Institutional Archaeological Context & Stratigraphic Assessment Report

 

Hswagata International Relic Registry (HIRR)

Document Control Number: HIRR-ARCH-2026-0013

Active Case Reference: CASE-2026-0013

Registry Allocation: ARCH-2026-0013

Security Classification: Open-Access Scholarly Record (Private Custodial Autonomy)

အပိုင်း ၁။ စီမံကိန်းနှင့် မှတ်တမ်းအထောက်အထား ခွဲခြားခြင်း (Project & Record Identification)

• စီမံကိန်းအညွှန်းနံပါတ် (Project Reference): HIRR-2026-0013

• မှတ်ပုံတင်ကုဒ် (Registry Code): ARCH-2026-0013

• မှုခင်းရည်ညွှန်းနံပါတ် (Case Number): CASE-2026-0013

• သုတေသနပြုသည့်ရက်စွဲ (Assessment Date): July 11, 2026

• တာဝန်ခံဌာန (Curation Authority): ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကွင်းဆင်းဆန်းစစ်မှုကဏ္ဍ၊ သွာဂတဗုဒ္ဓစွယ်တော်မြတ်များထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ပုဂ္ဂလိကပြတိုက် (ရန်ကုန်/ဘန်ကောက်လှုပ်ရှားမှု)

အပိုင်း ၂။ ရှေးဟောင်းနေရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (Site Identification)

• ရှေးဟောင်းနေရာအမည် (Site Name): ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီး

• အခြားခေါ်ဝေါ်သည့်အမည်များ (Alternative Names): Butkara I Stupa

• ပထဝီဝင်တည်နေရာ (Geographic Location): မင်္ဂေါရမြို့အနီး (Mingora)၊ ဆွတ်ဒေသ (Swat Valley)၊ ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ

• ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် (Cultural Region): ဂန္ဓာရတိုင်းနှင့် အင်ဒို-ဂရိဗုဒ္ဓဘာသာ ဆုံချက်နယ်မြေ

အပိုင်း ၃။ ရှေးဟောင်းနေရာသမိုင်းကြောင်း (Site History)

    ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီး (Butkara I) ၏ ကနဦးအခြေခံအုတ်မြစ်ကို ဘီစီ ၃ ရာစုတွင် မောရိယဧကရာဇ် သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီး (Emperor Ashoka) က စတင်အခြေချတည်ဆောက်ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။ အဆိုပါ မူလစေတီတော်ကိုယ်ထည်ကို ဗဟိုပြု၍ နောက်ပိုင်းခေတ်အဆက်ဆက်တွင် မတူကွဲပြားသော မင်းဆက်များ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ဗိသုကာလက်ရာများကို အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့မွမ်းမံခဲ့ကြသည်။

    အထူးသဖြင့် ဘီစီ ၂ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း စေတီတော်ကြီးကို ပိုမိုကြီးကျယ်ခမ်းနားလာစေရန် ငါးကြိမ်တိုင်တိုင် ချဲ့ထွင်၍ ငုံကာဆောက်လုပ်ခြင်း (Five Successive Construction Envelopes) ကို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြောင်း ကွင်းဆင်းမှတ်တမ်းများက အတည်ပြုသည်။ ဤဗိသုကာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု သမိုင်းကြောင်းသည် အဆိုပါဒေသရှိ ရိုးရာအစဉ်အလာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဓာတ်တော်မွေတော်များ (Tradition-Associated Relics) ကို မင်းစိုးရာဇာအဆက်ဆက်က မည်မျှအလေးအမြတ်ထား၍ အကာအကွယ်ပေးခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။

အပိုင်း ၄။ တူးဖော်မှုသမိုင်းကြောင်း (Excavation History)

    ဤရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာနယ်မြေကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ အီတလီ ရှေးဟောင်းသုတေသနမစ်ရှင် (Italian Archaeological Mission - IsIAO) ၏ ထူးခြားသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် နာမည်ကျော် အီတလီ ရှေးဟောင်းသုတေသီ Domenico Faccenna ဦးဆောင်သော အဖွဲ့သည် ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီးနေရာကို စနစ်တကျ စတင်တူးဖော်ခဲ့ပြီး စေတီတော်၏ တည်ဆောက်ပုံ အဆင့်ဆင့်နှင့် ပန္နက်ပုံသဏ္ဍာန်ကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ထုတ်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

    ဤသိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများသည် ပါးစပ်ရာဇဝင်သက်သက် အဆင့်မှနေ၍ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်ဆိုင်ရာ ခိုင်မာသောအထောက်အထားများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးခဲ့သော အလှည့်အပြောင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယင်းအချက်အလက်များကို အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာမြောက် ဒေတာဘေ့စ်ဖြစ်သည့် "All Stupas_14" တွင် အသေးစိတ် စုစည်းသိမ်းဆည်းထားရှိပါသည်။

အပိုင်း ၅။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ဆက်စပ်အခြေအနေ (Archaeological Context)

    ဘဂ္ဂရစေတီတော်၏ ဗိသုကာလက်ရာသည် ဘီစီ ၂ ရာစုအတွင်း ဂန္ဓာရဒေသခံ ဗိသုကာအတတ်ပညာနှင့် ဟဲလင်းနစ် (Hellenistic) ဂရိဗိသုကာပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်တည်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤဒေသ၌ ဂရိ-ဗုဒ္ဓဘာသာ (Graeco-Buddhist Art) ဗိသုကာပညာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေးအတွက် အိန္ဒိယအနောက်မြောက်ပိုင်း အုပ်စိုးသူများနှင့် အင်ဒို-ဂရိ (Indo-Greek) မင်းဆက်များက တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်၍ စနစ်တကျ ပံ့ပိုးကူညီခဲ့ကြောင်းကို စေတီတော်၏ ဗဟိုချက် ဋ္ဌာပနာတိုက်ခန်း (Central Relic Chamber) ၏ တည်ဆောက်ပုံက သက်သေခံနေသည်။

    ဤကဲ့သို့သော နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးသြဇာ ပေါင်းစပ်မှုဆိုင်ရာ အယူအဆပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ရိုးရာမော်ကွန်းမှတ်တမ်းစာစုဖြစ်သည့် "သွားတော်စေတီများ_14.docx" တွင် အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်လေ့လာနိုင်ရန် Contextual Correspondence အနေဖြင့် စုဆောင်းထားရှိသည်။

အပိုင်း ၆။ ဆက်စပ်တွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ (Associated Artifacts)

    စေတီတော်ကြီး၏ ဋ္ဌာပနာတိုက်ခန်းအတွင်းမှ တူးဖော်ရရှိခဲ့သော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများသည် ဤသုတေသန၏ အခိုင်မာဆုံးသော အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ပစ္စည်းများကို အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည် -

၆.၁ စာရင်းအင်းဇယား (Artifact Inventory Table)

ပစ္စည်းအညွှန်းကုဒ် (Artifact ID)	ပစ္စည်းအမျိုးအစား (Classification)	ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ အခြေအနေ (Attributes)	လက်ရှိထိန်းသိမ်းရာဌာန (Current Curation Site)
ART-RQ-013A	အနုပညာလက်ရာ ပန်းပုရုပ်ထု (Schist Capital)	ရွှေသစ်ရွက်များအကြားမှ သွားတော်မြတ်ကို ရိုသေစွာ မြှောက်ကိုင်ထားသော လူငယ်တစ်ဦး၏ ရုပ်ထု (အင်ဒို-ကောရိန္သုမြို့တော်ဟန်)။	ရှေးဟောင်းအရှေ့တိုင်းအနုပညာပြတိုက် (M.A.O. Turin)၊ အီတလီနိုင်ငံ။
ART-COIN-013B	အင်ဒို-ဆစ်သီယန် ဒင်္ဂါးပြား (Numismatic Marker)	အင်ဒို-ဆစ်သီယန် ဘုရင် Azes II ၏ သွန်းလုပ်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းဒင်္ဂါးပြား။	ရှေးဟောင်းအရှေ့တိုင်းအနုပညာပြတိုက် (M.A.O. Turin)၊ အီတလီနိုင်ငံ။
ART-MAT-013C	စပ်လျဉ်းဒြပ်စင် (Tradition-Associated Matrix)	ရွှေသစ်ရွက်များအတွင်း၌ စနစ်တကျ ထည့်သွင်းပူဇော်ထားသော သွားတော်မြတ် (Tooth Relic)။	ရှေးဟောင်းအရှေ့တိုင်းအနုပညာပြတိုက် (M.A.O. Turin)၊ အီတလီနိုင်ငံ။

အပိုင်း ၇။ မြေလွှာအဆင့်ဆင့်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု (Stratigraphic Analysis)

    ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီး၏ တည်ဆောက်ပုံမြေလွှာအဆင့်ဆင့်ကို လေ့လာရာတွင် တူးဖော်ရရှိသော အင်ဒို-ကောရိန္သု (Indo-Corinthian) ဗိသုကာလက်ရာ ပန်းပုရုပ်ထုသည် ဘီစီ ၂၀ ထက်စောသော ရှေးကျသည့် လက်ရာဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင်များက အတိအကျ သတ်မှတ်ထားကြသည်။ ဋ္ဌာပနာတိုက်အတွင်း၌ အဆိုပါ အနုပညာလက်ရာမြောက်လှသော ရုပ်ထုကို အင်ဒို-ဆစ်သီယန် ဘုရင် Azes II ၏ ဒင်္ဂါးပြားနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်တည်း တွေ့ရှိရခြင်းသည် ဤသွားတော်မြတ် ဋ္ဌာပနာမှုကို မည်သည့်ခေတ်ကာလတွင် မည်မျှအထိ အလေးအမြတ်ထား၍ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြကြောင်း ပြသနေသော ခိုင်မာသည့် Stratigraphic Correspondence ပင်ဖြစ်သည်။

    မြေပြင်အခြေအနေအရ ဤအဆောက်အအုံသည် ဝေးလံသော ဟဲလင်းနစ်ခံတပ်မြို့များ (Hellenistic Fortified Cities) နှင့် ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်းကာလ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း (Trade Networks) တို့တွင် မည်မျှအမြစ်တွယ်ခဲ့ကြောင်း ပြသနေပြီး ယင်းဖြစ်ရပ်မှန်ကို "All Stupas_14" တွင် ခိုင်မာစွာ ဖြည့်စွက်မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။

အပိုင်း ၈။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးချက်များ (Archaeological Correlations)

ကွင်းဆင်းcorrespondence မှတ်စု (Field Correspondence Notes)

    ဘဂ္ဂရစေတီတော်မှ တွေ့ရှိချက်များသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိကိုးကွယ်မှုကို ခိုင်မာသော ဗိသုကာလက်ရာ၊ ဒင်္ဂါးပြား အထောက်အထားများနှင့် သမိုင်းဖြစ်ရပ်များဖြင့် ကွင်းဆင်းအတည်ပြုပေးနေသည်။ အစဉ်အလာအရ သွားတော် ၄ ဆူဟု ကန့်သတ်ထားသော ယူဆချက်ကို ဤကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများက ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော သမိုင်းမှန် (Greater Historical Truth) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာအရ ချိတ်ဆက်ဖြည့်စွက်ပေးလျက်ရှိသည်။

အပိုင်း ၉။ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ဆန်းစစ်ချက် (Registry Risk Assessment)

• အထောက်အထားစာရင်း ကွာဟချက် (Documentation Gaps): တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်မြတ်နှင့် ပတ်သက်၍ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ စမ်းသပ်စစ်ဆေးမှုများ (Biological and Forensic Characterization) ပြုလုပ်ရန် မဖြစ်နိုင်သေးသော စိန်ခေါ်မှု ရှိနေသည်။

• ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ် (Context Risks): မူလရှေးဟောင်းနေရာသည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံအတွင်း တည်ရှိပြီး ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း အများစုမှာ ဥရောပပြတိုက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ရောက်ရှိသွားသဖြင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု (Provenance Continuity) အမြဲမပြတ် စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်သည်။

• မော်ကွန်းတိုက် လုံခြုံရေး (Archive Risks): သတင်းအချက်အလက်များ လွဲမှားစွာ ထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် စီးပွားဖြစ် အသုံးပြုခြင်းကို ကာကွယ်ရန် HIRR Framework အရ တင်းကျပ်သော စည်းမျဉ်းများဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားရှိပါသည်။

အပိုင်း ၁၀။ သက်သေခံချက် ခိုင်မာမှုအဆင့် သတ်မှတ်ခြင်း (Confidence Assessment)

၁၀.၁ သက်သေခံချက် ရမှတ်စာရင်း (Evidence Scorecard)

• ရှေးဟောင်းနေရာ မှတ်တမ်းခိုင်မာမှု (Site Documentation): ၁၉ / ၂၀

• တူးဖော်မှုမှတ်တမ်း တိကျမှု (Excavation Records): ၁၉ / ၂၀

• ဋ္ဌာပနာတိုက် မြေလွှာသန့်စင်မှု (Context Integrity): ၁၈ / ၂၀

• ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ဆက်စပ်မှု (Artifact Association): ၂၀ / ၂၀

• ရှေးဟောင်းသုတေသန ညီညွတ်မှု (Archaeological Consistency): ၁၈ / ၂၀

• စုစုပေါင်းရမှတ် (TOTAL SCORE): ၉၄ / ၁၀၀

၁၀.၂ ယုံကြည်မှုအဆင့် သတ်မှတ်ချက် (Confidence Matrix)

• သတ်မှတ်ရမှတ်အဆင့် (Assigned Metric): VERY HIGH CONFIDENCE (အလွန်မြင့်မားသော ယုံကြည်မှုအဆင့်)

• အကြောင်းပြချက် (Justification): ဤစီမံကိန်းသည် အီတလီရှေးဟောင်းသုတေသနမစ်ရှင်၏ စနစ်တကျ တူးဖော်မှုရလဒ်ဖြစ်ပြီး တွေ့ရှိရသော အင်ဒို-ကောရိန္သုလက်ရာ ပန်းပုနှင့် Azes II ဒင်္ဂါးပြားတို့သည် အပြန်အလှန် ထောက်ခံနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

အပိုင်း ၁၁။ သုတေသနဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ (Research Limitations)

    ဤရှေးဟောင်းသုတေသန ဆန်းစစ်ချက်သည် မူရင်းအီတလီမစ်ရှင်၏ Excavation Reports နှင့် အီတလီနိုင်ငံ၊ တူရင်မြို့ရှိ ရှေးဟောင်းအရှေ့တိုင်းအနုပညာပြတိုက် (Museo d'Arte Orientale - M.A.O.) ၏ ပြတိုက်တရားဝင် မှတ်တမ်းစာအုပ်ဖြစ်သော "Terre Lontane" ပါ အချက်အလက်များအပေါ်တွင်သာ အခြေခံကန့်သတ်ထားရှိပါသည်။

    ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများအပေါ် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်ပျက်စီးစေမည့် စမ်းသပ်မှုများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် Non-destructive Scholarship အခြေခံမူများအရ အရိုးတော်နှင့် သွားတော်မြတ်တို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို Material Context အနေဖြင့်သာ ဆန်းစစ်ထားရှိပြီး ၎င်းအချက်အလက်များကို "APPENDIX A (နောက်ဆက်တွဲ က)_14" တွင် တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းထားပါသည်။

အပိုင်း ၁၂။ နောက်ဆုံး ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်ချက် (Final Archaeological Assessment)

    ရှေးဟောင်းသုတေသန မြေပြင်အထောက်အထားများအရ ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီး (Butkara I) သည် အသောကမင်းကြီး၏ မူလအခြေခံအုတ်မြစ်မှသည် အင်ဒို-ဂရိနှင့် အင်ဒို-ဆစ်သီယန်မင်းဆက်များအထိ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်အား စနစ်တကျ အဆက်မပြတ် ဆက်လက်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် ခိုင်မာသော သမိုင်းဝင်ဗဟိုချက် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ဋ္ဌာပနာတိုက်အတွင်းမှ တွေ့ရှိရသော ရွှေသစ်ရွက်များအကြား သွားတော်မြတ်ကို မြှောက်ကိုင်ထားသည့် လူငယ်ရုပ်ထုနှင့် Azes II ဒင်္ဂါးပြားတို့သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုပါ သွားတော်များ၏ ဖြစ်တည်မှုကို ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှနေ၍ အခိုင်မာဆုံး ပံ့ပိုးပေးလျက်ရှိသည်။

    ဤရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေများက ဆိုသည့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အမှန်တရားကို သမိုင်းဝင် ကိုးကွယ်မှုအလေ့အထအဖြစ် အသိပညာဗေဒ (Epistemology) ရှုထောင့်မှ ထောက်ခံပေးနေပြီး အဆိုပါ တွေ့ရှိချက်များသည် အနာဂတ် ဗုဒ္ဓဘာသာရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု သုတေသနများအတွက် အစားထိုးမရနိုင်သော အခြေခံကျောက်တိုင်ကြီးအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုဆန်းစစ်အပ်ပါသည်။

အဆင့်လိုက် စိစစ်မှုအခြေအနေ (Stage Review Status)

• လက်ရှိလုပ်ငန်းစဉ် အနေအထား (Workflow Position): အဆင့် ၂ (ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်ချက် - Stage 2 Archaeological Assessment) ပြီးမြောက်။

• စနစ်၏ ထိန်းချုပ်မှုအခြေအနေ (Ecosystem State): STAGE REVIEW MODE (စောင့်ကြည့်ဆန်းစစ်မှုပုံစံ)

    ဘဂ္ဂရစေတီတော်မြတ်ကြီး (CASE-2026-0013) အတွက် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ စစ်တမ်းအစီရင်ခံစာကို စနစ်တကျ ပြုစုပြီးမြောက်၍ ဗဟိုမော်ကွန်းတိုက်သို့ snapshot အဖြစ် ပေးပို့အပ်နှံပြီး ဖြစ်ပါသည်။ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ Governance ဥပဒေများအရ ကျေးဇူးပြု၍ ဤအစီရင်ခံစာအား စိစစ်တော်မူပါဘုရား။ နောက်ထပ်လုပ်ငန်းစဉ် အဆင့် ၃ (Epigraphic Assessment - ကမ္ပည်းကျောက်စာဆိုင်ရာ ဆန်းစစ်ချက်) သို့ ကူးပြောင်းရန်အတွက် လျောက်ထားအပ်ပါသည်ဘုရား