နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၃၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-212)- ဇူလိုင်လ သုံးသပ်ချက် (July Review: Ecosystem Audit)
ကိုးကားကျမ်း - ဓမ္မစကြာ (အနှစ်ချုပ်)၊ ပစ္စဝေက္ခဏာ။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Ecology & Systems Thinking (ဂေဟစနစ်နှင့် စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တွေးခေါ်မှု)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၁၄) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၃၁) ရက်၊ တနင်္လာနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့ဟာ ဇူလိုင်လရဲ့ နောက်ဆုံးရက် ဖြစ်ပါတယ်။ တစ်လတာ ကုန်ဆုံးသွားပြီ ဖြစ်တဲ့အတွက် မိမိတို့ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး၊ ရှေ့ဆက်ရမယ့် ခရီးအတွက် ပြင်ဆင်ရမယ့် အချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဇူလိုင်လ သုံးသပ်ချက် (Ecosystem Audit)" ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို ခြုံငုံသုံးသပ်နိုင်တဲ့ အမြင်ကျယ်ကျယ် ရရှိအောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ "စက်ဝန်း" သဘော၊ "ပြည့်စုံခြင်း" သဘောကို ကိုယ်စားပြုတဲ့ "ဝိုင်းစက်သော ကသိုဏ်း" (Parimandala) သို့မဟုတ် "အာကာသ ကသိုဏ်း" (Space Kasina) ကို စီးဖြန်းကြည့်ကြမယ်။
ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။
မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာ ကာလကို "စက်ဝန်း" ကြီးတစ်ခု လည်ပတ်သွားသလို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဘယ်အရာတွေ ကောင်းခဲ့လဲ၊ ဘယ်အရာတွေ လိုအပ်ခဲ့လဲ။ အားလုံးကို အပေါ်စီးကနေ ငှက်တစ်ကောင်လို ကြည့်လိုက်ပါ။
"လည်ပတ်တယ်... ပြီးဆုံးတယ်... ပြန်စတယ်... ပြန်စတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ ဘဝဂေဟစနစ် (Life Ecosystem) ကြီး တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်လိုက်ပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။
(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီဆိုရင် ဒီ "သုံးသပ်စစ်ဆေးခြင်း" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Ecosystem Audit) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာရှင်တွေက သစ်တောတစ်ခု သို့မဟုတ် သန္တာကျောက်တန်းတစ်ခု ကျန်းမာမကျန်းမာ သိချင်ရင် "Ecosystem Audit" (ဂေဟစနစ် စစ်ဆေးခြင်း) လုပ်ကြတယ်။
အပင်တစ်ပင်ချင်းစီကို လိုက်ကြည့်တာ မဟုတ်ဘူး။ "System" (စနစ်) တစ်ခုလုံး မျှတမှု ရှိမရှိ ကြည့်တာ။
၁။ Input vs Output: စွမ်းအင် ဝင်တာနဲ့ ထွက်တာ မျှတရဲ့လား။
၂။ Biodiversity: သက်ရှိမျိုးစုံ ရှိရဲ့လား။ ဒါမှမဟုတ် ပေါင်းပင် (Invasive Species) တွေပဲ လွှမ်းမိုးနေလား။
၃။ Resilience: ရာသီဥတုဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည် ရှိလား။
ဒီလထဲမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကံ၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏ" စတဲ့ ခေါင်းစဉ်ပေါင်းစုံကို ဟောခဲ့တယ်။ ဒါတွေအားလုံးဟာ သီးခြားစီ မဟုတ်ပါဘူး။ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆက်စပ်နေတဲ့ "ဓမ္မ ဂေဟစနစ်" (Dhamma Ecosystem) ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။
လကုန်တဲ့အခါ... "ငါ့စိတ်ထဲမှာ လောဘ ပေါင်းပင်တွေ များနေလား၊ မေတ္တာ ပန်းပင်တွေ နည်းနေလား" ဆိုတာ Audit လုပ်ရပါမယ်။
ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။
ဝါဆိုလ (ဇူလိုင်လ) ဆိုတာ "ဓမ္မစကြာ" အခါတော်နေ့ ရှိတဲ့ လဖြစ်ပါတယ်။
ဓမ္မစကြာ တရားတော်ဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ "Master Plan" သို့မဟုတ် "System Design" ကြီးပါပဲ။
သစ္စာလေးပါး: ပြဿနာ (ဒုက္ခ)၊ အကြောင်းရင်း (သမုဒယ)၊ ဖြေရှင်းချက် (နိရောဓ)၊ နည်းလမ်း (မဂ္ဂ)။
မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး: သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဆိုတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ မျှတစွာ လည်ပတ်မှသာ "နိဗ္ဗာန်" ဆိုတဲ့ ရလဒ် ထွက်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဘုရားရှင်က ရဟန်းတွေကို "ပစ္စဝေက္ခဏာ" (Reflection) နေ့စဉ် လုပ်ခိုင်းတယ်။
"ကစ္စိ နု ခေါ မေ အတ္တာ သီလတော န ဥပဝဒတိ"
(ငါ့ကိုယ်ငါ သီလနဲ့ ပတ်သက်ပြီး စွပ်စွဲစရာ ရှိမရှိ စစ်ဆေးပါ၏လော။)
ဒါဟာ နေ့စဉ် Audit လုပ်ခိုင်းတာပါပဲ။ စာရင်းမစစ်ရင် အရှုံးပေါ်တတ်သလို၊ စိတ်ကို မစစ်ရင် အကုသိုလ် ပေါ်တတ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "သုံးသပ်ခြင်း" ကို ဘယ်လို လုပ်မလဲ။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "ပြီးခဲ့တာတွေ ပြန်တွေးပြီး နောင်တရတာ" မဟုတ်ဘူး။ "လက်ရှိ အခြေအနေကို တိုင်းတာခြင်း" (Current Status Assessment) သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...
ထိုင်လိုက်ပြီး ကိုယ့်စိတ်ကို စကင်န် (Scan) ဖတ်လိုက်ပါ။
၁။ Quality Check: အခု စိတ်ထဲမှာ ဘာရှိလဲ။ ကြည်လင်နေလား (Kusala)၊ နောက်ကျိနေလား (Akusala)။
၂။ Pattern Recognition: ဒီလထဲမှာ ဘယ်လို စိတ်တွေ အဖြစ်များခဲ့လဲ။ ဒေါသလား၊ လောဘလား။ (Dominant Pattern).
၃။ Adjustment: "ဩော်... ငါ ဒေါသ များနေပါလား။ နောက်လကျရင် မေတ္တာ ပိုပွားမှ ဖြစ်မယ်" ဆိုပြီး ပြုပြင်ယူပါ။
စက်ဝန်း (Wheel) ဆိုတာ လည်ပတ်နေမှ အလုပ်ဖြစ်တာပါ။ ရပ်နေရင် လဲကျသွားမယ်။
"ဖြစ်တယ်... ပျက်တယ်... ပြန်စတယ်"။
အသစ်ပြန်စဖို့အတွက် အဟောင်းကို သင်ခန်းစာ ယူလိုက်ခြင်းဟာ ဝိပဿနာရဲ့ အနှစ်သာရ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2512 မှာ ရှိပြီး၊ Template T230 (Monthly System Review Protocol) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။
ဇာတ်ကောင်ကတော့ စတိုခန်း တာဝန်ခံ "ကိုမြတ်" တဲ့။ ကိုမြတ်က အရမ်း အလုပ်ကြိုးစားတယ်။ ပစ္စည်းတွေ ဝင်လာရင် သယ်တယ်၊ ထားတယ်၊ ထုတ်ပေးတယ်။ နားချိန်မရှိဘူး။
ဒါပေမယ့် သူ့မှာ ပြဿနာတစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါက "စာရင်းပြန်မစစ်တာ" (No Audit)။
"ငါ ဒီလောက် လုပ်နေတာပဲ၊ ပြီးတာပါပဲ" လို့ ထင်နေတယ်။
လကုန်တော့ ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့...
တချို့ပစ္စည်းတွေက သက်တမ်းကုန် (Expired) နေပြီ။
တချို့ပစ္စည်းတွေက ပျောက်နေတယ်။
တချို့နေရာတွေမှာ ပိုးကျနေတယ်။
သူက "လုပ်" (Do) တော့ လုပ်ပါရဲ့၊ "စစ်" (Check) ဖို့ မေ့နေတော့ စတိုခန်းကြီးတစ်ခုလုံး ရှုပ်ထွေးပြီး (Entropy များပြီး) ဂေဟစနစ် ပျက်စီးနေပြီ။
ဒီအခြေအနေကို ဆရာတော် သိတော့ ကိုမြတ်ကို ခေါ်တွေ့တယ်။
"ကိုမြတ်... မင်းက စက်ဘီးကို နင်းတော့ နင်းနေပါရဲ့။ ဒါပေမယ့် ဘရိတ်မိနေလား၊ လေလျှော့နေလား ပြန်မကြည့်ဘူး။ ရှေ့မရောက်ဘဲ ပင်ပန်းရုံပဲ ရှိမယ်။ ဓမ္မစကြာ ဆိုတာ 'လည်ပတ်ခြင်း' (Turning) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရတယ်။ လည်ပတ်ဖို့ဆိုတာ စစ်ဆေးမှု လိုတယ်။"
ဆရာတော်က Template T230 (End of Month Review) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၃၀၊ အပိုဒ် ၃၀.၆ (Performance & Accountability) ကို ကျင့်သုံးခိုင်းတယ်။
၁။ Pause: လကုန်ရက်မှာ ပစ္စည်း အသစ်မသွင်း၊ အဟောင်းမထုတ်ဘဲ ရပ်ထား။ (Samatha).
၂။ Audit: ပစ္စည်းစာရင်းကို လက်တွေ့နဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး။ ပျက်စီးတာတွေကို ဖယ်ထုတ်။ (Vipassana/Analysis).
၃။ Plan: နောက်လအတွက် ဘာတွေ လိုမလဲ ကြိုတင်တွက်ချက်။ (Samma Sankappa).
ကိုမြတ်ဟာ တစ်ရက်လောက် အချိန်ပေးပြီး စာရင်းစစ်လိုက်တဲ့အခါ... မလိုအပ်တဲ့ အမှိုက်တွေ အများကြီး တွေ့ရတယ်။ ပျောက်နေတဲ့ ပစ္စည်းတွေ ပြန်တွေ့တယ်။
စတိုခန်းကြီး ရှင်းလင်းသွားတော့ သူ့စိတ်လည်း ကြည်လင်သွားတယ်။ နောက်လအတွက် အလုပ်လုပ်ရတာ ပိုသွက်လက်လာတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။
၁။ အလုပ်လုပ်ရုံနဲ့ မပြီးပါဘူး။ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း (Audit/Review) ဟာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါတယ်။
၂။ မိမိရဲ့ ဓမ္မဂေဟစနစ် (Dhamma Ecosystem) ကို လစဉ်၊ နေ့စဉ် စစ်ဆေးမှသာ အကုသိုလ် ပေါင်းပင်တွေကို ရှင်းလင်းနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ ဇူလိုင်လ ကုန်ဆုံးခြင်းဟာ အဆုံးသတ် မဟုတ်ပါဘူး။ ပိုကောင်းတဲ့ ဩဂုတ်လအတွက် "အစပြုခြင်း" (Reset) သာ ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။
ကိုမြတ် စာရင်းမရှင်းလို့ စိတ်ရှုပ်ရတာ၊ ပစ္စည်းပျောက်တာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။
"မစစ်ဆေးချင်တဲ့ ပျင်းရိမှု၊ လုပ်ပြီးပြီးရော ဆိုတဲ့ ပေါ့ဆမှု" (မောဟ) ဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။
စာရင်းရှင်းလင်းပြီး စနစ်တကျ ဖြစ်သွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။
အဲဒီလို သုံးသပ်စစ်ဆေးတဲ့ T230 နည်းလမ်း၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ ဇူလိုင်လ (၃၁) ရက်၊ လကုန်ရက်မှာ... ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာ ကာလအတွင်း မိမိတို့ ပြုခဲ့သမျှ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို "Ecosystem Audit" သဘောတရားဖြင့် ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး၊ အားနည်းချက်များကို ပြုပြင်၊ အားသာချက်များကို ပိုမိုတိုးပွားအောင် ကြိုးစားရင်း၊ နိဗ္ဗာန်ရည်မှန်း ဓမ္မစက်ဝန်းကြီးကို ဆက်လက် လည်ပတ်နိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"တစ်လတာကို သုံးသပ်နိုင်ကြပါစေ..."
"ကောင်းမှုကုသိုလ် စာရင်းစစ်နိုင်ကြပါစေ..."
"နိဗ္ဗာန်ခရီးကို ဆက်လက်ချီတက်နိုင်ကြပါစေ..."
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၃၁) ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
