နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁) ရက်၊ ၂၀၂၃စေတသိက် (Mental Factors) နှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ (Cognitive Psychology)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယ ဝါဆိုလပြည့်နေ့၊ ဓမ္မစကြာအခါတော်နေ့ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ထူးမြတ်တဲ့ နေ့ရက်မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ဖြူစင်စွာထားရှိပြီး ဝါဆိုဝါကပ် ပြုတော်မူကြတဲ့ သံဃာတော်များနဲ့အတူ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတွေ ပွားများနိုင်ကြပါစေ၊ ဒီ "ဒုတိယ ဝါဆိုလပြည့် ဓမ္မစကြာနေ့၊ ဝါဆိုဝါကပ်" ကာလမှာ စိတ်နှလုံး အေးချမ်းကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "စေတသိက်" လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ရဲ့ အပေါင်းအဖော်များအကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့ ဒီခေါင်းစဉ်ကို ရွေးရသလဲဆိုတော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လူသားတွေဟာ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ "စိတ်ညစ်တယ်"၊ "စိတ်ရှုပ်တယ်"၊ "စိတ်တိုတယ်" လို့ ပြောနေကြပေမယ့် တကယ်တမ်း အဲဒီစိတ်ထဲမှာ ဘာတွေဖြစ်နေသလဲဆိုတာကို သေသေချာချာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မသိကြလို့ပါပဲ။ အထူးသဖြင့် ဒီနေ့လို ဓမ္မစကြာနေ့မျိုးမှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က အစွန်းနှစ်ပါးကို ရှောင်ပြီး မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးလမ်းစဉ်ကို ဟောကြားခဲ့တာဟာ တကယ်တော့ စိတ်ကို ဘယ်လို စီမံခန့်ခွဲရမလဲဆိုတဲ့ "Mind Management" နည်းလမ်းကောင်းကြီး တစ်ခုပါပဲ။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို တည်ငြိမ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "စိတ်" အကြောင်း ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာနာပါန" လေကို ရှုမှတ်တဲ့ နည်းလမ်းကို အခြေခံပြီး "စိတ္တာနုပဿနာ" သဘောလေး ဆန်ဆန်၊ ကိုယ့်စိတ်ကလေး ကိုယ်ပြန်ကြည့်တဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းလေး လုပ်ကြည့်ကြစို့။ မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ ခါးကို မတ်မတ်ထားပါ။ ဝင်လေထွက်လေကို သတိကပ်ထားရင်းနဲ့... ဝင်လေလေး ဝင်သွားတိုင်း "စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်နေသလား၊ လှုပ်ရှားနေသလား" ဆိုတာကိုပဲ အကဲခတ်နေပါ။ ဘာမှ လိုက်မတွေးနဲ့နော်။ "ငါ့စိတ် ငြိမ်နေတယ်" လို့ သိရင် သိလိုက်ပါ။ "ငါ့စိတ် တွေးနေတယ်" လို့ သိရင် သိလိုက်ပါ။ အဲဒီ "သိနေတဲ့ သဘော" လေးမှာပဲ သတိကို စိုက်ထားပါ။ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး အနည်းငယ် တည်ငြိမ်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Cognitive Psychology" လို့ခေါ်တဲ့ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာက ဒီ "စိတ်" ဆိုတဲ့ အရာကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာကို ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးခေတ်က လူတွေက ထင်ကြတယ်၊ စိတ်ဆိုတာ ဦးခေါင်းထဲမှာ ဒါမှမဟုတ် နှလုံးသားထဲမှာ ရှိတဲ့ "လူကောင်လေး" တစ်ကောင်လိုလို၊ ဝိညာဉ်ကောင်လေး တစ်ကောင်လိုလို ထင်ကြတယ်။ "ငါ့စိတ်က ဒီလို ဖြစ်ချင်တာ"၊ "ငါ့စိတ်က အဲဒါကို မကြိုက်ဘူး" ဆိုပြီး စိတ်ကို "ငါ" လို့ စွဲလမ်းကြတယ်။
ဒါပေမယ့် ဒီနေ့ခေတ် နျူရိုသိပ္ပံ (Neuroscience) နဲ့ စိတ်ပညာ (Psychology) အရ ပြောရရင် စိတ်ဆိုတာ "အရာဝတ္ထု" (Thing) တစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်ဆိုတာ "ဖြစ်စဉ်" (Process) တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်း ဥပမာတစ်ခု ပေးမယ်။ ကားတစ်စီး မောင်းနှင်နေတာကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ "မောင်းနှင်ခြင်း" ဆိုတဲ့ အရာဟာ ကားရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဟုတ်ပါသလား။ မဟုတ်ပါဘူး။ အင်ဂျင်၊ ဘီး၊ ဆီ၊ လေ၊ မီးပွား ဒါတွေအားလုံး ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်လိုက်တဲ့အခါ "ရွေ့လျားခြင်း" ဆိုတဲ့ ဖြစ်စဉ် ပေါ်လာတာပါ။ ထို့အတူပါပဲ... ဦးနှောက်ထဲမှာရှိတဲ့ နျူရွန် (Neuron) လို့ခေါ်တဲ့ အာရုံကြောဆဲလ်ပေါင်း ဘီလီယံချီပြီး ရှိတယ်။ အဲဒီ နျူရွန်တွေကြားမှာ လျှပ်စစ်စီးကြောင်းလေးတွေ စီးဆင်းတယ်။ ပြီးတော့ Neurotransmitters လို့ခေါ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းလေးတွေ... ဥပမာ ဒိုပါမင်း (Dopamine) တို့၊ ဆီရိုတိုနင် (Serotonin) တို့ ကူးလူးဆက်ဆံကြတယ်။ အဲဒီ လျှပ်စစ်နဲ့ ဓာတုဗေဒ ဖြစ်စဉ်တွေ ရှုပ်ထွေးပွေလီစွာ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါကျမှ "သိတယ်"၊ "ခံစားရတယ်"၊ "မှတ်မိတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ဖြစ်စဉ်တွေ ပေါ်ပေါက်လာရတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို ပိုပြီး ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်သာအောင် ဦးပဉ္ဇင်း ပုံလေးတစ်ပုံနဲ့ ပြချင်ပါတယ်။ မျက်စိထဲမှာ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဗဟိုထိန်းချုပ်ခန်းကြီး တစ်ခုရှိတယ်။ အဲဒီအခန်းထဲမှာ အလုပ်သမားပေါင်းများစွာ အလုပ်လုပ်နေကြတယ်။ တချို့က သတင်းအချက်အလက် ယူလာတယ် (အာရုံခံတယ်)။ တချို့က ဖိုင်တွဲတွေ ရှာဖွေတယ် (မှတ်သားတယ်)။ တချို့က ဆုံးဖြတ်ချက်ချဖို့ စာရွက်စာတမ်းတွေ ပြင်ဆင်တယ် (စေတနာ/ပြုပြင်တယ်)။ အဲဒီ အလုပ်သမားလေးတွေ တစ်ယောက်ချင်းစီရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက် ပေါင်းစုလိုက်မှ "စိတ်" ဆိုတဲ့ ရုံးလုပ်ငန်းကြီး လည်ပတ်နိုင်တာပါ။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဗဟိုချက်မမှာ "Consciousness" (သိစိတ်) ဆိုတာ ရှိနေပေမယ့် သူ့ကို ဝိုင်းရံပြီး လွှမ်းမိုးနေတာက ဘေးပတ်ဝန်းကျင်က အကြောင်းတရားတွေ (Factors) ပဲ ဖြစ်တယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေကတော့ ဒါကို "Cognitive Functions" (သိမြင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များ) လို့ ခေါ်တယ်။ ဥပမာ- Attention (အာရုံစိုက်မှု)၊ Perception (မှတ်သားမှု)၊ Emotion (စိတ်ခံစားမှု) စသဖြင့်ပေါ့။ ဒီသဘောတရားဟာ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာမှာ ဟောထားတဲ့ "စေတသိက်" သဘောတရားနဲ့ အံ့သြစရာကောင်းလောက်အောင် တူညီနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Modularity of Mind" ဆိုတဲ့ သီအိုရီ ရှိတယ်။ စိတ်ဟာ တစ်ုံးတစ်ခဲတည်း မဟုတ်ဘူး၊ အစိတ်အပိုင်း (Modules) လေးတွေ ဖွဲ့စည်းထားတာတဲ့။ ဥပမာ- ကြောက်စိတ် ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ အပိုင်း (Amygdala) က အလုပ်လုပ်နေချိန်မှာ၊ ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ ဆိုင်တဲ့ အပိုင်း (Prefrontal Cortex) က အလုပ်မလုပ်နိုင်တော့ဘူး။ ဒါကြောင့် ဒေါသထွက်နေတဲ့လူဟာ အမှားအမှန် မခွဲခြားနိုင်တော့တာ ဖြစ်တယ်။ ဒါဟာ ဘာကို ပြနေသလဲဆိုတော့... စိတ်ဆိုတာ "ငါ" တစ်ယောက်တည်းက အုပ်ချုပ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ အခြေအနေ အချိန်အခါအလိုက် ဝင်ရောက်နေရာယူတဲ့ "ဧည့်သည်" (Mental Factors) တွေရဲ့ လက်ချက်ကြောင့် ပြောင်းလဲနေရတယ် ဆိုတာပါပဲ။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက ဒီစိတ်ပညာကို အလွန်တိကျစွာ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဘိဓမ္မာတရားတော်မှာ "စေတသိက်" (Cetasika) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးပါတယ်။ ပါဠိလို "စိတ္တေ ဘဝါ စေတသိကာ" လို့ ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "စိတ်၌ ဖြစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် စေတသိက် မည်၏" တဲ့။
ရိုးရိုးလေး ပြောရရင်... စိတ် (Citta) ဆိုတာက "သိရုံသက်သက်" သဘောလေးပါ။ ရေကြည်တစ်ခွက်နဲ့ တူတယ်။ စေတသိက် (Cetasika) ဆိုတာက အဲဒီရေကြည်ထဲကို ရောထည့်လိုက်တဲ့ ဆေးရောင်စုံတွေနဲ့ တူတယ်။ အနီရောင်ထည့်ရင် ရေက အနီရောင် ဖြစ်သွားမယ်။ အပြာရောင်ထည့်ရင် အပြာရောင် ဖြစ်သွားမယ်။ အဆိပ်ခတ်လိုက်ရင် သောက်လို့မရတဲ့ ရေဖြစ်သွားမယ်။ သကြားထည့်လိုက်ရင် ချိုတဲ့ရေ ဖြစ်သွားမယ်။ ထို့အတူပါပဲ... "လောဘ" ဆိုတဲ့ စေတသိက် ဝင်လာရင် လိုချင်တပ်မက်တဲ့စိတ် ဖြစ်သွားတယ်။ "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ စေတသိက် ဝင်လာရင် ကြမ်းတမ်းပူလောင်တဲ့စိတ် ဖြစ်သွားတယ်။ "မေတ္တာ (အဒေါသ)" ဆိုတဲ့ စေတသိက် ဝင်လာရင်တော့ အေးချမ်းတဲ့စိတ် ဖြစ်သွားတာပါပဲ။
အဘိဓမ္မာမှာ စေတသိက် (၅၂) ပါး ရှိတယ်လို့ ဟောထားပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ အလွန်မှတ်သားစရာကောင်းတဲ့ ပါဠိတော်လေး တစ်ရပ်ကို ဦးပဉ္ဇင်း ရွတ်ပြချင်ပါတယ်။
"ဧကုပ္ပါဒ၊ နိရောဓ၊ စ၊ ဧကာလမ္ဗန၊ ဝတ္ထုကာ၊ စေတောယုတ္တာ၊ ဒဝိပညာသ၊ ဓမ္မာ စေတသိကာ မတာ။"
ကဲ... တစ်လုံးချင်း အနက်ဖွင့်ကြည့်ရအောင်။
"ဧကုပ္ပါဒ" = စိတ်နှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော၊
"နိရောဓ စ" = စိတ်နှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် ချုပ်ငြိမ်းကြကုန်သော၊
"ဧကာလမ္ဗန" = စိတ်နှင့်အတူ အာရုံတစ်ခုတည်းကိုသာ ယူကြကုန်သော၊
"ဝတ္ထုကာ" = စိတ်နှင့်အတူ မှီရာဝတ္ထုရုပ် တူကြကုန်သော၊
"ဒဝိပညာသ" = (၅၂) ပါးကုန်သော၊
"ဓမ္မာ" = သဘောတရားတို့သည်၊
"စေတသိကာ မတာ" = စေတသိက်မည်၏ ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။
ဒီဂါထာလေးက ဘာကို ပြောတာလဲ။ စိတ်နဲ့ စေတသိက်ဟာ ခွဲလို့မရအောင် တွဲနေတယ် ဆိုတာကို ပြောတာပါ။ ပေါ်ရင်လည်း အတူတူ၊ ပျောက်ရင်လည်း အတူတူ၊ အာရုံပြုရင်လည်း အတူတူ၊ နေစရာနေရာလည်း အတူတူပဲတဲ့။ ဥပမာ... သူတော်ကောင်းတို့ ထမင်းစားတဲ့အခါ "ထမင်းလုပ်" နဲ့ "ဟင်း" နဲ့ ရောနယ်ပြီး စားလိုက်တယ် မဟုတ်လား။ ပါးစပ်ထဲရောက်သွားတဲ့အခါ "ဒါက ထမင်းအရသာ၊ ဒါက ဟင်းအရသာ" လို့ ခွဲခြားသိလို့ရပေမယ့်၊ အစာအိမ်ထဲ ရောက်သွားရင်တော့ အကုန်ရောနှောပြီး တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားသလိုပါပဲ။ စိတ်နဲ့ စေတသိက်ဟာလည်း အဲဒီလို သမမျှတစွာ ပေါင်းစပ်ပြီး အလုပ်လုပ်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ ဒီနှစ်ခုကို ခွဲခြားမြင်နိုင်ရမယ်။ "စိတ်" က အသိသက်သက် (Consciousness)။ "စေတသိက်" က အရောင်ဆိုးတဲ့အရာ (Mental Factors)။ သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ "ငါ စိတ်ဆိုးတယ်" လို့ ပြောမယ့်အစား "အို... ဒေါသစေတသိက်လေး ပေါ်လာပါလား" လို့ မြင်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ အဲဒီလို မြင်တတ်မှသာလျှင် "ငါ" ဆိုတဲ့ အတ္တစွဲကို ဖြုတ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီသဘောတရားတွေကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "စိတ္တာနုပဿနာ" နဲ့ "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သတိပဋ္ဌာန်တရား လေးပါးထဲမှာ ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်နဲ့ အကိုက်ညီဆုံးကတော့ "စိတ္တာနုပဿနာ" (စိတ်ကို အဖန်ဖန် ရှုမှတ်ခြင်း) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အာရုံတစ်ခုကို တွေ့လိုက်လို့ စိတ်လှုပ်ရှားသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်လေးကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ စမ်းသပ်သလို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ကြည့်ကြစို့။ ဥပမာ- ကိုယ်မကြိုက်တဲ့ လူတစ်ယောက်ကို မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။
ပထမအဆင့် - အာယတန တိုက်ဆိုင်မှု (Contact)
"မျက်စိ" ဆိုတဲ့ (စက္ခုဒွါရ/စက္ခုပသာဒရုပ်) နဲ့ ဟိုဘက်က "လူပုံသဏ္ဍာန်" ဆိုတဲ့ (ရူပါရုံ) တိုက်ဆိုင်လိုက်တယ်။ ဒါဟာ ရုပ်တရား (Materiality) သက်သက်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။
ဒုတိယအဆင့် - ဝိညာဉ် ပေါ်ပေါက်မှု (Consciousness)
အဲဒီ တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့် "မြင်သိစိတ်" (စက္ခုဝိညာဉ်) ဆိုတာ ပေါ်လာပါတယ်။ ဒီနေရာထိ "ငါ" မပါသေးဘူးနော်။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ အကျိုးပေါ်လာတာ။
တတိယအဆင့် - စေတသိက်များ ဝင်ရောက်ခြယ်လှယ်မှု (Mental Factors)
အဲဒီ မြင်သိစိတ်လေး ပေါ်လာတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "စေတသိက်" တွေက ဝိုင်းပြီး ပါလာပါတော့တယ်။
(၁) ဖဿ (Contact) = အာရုံနဲ့ စိတ်ကို ထိတွေ့ပေးလိုက်တယ်။ "ဒေါက်" ခနဲ ထိသွားတယ်။
(၂) သညာ (Perception) = "ဒါက ငါမုန်းတဲ့ မောင်ဖြူပဲ၊ ငါ့ရန်သူပဲ" ဆိုပြီး အတိတ်က မှတ်ဉာဏ်နဲ့ တိုက်ဆိုင်ပြီး "အမှတ်မှား" လိုက်တယ်။ (သညာက္ခန္ဓာ)။
(၃) ဝေဒနာ (Feeling) = မကျေနပ်တဲ့ ခံစားမှု၊ ဒေါသနဲ့ ယှဉ်တဲ့ "ဒေါမနဿ ဝေဒနာ" ပေါ်လာတယ်။ (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ)။
(၄) စေတနာ (Volition/Sankhara) = "သူ့ကို မျက်နှာလွှဲလိုက်မယ်၊ ဒါမှမဟုတ် ဆဲလိုက်မယ်" ဆိုပြီး စိတ်ကို တွန်းအားပေးလိုက်တယ်။ (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ)။
ဒီဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးဟာ မျက်စိတစ်မှိတ် လျှပ်တစ်ပြက်အတွင်းမှာ ဖြစ်ပျက်သွားတာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ကတော့ "ငါ မြင်လိုက်တယ်"၊ "ငါ ခံစားရတယ်"၊ "ငါ စိတ်တိုသွားတယ်" လို့ ထင်နေကြတယ်။ တကယ်တော့ "ငါ" မြင်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းတရားတွေ ပေါင်းစုံလို့ အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်လာတာ (Conditioned Arising) သက်သက်ပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ပဝါတစ်ချပ်ကို ခါပြလိုက်တော့ ငှက်ကလေးတစ်ကောင် ထွက်လာသလိုပါပဲ၊ အကြောင်းအကျိုးတွေ ပေါင်းစပ်လိုက်တော့ "ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ" လိုလို ထင်ရောင်ထင်မှား ဖြစ်သွားတာပါ။
ဩဂုတ်လဆိုတာ ဝါတွင်းကာလ ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို ရတနာမြတ်ရဲ့ ဂုဏ်တော်တွေနဲ့ ဆေးကြောရမယ့် အချိန်ဖြစ်ပါတယ်။ "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုတဲ့အခါ ဘုရားရှင်ရဲ့ ရုပ်ပုံတော်ကိုပဲ ကိုးကွယ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဘုရားရှင်ရဲ့ "စင်ကြယ်သော စိတ်တော်" (Purified Mind) ကို အားကျအတုယူပြီး ကိုးကွယ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ စိတ်တော်မှာ ကိလေသာ စေတသိက်တွေ (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) လုံးဝ ကင်းစင်နေပြီ။ သန့်ရှင်းနေပြီ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်မှာတော့ အဲဒီ ကိလေသာတွေ ရောပြွမ်းနေသေးတယ်။ ဒါကြောင့် "သရဏဂုံ တည်တယ်" ဆိုတာဟာ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ မကောင်းတဲ့ စေတသိက်တွေကို သိမြင်ပြီး၊ ကောင်းမွန်တဲ့ စေတသိက်တွေ (သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ပညာ) နဲ့ အစားထိုးဖို့ ကြိုးစားတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ အိမ်ပြန်ရောက်ရင် ဒါလေးကို လက်တွေ့ လုပ်ကြည့်ကြမယ်။ စိတ်ထဲမှာ "ဒေါသ" ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ "လောဘ" ပဲ ဖြစ်ဖြစ် တစ်ခုခု ပေါ်လာပြီ ဆိုပါစို့။
(၁) အမည်တပ်ပြီး သိလိုက်ပါ (Naming): "ငါ စိတ်တိုတယ်" လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ အဲဒါ ဒိဋ္ဌိ (Atta View) ကပ်သွားပြီ။ "ဒေါသ စေတသိက် ပေါ်နေတယ်" သို့မဟုတ် "စိတ်ပူပန်မှု (ကုက္ကုစ္စ) ပေါ်နေတယ်" လို့ ဓမ္မသဘောအနေနဲ့ သိလိုက်ပါ။ ဒါဟာ သတိပဋ္ဌာန်မှာ "စိတ္တာနုပဿနာ" (စိတ်ကို ကြည့်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
(၂) အကြောင်းရှာပါ (Causality): အဲဒီ ဒေါသဟာ အလိုလို ပေါ်လာတာ မဟုတ်ဘူး။ နှလုံးသွင်းမှားမှု (အယောနိသော မနသိကာရ) ဆိုတဲ့ အကြောင်းကြောင့် ပေါ်လာတာလို့ ဆင်ခြင်ပါ။ "ငါ့ကို သူက စော်ကားတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းမိလို့ "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ အကျိုး ပေါ်လာတာပါ။
(၃) စောင့်ကြည့်ပါ (Observing the Rise and Fall - Udayabbaya): ပြီးရင် အဲဒီ ဒေါသစိတ်ကလေးကိုပဲ စိုက်ကြည့်နေလိုက်ပါ။ သူ့ကို သွားမပယ်ဖျက်နဲ့၊ သွားလည်း မပေါင်းနဲ့။ မြစ်ကမ်းပါးကနေ ရေစီးကို ထိုင်ကြည့်သလိုပဲ ကြည့်နေလိုက်ပါ။ ခဏနေရင် အဲဒီ ဒေါသအရှိန် လျော့သွားတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတဲ့ သဘော (Anicca) ကို မြင်အောင်ကြည့်။ အဲဒီလို ပျက်သွားတာကို မြင်လိုက်တဲ့ အချိန်မှာ "ဪ... ဒီစိတ်က ငါမဟုတ်ပါလား၊ သူသဘောနဲ့သူ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားပါလား" ဆိုတဲ့ "အနတ္တ" ဉာဏ် ပေါ်လာလိမ့်မယ်။ အဲဒါ "နိရောဓ" (Cessation) ကို မျက်မှောက်ပြုလိုက်တာပဲ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် ပျင်းသွားမှာ စိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ (နာမည်တွေကိုတော့ ပြောင်းလဲထားပါတယ်)။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာနမှာ အမှုထမ်းနေတဲ့ "မောင်လှ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်လှက လူရိုးလူဖြောင့်ပါ။ ဒါပေမယ့် သူက "ကုက္ကုစ္စ" လို့ခေါ်တဲ့ နောင်တရတတ်တဲ့ စေတသိက်၊ ပြီးတော့ "ဥဒ္ဓစ္စ" လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ပျံ့လွင့်တဲ့ စေတသိက် အားကြီးသူ တစ်ယောက် ဖြစ်တယ်။ တစ်ရက်မှာတော့ အရေးကြီးတဲ့ ဧည့်သည်တွေ လာမယ့် နေ့တစ်နေ့ပေါ့။ မောင်လှဟာ တန်ဖိုးရှိတဲ့ ဓာတ်တော်တိုက် သော့တစ်ချောင်းကို ဘယ်မှာထားမိမှန်း မသိဘဲ မေ့သွားတယ်။
သူ့စိတ်ထဲမှာ စပြီး ပူလောင်လာပြီ။ "ငါ ပြုတ်တော့မယ်၊ ငါ့ကြောင့် ပြတိုက်ကြီး ဒုက္ခရောက်တော့မယ်၊ ငါ့ကို သူခိုးလို့ ထင်ကြတော့မယ်" ဆိုပြီး အတွေးတွေ (Vitakka/Vicara) က မျောက်မီးခဲ ကိုင်မိသလို ဖြစ်ကုန်ရော။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ကြောက်ရွံ့ခြင်း" (ဘယ) နဲ့ "စိုးရိမ်ခြင်း" (Soka) တွေ လွှမ်းမိုးသွားတော့ အမှန်တကယ် သော့က သူ့အိတ်ကပ်ထဲမှာ ရှိနေတာကိုတောင် သူ သတိမထားမိတော့ဘူး။ အဲဒီအချိန်မှာ သူ့ရဲ့ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် "မောင်မြ" က လာမေးတယ်။ "ဟေ့လူ... ဘာဖြစ်နေတာလဲ" တဲ့။ မောင်လှက ဒေါသနဲ့ ပြန်အော်လိုက်တယ်။ "မင်း ငါ့ကို လာမစောင့်ကြည့်နဲ့၊ ငါ ဘာမှ မခိုးဘူး" တဲ့။ ကြည့်စမ်း... ကြောက်စိတ်ကနေ ဒေါသဘက်ကို ကူးပြောင်းသွားတာ (Fight or Flight Response)။
ဒီပြဿနာ ရုံးခန်းရောက်လာတော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T205" (Staff Mental Health & Incident Log) ကို ထုတ်သုံးရပါတော့တယ်။ ဒီပုံစံမှာက "ပြဿနာဖြစ်စဉ်" နဲ့ "စိတ်ခံစားမှု" ကို ခွဲခြားပြီး ရေးရတယ်။
မန်နေဂျာက မောင်လှကို မေးတယ်။ "မောင်လှ... မင်း အခု ဘာဖြစ်နေတာလဲ၊ စာရွက်ပေါ်မှာ ရေးချလိုက်" တဲ့။
မောင်လှက ရေးတယ်။ "ကျွန်တော် ကြောက်နေပါတယ်"။
"ဘာကို ကြောက်တာလဲ"။
"သော့ပျောက်လို့ အလုပ်ထုတ်ခံရမှာ ကြောက်ပါတယ်"။
"ဟုတ်ပြီ... အခု သော့က တကယ်ပျောက်တာလား၊ မင်း ရှာမတွေ့သေးတာလား"။
အဲဒီကျမှ မောင်လှ စဉ်းစားတယ်။ "ရှာမတွေ့သေးတာပါ"။
"ဒါဆိုရင် အလုပ်ထုတ်မယ်လို့ ဘယ်သူက ပြောလဲ"။
"ဘယ်သူမှ မပြောပါဘူး၊ ကျွန်တော့်စိတ်က ထင်နေတာပါ"။
တွေ့လိုက်လား သူတော်ကောင်းတို့။ စာရွက်ပေါ်မှာ ချရေးလိုက်တဲ့အခါ (Documenting the Mental Factor)၊ မောင်လှဟာ သူ့ရဲ့ "အထင်" (Perception) နဲ့ "အမှန်တရား" (Reality) ကို ခွဲခြားမြင်သွားတယ်။ သူ့ရဲ့ စိုးရိမ်စိတ် (Kukkuca) ဟာ အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်နေတယ်ဆိုတာကို သဘောပေါက်သွားတယ်။ နောက်ဆုံးတော့ သော့ကို သူ့အိတ်ကပ်ထဲမှာပဲ ပြန်တွေ့တယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ (Policy No. 3, Article 3.2) မှာ ပြဋ္ဌာန်းထားတာ ရှိတယ်။ "ဝန်ထမ်းများသည် မိမိတို့၏ စိတ်ဖိစီးမှုနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေများကို ပွင့်လင်းစွာ တင်ပြရမည်။ အမှားအယွင်း တစ်စုံတစ်ရာ ဖြစ်ပေါ်ပါက ဖုံးကွယ်ခြင်း မပြုဘဲ မှတ်တမ်းတင်ရမည်" တဲ့။ ဒါဟာ ဘာသဘောလဲဆိုတော့... "အမှား" (Error) ကို "လူ" (Person) နဲ့ မတွဲဘဲ၊ "ဖြစ်စဉ်" (Process) တစ်ခုအနေနဲ့ ရှုမြင်တတ်အောင် လေ့ကျင့်ပေးတာပါပဲ။ ဝိပဿနာ သဘောနဲ့ ပြောရင်တော့ "ကိလေသာ" ကို "ငါ" လို့ မယူဘဲ၊ ပယ်သတ်ရမယ့် "တရား" သက်သက်လို့ ရှုမြင်လိုက်တာပါပဲ။ ဒါဟာ "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ အသုံးချလိုက်တာပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "စေတသိက်" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: စိတ်နဲ့ စေတသိက်တို့ရဲ့ မမြဲသော သဘော၊ ဖြစ်ပြီးပျက်နေသော သဘော၊ ပူလောင်သော သဘောတွေဟာ ဆင်းရဲခြင်း အစစ်ပါလားလို့ သိမြင်တာဟာ ဒုက္ခသစ္စာကို သိတာပါ။ ခန္ဓာငါးပါးလုံးဟာ ဒုက္ခတုံးကြီးပါပဲ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ စိတ်၊ စေတသိက်တွေအပေါ်မှာ "ငါ့စိတ်၊ ငါ့ခံစားချက်" လို့ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ လိုချင်တဲ့ လောဘတွေဟာ ဒုက္ခဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းတရားတွေပါလားလို့ သိတာဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: အဲဒီ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဆိုတဲ့ အကုသိုလ် စေတသိက်တွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်၊ စိတ်ရဲ့ ဖြူစင်တဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: အဲဒီလို ငြိမ်းအေးမှု ရရှိဖို့အတွက် သတိပဋ္ဌာန် တရားလေးပါးကို ပွားများအားထုတ်တာ၊ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ပြန်ကြည့်တဲ့ အလေ့အကျင့် လုပ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁) ရက်၊ ဒုတိယ ဝါဆိုလပြည့်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "ဝါတွင်းကာလတွင် သူတော်ကောင်းများအားလုံး တရားဓမ္မနှင့် ပျော်မွေ့ကြပါစေ"။ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အိမ်ကို စေတသိက်ဆိုးတွေ ဝင်မမွှေရအောင် သတိတည်းဟူသော တံခါးမှူးနဲ့ စောင့်ကြပ်နိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ ကိလေသာ အပူမီးတွေ ငြိမ်းအေးပြီး နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
ဩဂုတ်လ (၁) ရက်၊ ၂၀၂၃
