူ... အဖြူ... သန့်ရှင်းတယ်... သန့်ရှင်းတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါတွေ၊ သွေးသားတွေကော၊ စိတ်နှလုံးပါ ရောဂါကင်းစင်ပြီး ဖြူစင်သွားတယ်လို့ အာရုံပြုပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။
(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး သန့်ရှင်းသွားပြီဆိုရင် ဒီ "အသည်းရောင်ခြင်း" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Hepatology) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အသည်း (Liver) ဆိုတာ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ "ဓာတုဗေဒ စက်ရုံကြီး" ပါပဲ။ သူက သွေးထဲမှာ ပါလာတဲ့ အဆိပ်အတောက်တွေကို ဖြိုခွင်းတယ်၊ အာဟာရတွေကို သိုလှောင်တယ်။
"Hepatitis" (အသည်းရောင်ရောဂါ) ဆိုတာ အသည်းဆဲလ်တွေ ရောင်ရမ်းပြီး ပျက်စီးတာပါ။ အဓိက တရားခံကတော့ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး (Virus) တွေပေါ့။ A, B, C, D, E ဆိုပြီး အမျိုးမျိုး ရှိတယ်။
Hepatitis A နဲ့ E က မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအစာ၊ ရေ (Hygiene) ကနေ ကူးစက်တယ်။
Hepatitis B နဲ့ C က သွေးနဲ့ ခန္ဓာကိုယ် အရည်တွေကနေ ကူးစက်တယ်။
အသည်းရောင်ရင် ဘာဖြစ်သလဲ? "Inflammation" (ရောင်ရမ်းခြင်း) ဖြစ်တယ်။ အပူချိန်တက်တယ်၊ ဖောရောင်တယ်၊ ဆဲလ်တွေ သေတယ်။ ရေရှည်ဖြစ်ရင် အသည်းခြောက် (Cirrhosis) ပြီး ကင်ဆာ ဖြစ်သွားနိုင်တယ်။
ကာကွယ်ဖို့ အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းကတော့ "Hygiene" (သန့်ရှင်းရေး) ပါပဲ။ လက်ဆေးတာ၊ ရေသန့်သောက်တာ၊ ကာကွယ်ဆေးထိုးတာတွေက ဗိုင်းရပ်စ်ကို တားဆီးပေးပါတယ်။
သိပ္ပံသဘောအရ... "အပြင်က အဆိပ် (Virus) ဝင်လာလို့၊ အတွင်းက အသည်း (Liver) ပူလောင်ရတာ" ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။
ဘုရားရှင်က ရောဂါကို "ရောဂ" (Roga) လို့ ဟောပြီး၊ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းရေးအတွက် သန့်ရှင်းမှု (Sauca) ကို အလေးထားခဲ့ပါတယ်။ ဝိနည်းတော်မှာ သပိတ်ဆေးနည်း၊ ကျောင်းသန့်ရှင်းရေး လုပ်နည်းတွေကို အတိအကျ ပညတ်ထားပါတယ်။
ဓမ္မရှုထောင့်က ကြည့်ရင် -
အသည်း (Liver) ဟာ "စိတ်" (Citta) နဲ့ တူပါတယ်။ စိတ်က အာရုံတွေကို လက်ခံပြီး စီမံခန့်ခွဲရတယ်။
ဗိုင်းရပ်စ် (Virus) ဟာ "ကိလေသာ" (Kilesa) နဲ့ တူပါတယ်။ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ပိုးတွေပေါ့။
ရောင်ရမ်းခြင်း (Inflammation) ဟာ "ဒေါသ/ပူလောင်မှု" (Burning) နဲ့ တူပါတယ်။
စိတ်ထဲကို အကုသိုလ်ပိုး ဝင်လာရင် စိတ်က "ရောင်" လာတယ်။
တစ်ယောက်ယောက်ကို မုန်းလိုက်ရင် စိတ်က ဖောရောင်ပြီး ပူလာတယ်။ (Mental Inflammation).
လိုချင်လွန်းအားကြီးရင် စိတ်က ဆာလောင်မွတ်သိပ်ပြီး ပူလာတယ်။
အဲဒီ "စိတ်အသည်းရောင်ရောဂါ" ကို မကုသရင်... သံသရာတစ်လျှောက်လုံး အပါယ်ဘေး (Cirrhosis) ဆီကို ဦးတည်သွားနိုင်ပါတယ်။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "ရောဂါ" ကို ဘယ်လို ရှုမြင်မလဲ။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "ငါ နေမကောင်းဘူး" လို့ မကြည့်ဘဲ၊ "ရုပ်တရားရဲ့ ဖောက်ပြန်မှု" သက်သက်ကို ကြည့်ရမယ်။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...
ဥပမာ - ဗိုက်နာတယ်၊ အသည်းနေရာက အောင့်တယ် ဆိုပါစို့။
"အောင့်တယ်... နာတယ်... ပူတယ်"။
အဲဒီ နာကျင်မှုကို "ရောဂါ" လို့ နာမည်မတပ်နဲ့။ "ဝေဒနာ" (Feeling) လို့ပဲ မြင်အောင်ကြည့်။
"ပူတဲ့သဘော (တေဇော)၊ တင်းတဲ့သဘော (ပထဝီ/ဝါယော)"။
ရုပ်ဆိုတာ ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ သဘော (Ruppana Lakkana) ရှိလို့ ဖောက်ပြန်နေတာ။ ငါက လုပ်ယူလို့ မရဘူး။
အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်ရင်... ရောဂါက ကိုယ်ထဲမှာ ရှိနေပေမယ့်၊ စိတ်ထဲကို ကူးစက်ခြင်း မရှိတော့ဘူး။ (Physical pain exists, but Mental suffering ceases).
စိတ်မပူရင် ရုပ်ရောဂါလည်း သက်သာမြန်ပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2508 မှာ ရှိပြီး၊ Template T190 (Hygiene & Infection Control Protocol) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။
ဇာတ်ကောင်ကတော့ မီးဖိုချောင် တာဝန်ခံ "ကိုလှိုင်" တဲ့။ ကိုလှိုင်က ဟင်းချက်ကောင်းပေမယ့် "သန့်ရှင်းရေး" (Hygiene) ကို သိပ်ဂရုမစိုက်ဘူး။
သူက "အပူပေးပြီး ချက်တာပဲ၊ ပိုးသေပါတယ်" ဆိုပြီး လက်မဆေးဘဲ အသားကိုင်၊ ပြီးရင် အဲဒီလက်နဲ့ပဲ ဟင်းရွက်ကိုင် လုပ်တယ်။ (Cross-contamination).
ပြတိုက်ရဲ့ စားသောက်ဆိုင်မှာ တစ်နေ့တော့ ဝန်ထမ်းတွေ ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှော ဖြစ်ကုန်ကြတယ်။ တချို့ဆို အသားတွေ ဝါပြီး အသည်းရောင် (Jaundice) လက္ခဏာတွေ ပြလာတယ်။
ကိုလှိုင်ကိုယ်တိုင်လည်း နေမကောင်း ဖြစ်လာတယ်။ ဒါပေမယ့် သူက "ရာသီဥတုကြောင့်ပါ" ဆိုပြီး ဆင်ခြေပေးနေတုန်း။
ဒီကိစ္စကို ဆရာတော် သိတော့ မီးဖိုချောင်ကို ဝင်စစ်တယ်။ ညစ်ပတ်နေတဲ့ ကြမ်းပြင်တွေ၊ မဆေးတဲ့ ပန်းကန်တွေကို တွေ့တော့ ဆရာတော်က ကိုလှိုင်ကို ခေါ်ဆုံးမတယ်။
"ကိုလှိုင်... ရောဂါဆိုတာ အကြောင်းမဲ့ မဖြစ်ဘူး။ 'အညစ်အကြေး' (Dirt) ရှိရင် 'ပိုး' (Virus) လာမှာပဲ။ မင်းက အပြင်ပန်း အမြင်လှဖို့ပဲ ကြိုးစားပြီး၊ အတွင်း သန့်ရှင်းရေးကို မေ့နေတယ်။ ဒါဟာ ကိလေသာပဲ။ မင်းရဲ့ မောဟ (မသိမှု) ကြောင့် အများဒုက္ခရောက်ရပြီ။"
ဆရာတော်က Template T190 (Sanitation Standard) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၁၅၊ အပိုဒ် ၁၅.၂ (Food Safety & Hygiene) ကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာခိုင်းတယ်။
၁။ Hand Washing: အလုပ်မစခင်၊ အိမ်သာတက်ပြီး၊ အသားကိုင်ပြီးတိုင်း လက်ဆေးရမယ်။ (Sila - ကိုယ်ကျင့်သန့်ရှင်းခြင်း)။
၂။ Separation: အစိမ်းနဲ့ အကျက် ခွဲထားရမယ်။ (Viveka - အာရုံခွဲခြားခြင်း)။
၃။ Disinfection: နေရာတိုင်းကို ပိုးသတ်ဆေးနဲ့ နေ့စဉ် သန့်ရှင်းရမယ်။ (Bhavana - စိတ်ကို သန့်ရှင်းခြင်း)။
ကိုလှိုင်ဟာ ဆရာတော်ရဲ့ အမိန့်အတိုင်း တိတိကျကျ လိုက်နာတယ်။ လက်ဆေးတာကို အကျင့်လုပ်လိုက်တယ်။
တစ်လလောက် ကြာတဲ့အခါ... ဝန်ထမ်းတွေ ကျန်းမာရေး ပြန်ကောင်းလာတယ်။ ကိုလှိုင်လည်း အသားအရေ ပြန်ကြည်လင်လာတယ်။
သူ သဘောပေါက်သွားတာက... "သန့်ရှင်းခြင်းဟာ အကောင်းဆုံး ဆေးဝါးပဲ" ဆိုတာပါပဲ။ ရုပ်သန့်မှ ရောဂါကင်းသလို၊ စိတ်သန့်မှ ဘေးကင်းမယ်ဆိုတာ သူ နားလည်သွားတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။
၁။ ရောဂါ (Roga) ကို ကုသတာထက် ကာကွယ်တာ (Prevention/Hygiene) က ပိုထိရောက်ပါတယ်။
၂။ အသည်းရောင်စေတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်တွေဟာ မသန့်ရှင်းမှုက လာသလို၊ စိတ်ပူလောင်စေတဲ့ ဒုက္ခတွေဟာလည်း "ကိလေသာ အညစ်အကြေး" ကနေ လာတာပါ။
၃။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ စိတ်ထဲမှာရှိတဲ့ အဆိပ်အတောက် (Toxins) တွေကို သတိ၊ ပညာနဲ့ စစ်ထုတ်သန့်စင်ခြင်း (Detoxification) ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။
ကိုလှိုင်နဲ့ ဝန်ထမ်းတွေ နေမကောင်းဖြစ်ပြီး ဆင်းရဲရတာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။ (ရောဂါ)။
"မသန့်ရှင်းမှု၊ ပေါ့ဆမှု" (မောဟ/ဗိုင်းရပ်စ်) ဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။
သန့်ရှင်းရေးလုပ်လို့ ကျန်းမာသွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။
အဲဒီလို သန့်ရှင်းအောင် ကျင့်သုံးတဲ့ T190 စည်းကမ်းနဲ့ သတိတရားဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ (ဇူလိုင် ၂၇)၊ ကမ္ဘာ့အသည်းရောင်ရောဂါနေ့ အကြိုကာလမှာ... မိမိတို့ရဲ့ ကိုယ်ခန္ဓာ သန့်ရှင်းရေးကို ဂရုစိုက်ကြသလို၊ စိတ်နှလုံးသား သန့်ရှင်းရေးကိုလည်း ဝိပဿနာဘာဝနာဖြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။ အသည်းရောဂါ၊ စိတ်ရောဂါ ကင်းဝေးပြီး၊ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းရာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး သန့်ရှင်းကြပါစေ..."
"အသည်းရောဂါ ကင်းဝေးကြပါစေ..."
"အာရောဂျ သုခနှင့် ပြည့်စုံကြပါစေ..."
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၇) ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
