နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၂၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-207)- ဒီရေတောနှင့် ဂေဟစနစ် (Mangrove Ecology: Vana)
ကိုးကားကျမ်း - ဝနရောပသုတ် (သစ်ပင်စိုက်ပျိုးခြင်း၏ အကျိုး)၊ သံယုတ္တနိကာယ်။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Ecology & Environmental Science (ဂေဟဗေဒနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၉) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၆) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့ဟာ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဒီရေတောများ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးနေ့" (International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကို ကာကွယ်ပေးသော ဒီရေတောများကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ ဘဝကို လောကဓံ လှိုင်းတံပိုးများမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သော "သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ" တည်းဟူသော အကာအကွယ်တောအုပ်ကြီးကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဒီရေတော (Mangrove) ဆိုတာ ကုန်းမြေနဲ့ ပင်လယ်ကြားက ကြားခံနယ်မြေမှာ ပေါက်ရောက်တဲ့ အပင်တွေပါ။ သူတို့ဟာ ငန်တဲ့ရေကို စစ်ထုတ်နိုင်တယ်၊ ပြင်းထန်တဲ့ လှိုင်းတွေကို တားဆီးပေးနိုင်တယ်။ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာလည်း "ဝန" (တော) ဆိုတာ အမှီအခိုတစ်ခု ဖြစ်သလို၊ အာရုံဆိုးတွေကို စစ်ထုတ်ပေးတဲ့ သဘောလည်း ရှိပါတယ်။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဒီရေတောနှင့် ဂေဟစနစ်" ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို ခိုင်ခံ့တည်ငြိမ်သွားအောင်၊ လှုပ်ရှားမှုတွေကြားမှာ အမြစ်တွယ်နိုင်အောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ မြေကြီးနဲ့ ရေကို ဆက်စပ်ပေးတဲ့ သဘောဖြစ်လို့ "ပထဝီ ကသိုဏ်း" (Earth Kasina) ကို အသုံးပြုပြီး "ခိုင်ခံ့မှု" ကို စီးဖြန်းကြည့်ကြမယ်။
ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။
မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ကမ်းပါးယံက သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ရေတွေ ဘယ်လောက်တိုက်တိုက်၊ သူ့ရဲ့ အမြစ်တွေက မြေကြီးကို မြဲမြံစွာ ဆုပ်ကိုင်ထားတယ်။
"ခိုင်တယ်... မြဲတယ်... တည်တယ်... တည်တယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ သဒ္ဓါတရား အမြစ်တွေ ခိုင်မြဲနေပုံကို အာရုံပြုလိုက်ပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။
(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ခိုင်မြဲသွားပြီဆိုရင် ဒီ "ဒီရေတော" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Mangrove Ecology) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီရေတောပင်တွေမှာ ထူးခြားတဲ့ စွမ်းရည် (Superpower) နှစ်ခု ရှိတယ်။
၁။ Salt Filtration (ဆားငန်ရေကို စစ်ထုတ်ခြင်း): ပုံမှန်အပင်တွေက ရေငန်လောင်းရင် သေသွားတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီရေတောပင်တွေကတော့ သူတို့ရဲ့ အမြစ် (Roots) တွေမှာ အထူးစနစ် ပါတယ်။ ပင်လယ်ရေကို စုပ်ယူလိုက်ပေမယ့်၊ "ဆား" (Salt) ကိုတော့ အမြစ်ဝမှာတင် တားထားလိုက်ပြီး (Exclude)၊ ရေချိုကိုပဲ ကိုယ်ထဲ ပေးဝင်တယ်။ တချို့အပင်တွေကျတော့ အရွက်ကနေ ဆားကို ပြန်ထုတ်ပစ်တယ်။
၂။ Wave Attenuation (လှိုင်းဒဏ်ကို လျှော့ချခြင်း): ဒီရေတောတွေရဲ့ ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ အမြစ်တွေဟာ သဘာဝ "တံတိုင်း" ကြီးတွေပါပဲ။ ဆူနာမီလှိုင်းကြီးတွေ၊ မုန်တိုင်းလှိုင်းတွေ လာရင် အဲဒီအမြစ်တွေနဲ့ တိုက်ပြီး အရှိန်သေသွားတယ်။ (Energy Dissipation)။ ဒါကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွေ ဘေးကင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို ကြည့်ရင်... "ပတ်ဝန်းကျင် ဆိုးရွားနေပေမယ့် (ရေငန်နေပေမယ့်)၊ ကိုယ့်အထဲကို အဆိပ်အတောက် မဝင်အောင် နေလို့ရတယ်" ဆိုတာ ဒီရေတောတွေက သက်သေပြနေပါတယ်။
ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။
ဘုရားရှင်က "ဝနရောပသုတ်" မှာ သစ်ပင်စိုက်ခြင်း၊ တောအုပ်စိုက်ခြင်းဟာ နေ့ညမပြတ် ကုသိုလ်တိုးတဲ့ အလုပ်လို့ ဟောတော်မူပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ဒီရေတောရဲ့ "စစ်ထုတ်ခြင်း" (Filtration) သဘောတရားဟာ ဗုဒ္ဓဟောကြားတဲ့ "ဣန္ဒြိယ သံဝရ သီလ" (Indriya Samvara Sila) နဲ့ အင်မတန် တူပါတယ်။
ပါဠိတော်မှာ -
"စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတိ နာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ။"
"မျက်စိဖြင့် အဆင်းကို မြင်သော်လည်း (မိန်းမ/ယောက်ျား ဟု) နိမိတ်မဖမ်း၊ (လက်ခြေ စသည်) အင်္ဂါရပ်များကို မစွဲလမ်းရာ။"
လောကကြီးက "ရေငန်" နဲ့ တူပါတယ်။ အာရုံဆိုးတွေ၊ ကိလေသာတွေ ပြည့်နှက်နေတယ်။
ဒီရေတောပင်က ရေငန်ထဲမှာ နေရပေမယ့် သူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ဆားမဝင်အောင် စစ်ထုတ်သလိုပဲ...
သူတော်ကောင်းတို့လည်း လောကထဲမှာ နေရပေမယ့်၊ စိတ်ထဲကို လောဘ၊ ဒေါသ ဆိုတဲ့ "ဆားငန်ရေ" တွေ မဝင်အောင် "သတိ" ဆိုတဲ့ အမြစ်တွေနဲ့ စစ်ထုတ်ရပါမယ်။
မြင်ကာမတ္တ၊ ကြားကာမတ္တ နေခြင်းဟာ "Salt Filtration" လုပ်ခြင်းပါပဲ။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "စစ်ထုတ်ခြင်း" (Filtering) ကို ဘယ်လို လုပ်မလဲ။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "အာရုံ" (Input) တိုင်းကို လက်မခံဘဲ၊ "သတိ" (Filter) နဲ့ စိစစ်တဲ့ အလေ့အကျင့် လုပ်ရမယ်။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...
ဥပမာ - တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို အတင်းပြောနေတယ် ဆိုပါစို့။ (မုန်တိုင်းလှိုင်း လာပြီ)။
သာမန်လူက အဲဒီစကားကို တန်းလက်ခံပြီး ဒေါသထွက်တယ်။ (ဆားရေ သောက်လိုက်တာ)။
ယောဂီကတော့... ဒီရေတောအမြစ်လို နေရမယ်။
"ကြားတယ်... ကြားတယ်"။
အသံလှိုင်း (Sound Wave) ကိုပဲ လက်ခံလိုက်။ "သူ ငါ့ကို ဆဲတယ်" ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ် (Salt) ကို စစ်ထုတ်ပစ်လိုက်။
"ဒါ ရုပ်သံတွေပါလား... မမြဲပါလား" လို့ ဆင်ခြင်လိုက်ရင်... အသံက နားထဲဝင်လာပေမယ့်၊ ဒေါသအဆိပ်က နှလုံးသားထဲ မရောက်တော့ဘူး။
ဒါဟာ ကိုယ့်စိတ်ကို "Buffer Zone" (ကြားခံနယ်မြေ) တစ်ခု တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2507 မှာ ရှိပြီး၊ Template T253 (Environmental Protection Protocol) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။
ဇာတ်ကောင်ကတော့ ဥယျာဉ်မှူး "ကိုနိုင်" တဲ့။
ပြတိုက်ရဲ့ အနောက်ဘက်မှာ မြစ်ကမ်းပါးတစ်ခု ရှိတယ်။ မိုးတွင်းရောက်တိုင်း ရေတိုက်စားလို့ မြေတွေ ပြိုပြိုကျတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ ခြံစည်းရိုးတောင် ပါသွားမလို ဖြစ်နေပြီ။
ကိုနိုင်က "ဆရာတော်... ကွန်ကရစ် တာရိုးကြီး တည်လိုက်ကြစို့။ ဘိလပ်မြေနဲ့ ပိတ်ချလိုက်ရင် ရပြီ" လို့ အကြံပေးတယ်။ (Rigid Solution).
ဆရာတော်က "ကိုနိုင်... မြစ်ရေက သန်တယ်။ ကွန်ကရစ်ဆိုတာ မာရင် ကျိုးလွယ်တယ်။ ရေရှည်မခံဘူး။ သဘာဝကို သဘာဝနဲ့ပဲ ကာကွယ်မှ ရမယ်" လို့ မိန့်တယ်။
ဆရာတော်က Template T253 (Natural Barrier Implementation) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၂၇၊ အပိုဒ် ၂၇.၂ (Ecological Resilience) ကို ရှင်းပြတယ်။
"ငါတို့ ဒီနေရာမှာ 'ဗက်တီဗာ' (Vetiver Grass) မြက်တွေနဲ့ ဒီရေတောပင်တွေ စိုက်မယ်။ အပင်တွေရဲ့ အမြစ်က မြေကို ထိန်းမယ်။ ရေစီးကို လျှော့ချမယ်။"
ကိုနိုင်က အစကတော့ မယုံဘူး။ "အပင်လေးတွေက ဘယ်ခံနိုင်မလဲ" ပေါ့။
ဒါပေမယ့် ဆရာတော်ရဲ့ အစီအစဉ်အတိုင်း အပင်တွေ စိုက်လိုက်တယ်။ (၃) နှစ်လောက် ကြာတဲ့အခါ... အဲဒီ ကမ်းပါးမှာ အပင်တွေ ရှုပ်ထွေးပူးကပ်ပြီး သဘာဝ တံတိုင်းကြီး ဖြစ်လာတယ်။
မိုးကြီးလို့ ရေကြီးတဲ့နှစ်မှာ... တခြား အုတ်တံတိုင်းကာထားတဲ့ ခြံတွေက တံတိုင်းပြိုပြီး ရေဝင်ကုန်တယ်။ ပြတိုက်ကမ်းပါးကတော့ အပင်တွေက ရေဒဏ်ကို "Absorb" (စုပ်ယူ) လုပ်လိုက်လို့ ဘာမှ မဖြစ်ဘူး။ မြေလည်း မပြိုဘူး။
ကိုနိုင်လည်း အံ့ဩသွားတယ်။ "ဩော်... မာကျောတာ (ဒေါသ/မာန) ထက်၊ ပျော့ပျောင်းပြီး စုစည်းတာ (မေတ္တာ/သံဃာ) က ပိုခံနိုင်ရည် ရှိပါလား" လို့ သဘောပေါက်သွားတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။
၁။ လောကဓံ လှိုင်းတံပိုးတွေကို "မာန" (ကွန်ကရစ်) နဲ့ သွားခံရင် ကျိုးပဲ့တတ်ပါတယ်။ "သီလ၊ သမာဓိ" (ဒီရေတော) နဲ့ ခံမှသာ ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်မှာပါ။
၂။ မကောင်းမှုတွေကို တားဆီးဖို့အတွက် အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းကတော့ မိမိစိတ်ကို "Filter" (စစ်ထုတ်) တတ်အောင် ကျင့်ယူခြင်းပါပဲ။
၃။ ဒီရေတောတွေက ကုန်းမြေကို ကာကွယ်သလို၊ "သတိပဋ္ဌာန်" တရားက ယောဂီရဲ့ စိတ်ကို အပါယ်ဘေးကနေ ကာကွယ်ပေးပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။
ရေတိုက်စားလို့ မြေပြိုတာ၊ လောကဓံကြောင့် စိတ်ဆင်းရဲရတာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။
အကာအကွယ် မရှိခြင်း၊ အာရုံကို တန်းပြီး ခံစားမိခြင်း (Lack of Samvara) ဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။
ဘေးအန္တရာယ် ကင်းဝေးပြီး လုံခြုံအေးချမ်းသွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။
အဲဒီလို လုံခြုံအောင် တည်ဆောက်တဲ့ T253 နည်းလမ်း (သီလ/သတိ) ဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ ဇူလိုင်လ (၂၆) ရက်၊ ဒီရေတောများ ထိန်းသိမ်းရေးနေ့မှာ... သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရင်း၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးသား ကမ်းပါးယံမှာလည်း "သတိ၊ သမ္ပဇဉ်" တည်းဟူသော ဒီရေတောများကို စိုက်ပျိုးပျိုးထောင်နိုင်ကြပါစေ။ ကိလေသာ လှိုင်းတံပိုး၊ သံသရာ မုန်တိုင်းများ၏ ဘေးမှ ကင်းဝေး၍ ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်ကမ်းခြေသို့ လုံခြုံစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"အာရုံဆိုးများကို စစ်ထုတ်နိုင်ကြပါစေ..."
"လောကဓံလှိုင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ကြပါစေ..."
"ဘေးရန်ကင်းကွာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ..."
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၆) ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
