နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-266) - ဘောဇနေမတ္တညုတာ (Bhojane Mattaññutā/Moderation in Eating) နှင့် အစားအစာ ဖြုန်းတီးမှု စီမံခန့်ခွဲရေး (Food Waste Management)
ကိုးကားကျမ်း - မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ရထဝိနီတသုတ် (အစာအာဟာရကို ဆင်ခြင်သုံးစွဲခြင်း)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Food Science & Environmental Sustainability (အစာအာဟာရ သိပ္ပံနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် တည်တံ့ခိုင်မြဲရေး)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၈) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၂၉) ရက်နေ့ဆိုရင် "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အစားအစာ ဆုံးရှုံးမှုနှင့် ဖြုန်းတီးမှု လျှော့ချရေးနေ့" (International Day of Awareness of Food Loss and Waste) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်နေ့မှာတော့ နေ့စဉ် မစားမဖြစ် စားနေရတဲ့ "အစာအာဟာရ" အကြောင်းကို ဆွေးနွေးကြပါမယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ" (သတ္တဝါမှန်သမျှ အာဟာရဖြင့် တည်ရကုန်၏) လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အသက်ရှင်ဖို့ စားရတာ မှန်ပေမယ့်၊ စားသောက်ပုံ မမှန်ရင်၊ အစားအစာကို ဖြုန်းတီးရင် အဲဒီအစာကပဲ ဒုက္ခပြန်ပေးတတ်ပါတယ်။ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" (အစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း) ဆိုတာ ကျန်းမာရေးအတွက်ရော၊ စီးပွားရေးအတွက်ပါ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ မင်္ဂလာတရား ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး အစားအစာကို တန်ဖိုးထားတတ်ပြီး၊ ဖြုန်းတီးမှုကင်းစင်ကာ ကျန်းမာဝဖြိုးကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" နှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Food Waste Management" (အစားအစာ ဖြုန်းတီးမှု စီမံခန့်ခွဲရေး) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ထုတ်လုပ်တဲ့ အစားအစာ (၃) ပုံ (၁) ပုံဟာ အလဟဿ လွှင့်ပစ်ခံနေရပါတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ဖျက်ဆီးရာ ရောက်သလို၊ ငတ်မွတ်နေသူတွေကို စော်ကားရာလည်း ရောက်ပါတယ်။ ဒီပြဿနာကို ဓမ္မနည်း၊ သိပ္ပံနည်း ပေါင်းစပ်ပြီး ဖြေရှင်းကြပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို "တပ်မက်မှု" (Greed) တွေ လျှော့ချပြီး၊ "ကျေးဇူးတင်စိတ်" (Gratitude) နဲ့ အစာစားတတ်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "အစာအာဟာရ" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော" (ဆင်ခြင်၍ သုံးစွဲခြင်း) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ရှေ့မှာ ထမင်းတစ်ပန်းကန် ရှိနေတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဒီထမင်းတစ်လုပ် ဖြစ်လာဖို့အတွက် လယ်သမားတွေရဲ့ လုပ်အား၊ နေရောင်ခြည်၊ ရေနဲ့ မြေဆီလွှာတွေ ဘယ်လောက် ပေါင်းစပ်ထားရသလဲ။ "ငါသည် ဤအစားအစာကို အပျော်အပါးအတွက် မစားပါ၊ ကိုယ်ခန္ဓာ တည်တံ့ရုံမျှသာ စားပါမည်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ အစားအစာအပေါ်ထားတဲ့ လောဘစိတ်ကို လျှော့ချပြီး (၁) မိနစ်လောက် ဆင်ခြင်ကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး ရောင့်ရဲမှု ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Environmental Science" (ပတ်ဝန်းကျင် သိပ္ပံ) နဲ့ "Supply Chain Management" (ထောက်ပံ့ရေးကွင်းဆက် စီမံခန့်ခွဲမှု) က ဒီ "Food Waste" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အစားအစာ ဆုံးရှုံးမှုကို (၂) မျိုး ခွဲခြားထားပါတယ်။
၁။ Food Loss: စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအဆင့်မှာ ပျက်စီးတာ။
၂။ Food Waste: စားသုံးသူ (Consumer) အဆင့်မှာ ပိုလို့၊ မကြိုက်လို့ လွှင့်ပစ်တာ။
အစားအစာတွေ အမှိုက်ပုံ (Landfill) ရောက်သွားတဲ့အခါ ဘာဖြစ်သလဲ။ သူတို့က ပုပ်သိုးဆွေးမြေ့ပြီး "Methane" ($CH_4$) ဓာတ်ငွေ့တွေ ထွက်လာပါတယ်။ မီသိန်းဟာ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် ($CO_2$) ထက် ကမ္ဘာကြီးကို (၂၅) ဆ ပိုပူနွေးစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ထမင်းတစ်လုပ် ပစ်လိုက်တာဟာ ကမ္ဘာကြီးကို မီးရှို့လိုက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ "Zero Waste" (လုံးဝ အလေအလွင့် မရှိရေး) ဆိုတာ ဒီနေ့ခေတ်ရဲ့ မဖြစ်မနေ လိုအပ်ချက် ဖြစ်လာပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အစားအစာ ဖြုန်းတီးတာဟာ သံသရာလည်သလိုပဲ ဆိုးကျိုးတွေ ပေးနေပါတယ်။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ တရားတော်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရဟန်းတော်တွေကို ဆွမ်းစားတဲ့အခါ "ပစ္စဝေက္ခဏာ" (Reflection) တင်ပြီးမှ စားဖို့ ပညတ်ထားပါတယ်။
"နေဝ ဒဝါယ" - ကစားလို၍ မစားပါ၊ "န မဒါယ" - မာန်ယစ်လို၍ မစားပါ၊ "န မဏ္ဍနာယ" - လှပလို၍ မစားပါ၊ "န ဝိဘူသနာယ" - တန်ဆာဆင်လို၍ မစားပါ။
"ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ" - ဤခန္ဓာကိုယ် တည်တံ့ရုံမျှသာ စားပါမည်။
ဘုရားရှင်က "ပတ္တပိဏ္ဍိက" (သပိတ်တလုံးတည်း၌ စားခြင်း) ဓုတင်၊ "ဧကာသနိက်" (တစ်ထပ်တည်း စားခြင်း) ဓုတင်တွေကို ခွင့်ပြုခဲ့တာဟာ လောဘကို သတ်ဖို့နဲ့ အလေအလွင့် နည်းစေဖို့ပါပဲ။ အစာစားတဲ့အခါ ဝမ်းဗိုက်ကို (၄) ပုံ ပုံရမယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
(၂) ပုံ - အစာ (Food).
(၁) ပုံ - ရေ (Water).
(၁) ပုံ - လေ (Air/Empty Space).
ဒါမှ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" ဖြစ်ပြီး ရောဂါကင်းမှာပါ။ ဗိုက်ပြည့်တင်းနေအောင် စားတာဟာ "သိပ္ပံနည်း" အရလည်း မကောင်းသလို၊ "ဓမ္မနည်း" အရလည်း ထိုင်းမှိုင်း (Thina-middha) စေပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဝေဒနာနုပဿနာ" (စားသောက်မှု၌ သတိထားခြင်း) ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Mindful Eating):
ထမင်းစားနေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) Hunger (ဆာလောင်မှု): ဝမ်းဗိုက်ထဲက "တေဇောဓာတ်" (အစာချေမီး) က လောင်ကျွမ်းလို့ ပူလောင်မှု (ဒုက္ခဝေဒနာ) ဖြစ်လာတယ်။
(၂) Greed (တပ်မက်မှု): အစားအစာကို မြင်တော့ "စားချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တဏှာ (Tanha) ဖြစ်လာတယ်။
(၃) Action (စားခြင်း): ဝါယောဓာတ် (Wind Element) က လက်ကို တွန်းပို့၊ ပါးစပ်ကို ဝါးစေတယ်။
(၄) Satiety (ပြည့်ဝမှု): ဗိုက်ပြည့်သွားတဲ့အခါ "တော်ပြီ" ဆိုတဲ့ အသိ ဝင်လာရမယ်။ ဒါပေမယ့် လောဘကြီးရင် "နောက်တစ်လုပ်" ဆိုပြီး ထပ်စားမိတတ်တယ်။
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
ထမင်းစားရင် ဖြည်းဖြည်းစားပါ။
လုပ်ကနဲ ထည့်လိုက်တိုင်း "ရောက်တယ်... ရောက်တယ်"။
ဝါးနေတုန်း "ဝါးတယ်... ဝါးတယ်"။ အရသာပေါ်လာရင် "သိတယ်... သိတယ်"။
အစာကို မျိုချလိုက်တဲ့အခါ အရသာ ပျောက်သွားတာကို သတိပြုပါ (အနိစ္စ)။
"ငါ စားတာ အရသာခံဖို့လား၊ ဗိုက်ပြည့်ဖို့လား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးပါ။
"ဗိုက်ပြည့်ပြီ" လို့ ခန္ဓာက အချက်ပြတာနဲ့ ချက်ချင်း ရပ်လိုက်ပါ။
ပန်းကန်ထဲမှာ ထမင်းလုံး တစ်လုံးမှ မကျန်ပါစေနဲ့။ "ဒါ လယ်သမားရဲ့ ချွေး" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး တန်ဖိုးထားပါ။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "အာဟာရကို နိုင်နင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်" အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်သည် ဆွမ်းတစ်နပ်တည်းဖြင့် မျှတကာ လောကအကျိုး သယ်ပိုးနိုင်ခဲ့သည်။ "ငါသည်လည်း အစာအာဟာရကို ဖြုန်းတီးသူ မဖြစ်စေရ၊ မျှတရောင့်ရဲသူ ဖြစ်စေရမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Clean Plate):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ ထမင်းစားတဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) Portion Control: ကိုယ်စားနိုင်သလောက်ပဲ ထည့်ပါ။ လိုမှ ထပ်ထည့်ပါ။ "နည်းနည်းထည့်၊ ကုန်အောင်စား" မူဝါဒ ကျင့်သုံးပါ။
(၂) Leftover Love: ပိုနေတဲ့ ဟင်းတွေကို မပစ်ပါနဲ့။ ဘယ်လို ပြန်ချက်စားမလဲ (Recycle) စဉ်းစားပါ။
(၃) Zero Waste Challenge: ဒီနေ့ တစ်နေ့လုံး အစားအစာ အမှိုက် (Food Waste) လုံးဝ မထွက်အောင် နေကြည့်ပါ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ အစားအစာ ဖြုန်းတီးမှု ပြဿနာကို စနစ်တကျ ဖြေရှင်းခဲ့ပုံပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ အလှူပွဲကြီးတစ်ခု ရှိတယ်။ အလှူရှင် "ဒေါ်နွယ်" က စေတနာ အရမ်းထက်သန်တော့ လူ (၁၀၀) စာကို လူ (၂၀၀) စာလောက် ချက်လာတယ်။ ဧည့်သည်တွေကလည်း "ဘူဖေး" (Buffet) စနစ်ဆိုတော့ ပန်းကန်ထဲ မကုန်နိုင်အောင် ထည့်ကြတယ်။ စားပြီးတော့ တစ်ဝက်လောက်က အမှိုက်ပုံးထဲ ရောက်ကုန်တယ်။
မီးဖိုချောင်ဝန်ထမ်း "ကိုကျော်" က နှမြောလွန်းလို့ မျက်ရည်တောင် ဝဲတယ်။ "ဆရာတော်... ထမင်းတွေ အများကြီး လွှင့်ပစ်နေရတယ်" တဲ့။ အမှိုက်ပုံးတွေက လျှံကျပြီး အနံ့ဆိုးတွေ ထွက်လာတယ်။
ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ချက်ချင်း ကိုင်တွယ်ရတယ်။ "Template T192" (Food Inventory & Waste Log) ကို ထုတ်သုံးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် မူဝါဒ "Policy No. 19, Article 19.3" (Zero Waste & Food Redistribution) ကို အသက်သွင်းလိုက်တယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက ဒေါ်နွယ်ကို ခေါ်ပြီး "Food Waste Management" အကြောင်း ရှင်းပြတယ်။ "ဒကာမကြီး... အလှူဆိုတာ စွန့်လွှတ်တာ။ ဒါပေမယ့် အခုလို လွှင့်ပစ်တာက ကုသိုလ်မရဘဲ အကုသိုလ် (အလေအလွင့်) ဖြစ်နေတယ်။ ပိုနေတဲ့ အစားအစာတွေကို လွှင့်မပစ်ဘဲ စနစ်တကျ ပြန်စီမံရအောင်"။
အဲဒီနေ့က ပိုနေတဲ့ ထမင်းဟင်း သန့်သန့်တွေကို ပါကင်ဘူးလေးတွေနဲ့ ထည့်ပြီး၊ နီးစပ်ရာ မိဘမဲ့ ဂေဟာကို ချက်ချင်း သွားလှူလိုက်တယ်။ စားကြွင်းစားကျန်တွေကိုတော့ "Compost" (မြေဆွေး) လုပ်ဖို့ စီစဉ်လိုက်တယ်။
ဒေါ်နွယ်လည်း ဝမ်းသာသွားတယ်။ "တပည့်တော် စေတနာပဲ ရှိပြီး ပညာမပါခဲ့ဘူး ဘုရား။ အခုမှပဲ ကုသိုလ်အစစ် ရတော့တယ်"။
ကိုကျော်လည်း ပြုံးသွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2566" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "အစားအစာကို တန်ဖိုးထားခြင်းသည် လယ်သမားကို ကျေးဇူးဆပ်ခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ နှင့် အစားအစာ ဖြုန်းတီးမှု" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း၊ အစာမကြေခြင်း၊ အစာကြောင့်ဖြစ်သော ရောဂါများသည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အရသာကို ခုံမင်သော "တဏှာ"၊ အတိုင်းအရှည် မသိသော "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့် ရရှိသော ကျန်းမာခြင်း၊ လောဘကင်းစင်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ပစ္စဝေက္ခဏာ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ သတိဖြင့် စားသောက်ခြင်း၊ မျှတစွာ နေထိုင်ခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်၊ အစားအစာ ဖြုန်းတီးမှု လျှော့ချရေး အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘောဇနေမတ္တညုတာ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကြပါစေ"။ ထမင်းတစ်လုပ်၊ ရေတစ်ခွက်ကိုပင် တန်ဖိုးထား စားသောက်ရင်း၊ ခန္ဓာကိုယ် ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာစွာဖြင့် သူတော်ကောင်းတရားများကို အားထုတ်ကာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃
