နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-271) - ဇိဏ္ဏ (Jiṇṇa/Decrepitude) နှင့် သက်ကြီးရွယ်အို စောင့်ရှောက်ရေး (Geriatrics & Elderly Care)
ကိုးကားကျမ်း - မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ရဋ္ဌပါလသုတ် (ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ - လောကသည် အိုမင်းခြင်းသို့ ဆောင်အပ်၏၊ မခိုင်မြဲ)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Gerontology & Telomere Biology (အိုမင်းခြင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှုပညာနှင့် တီလိုမီယာ ဇီဝဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၁၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့ဆိုရင် "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သက်ကြီးရွယ်အိုများနေ့" (International Day of Older Persons) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "အိုခြင်း" (Jara) ဆိုတာ ဘယ်သူမှ ရှောင်လွှဲလို့ မရတဲ့ သဘာဝတရားပါ။
မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း သက်တော် (၈၀) အရွယ်မှာ "ငါဘုရား၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ဆွေးမြေ့သော လှည်းအိုကြီးနှင့် တူလှပြီ" (ဇိဏ္ဏမိဒံ သကဋံ) လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အိုမင်းခြင်းဟာ ရှက်စရာ မဟုတ်သလို၊ စိတ်ပျက်စရာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ သံသရာရဲ့ သတိပေးခေါင်းလောင်းသံ ဖြစ်သလို၊ ဉာဏ်ပညာ ရင့်ကျက်ခြင်းရဲ့ လက္ခဏာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး သက်ကြီးဘိုးဘွားများကို ရိုသေလေးစား ပြုစုစောင့်ရှောက်ရင်း၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း တရားဖြင့် ရင့်ကျက်သူများ ဖြစ်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဇိဏ္ဏ" (Jiṇṇa) လို့ ခေါ်တဲ့ အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်းနှင့် ခေတ်သစ်ဆေးပညာရဲ့ "Geriatrics" (သက်ကြီးရောဂါ ကုသရေးပညာ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လူတွေ ဘာလို့ အိုရသလဲဆိုတာကို DNA ရဲ့ အစွန်းမှာရှိတဲ့ "Telomeres" (တီလိုမီယာ) လေးတွေ တိုတိုသွားလို့ ဖြစ်တယ်လို့ တွေ့ရှိထားပါတယ်။ ရုပ်က အိုသွားပေမယ့်၊ စိတ်ကတော့ မအိုအောင် ထားလို့ရပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အိုမင်းခြင်းအပေါ် ကြောက်ရွံ့မှု ကင်းပြီး၊ ရင်ဆိုင်ရဲတဲ့ သတ္တိတွေ ပေါ်လာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "အိုခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "မရဏနုဿတိ" (Death Awareness) နဲ့ "ကရုဏာ" ကို တွဲဖက် ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ အနာဂတ် ပုံရိပ်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဆံပင်တွေ ဖြူ၊ သွားတွေ ကျိုး၊ အရေပြားတွေ တွန့်နေတဲ့ ကိုယ့်ပုံစံကို ကြည့်ပြီး မလန့်ပါနဲ့။ "ဒါ သဘာဝပဲ... ငါလည်း တစ်နေ့ ဒီလို ဖြစ်ရမှာပဲ" လို့ လက်ခံလိုက်ပါ။ ပြီးတော့ အဖိုးအို၊ အဖွားအိုတွေကို မြင်ယောင်ပြီး "သူတို့တွေ ကျန်းမာပါစေ၊ စိတ်ချမ်းသာပါစေ" လို့ မေတ္တာပို့ပါ။ အိုမင်းခြင်းကို လက်ခံလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ ငြိမ်းချမ်းမှု (Acceptance) ဖြစ်ပေါ်လာတာကို (၁) မိနစ်လောက် ခံစားကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး အမှန်တရားကို လက်ခံနိုင်စွမ်း ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Gerontology" (အိုမင်းမှု ဗေဒ) နဲ့ "Cellular Aging" (ဆဲလ်များ အိုမင်းခြင်း) က ဒီ "ဇိဏ္ဏ" သဘောကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
သိပ္ပံပညာအရ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ် (Cell) တွေ ကွဲပွားတိုင်း၊ DNA ကို ကာကွယ်ပေးထားတဲ့ "Telomeres" လေးတွေက တိုတိုသွားတယ်။ နောက်ဆုံးမှာ ဆဲလ်တွေက မကွဲပွားနိုင်တော့ဘဲ သေဆုံးသွားတယ်။ ဒါကို "Aging" (အိုမင်းခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတာက... စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) များရင် Telomeres တွေက ပိုမြန်မြန် တိုသတဲ့။ တရားထိုင်ခြင်း (Meditation) နဲ့ ကျန်းမာရေး လိုက်စားခြင်းကတော့ Telomeres တိုတာကို နှေးကွေးစေပါတယ်။
နောက်တစ်ခုက "Crystalized Intelligence" (စုဆောင်းရရှိသော ဉာဏ်ရည်) ပါ။ လူငယ်တွေက ဦးနှောက်သွက်ပေမယ့် (Fluid Intelligence)၊ လူကြီးတွေကတော့ ဘဝအတွေ့အကြုံကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက် ပိုမှန်ကန်ပြီး သည်းခံနိုင်စွမ်း ပိုမြင့်မားပါတယ်။ ဒါကြောင့် "Old is Gold" (အိုပေမယ့် ရွှေ) ဆိုတာ သိပ္ပံနည်းကျ မှန်ကန်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ရုပ်က ယိုယွင်းသွားပေမယ့်၊ ဓမ္မအသိဉာဏ်ကတော့ ပိုပြီး တောက်ပလာနိုင်ပါတယ်။ အိုတယ်ဆိုတာ ရုပ်ရဲ့ ကိစ္စ၊ မအိုအောင် နေတာက စိတ်ရဲ့ ကိစ္စပါ။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ တရားတော်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဒေဝဒူတသုတ်" မှာ သူအို၊ သူနာ၊ သူသေ တွေကို "နတ်တမန်" (Divine Messengers) တွေအဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဖိုးအို၊ အဖွားအိုကို မြင်ရင် "ဪ... ငါလည်း မအိုဘဲ မနေနိုင်ပါလား" (ဇရာဓမ္မောမိ ဇရံ အနတီတော) လို့ သတိသံဝေဂ ယူရပါမယ်။
ဘုရားရှင်က သက်ကြီးရွယ်အိုတွေကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ မင်္ဂလာတစ်ပါး (ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ) ဖြစ်သလို၊ သားသမီးတွေ အနေနဲ့ မိဘကို လုပ်ကျွေးခြင်း (မာတာပိတု ဥပဋ္ဌာနံ) ဟာ ဘုရားကို လုပ်ကျွေးတာနဲ့ အတူတူပဲလို့ မိန့်တော်မူပါတယ်။ အထူးသဖြင့် "ဂရုဓမ္မ" (လေးစားခြင်း) ဟာ လူ့ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ အခြေခံပါပဲ။ သက်ကြီးရွယ်အိုတွေရဲ့ စကားကို နားထောင်တာ၊ နေရာပေးတာ၊ ကူညီတာတွေဟာ "အပစာယန ကုသိုလ်" (ရိုသေမှု ကုသိုလ်) ရပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "ဇိဏ္ဏ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ကာယာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Noting Decay):
ခန္ဓာကိုယ် ကိုက်ခဲနေတဲ့၊ သို့မဟုတ် မှန်ထဲမှာ ဆံပင်ဖြူကို မြင်လိုက်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) Sign of Aging (အိုမင်းမှု လက္ခဏာ): အရေပြား တွန့်တာ၊ ခါးနာတာ၊ မျက်စိမှုန်တာ။ (ရူပါရုံ/ကာယဝိညတ်)။
(၂) Decay (ယိုယွင်းမှု): ရုပ်တရားတွေရဲ့ "ဇရ" (Jara - အိုခြင်း) သဘော။ အသစ်ဖြစ်လိုက် အဟောင်းပျက်လိုက် ဖြစ်နေတာ။
(၃) Reaction (တုံ့ပြန်မှု): "ငါ အိုပြီ" ဆိုပြီး စိတ်ဓာတ်ကျရင် (ဒေါမနဿ)။ "ဒါ သဘာဝပဲ" လို့ သိရင် (ဉာဏ်)။
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
မှန်ထဲမှာ ကိုယ့်မျက်နှာကို ကြည့်ပါ။
အရေးအကြောင်းတွေကို မြင်ရင် "ရုပ် အိုတာ... ရုပ် အိုတာ" လို့ မှတ်ပါ။
ခါးနာရင် "နာတယ်... နာတယ်"။
"ဒီခန္ဓာကြီးက ငါ့စကား နားမထောင်ဘူး။ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာ (အနတ္တ)" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။
အဘိုးအဘွားတွေကို မြင်ရင်လည်း "သနားပါတယ်" ဆိုတဲ့ ကရုဏာစိတ်နဲ့အတူ၊ "ငါ့ရဲ့ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ပါလား" ဆိုတဲ့ သတိတရားကို ယူပါ။
သူတို့ကို ကူညီလိုက်တိုင်း "ငါ့ရဲ့ နောင်ရေးအတွက် ကုသိုလ်ရိက္ခာ ထုပ်ပိုးနေတာ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "အိုမင်းခြင်း ကင်းရာကို ရှာတွေ့သူ" (The Ageless One) အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်၏ ရုပ်ခန္ဓာသည် အိုမင်းသော်လည်း၊ ဓမ္မခန္ဓာ (Dhamma Body) သည် ဘယ်တော့မှ မအိုမင်းပါ။ "ငါသည် အိုမင်းသော ရုပ်ခန္ဓာကို စွန့်ခွာ၍၊ မအိုမသေသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ရှာဖွေပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Respectful Care):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်မှာ၊ လမ်းမှာ သက်ကြီးရွယ်အို တစ်ယောက်ယောက်ကို တွေ့ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) Listen (နားထောင်ပါ): သူတို့ စကားပြောရင် စိတ်ရှည်ရှည် နားထောင်ပေးပါ။ သူတို့ရဲ့ အထီးကျန်မှု (Loneliness) ကို ကုစားပေးတာပါပဲ။
(၂) Assist (ကူညီပါ): လမ်းကူးရင် တွဲပေးပါ။ လေးတာ မနိုင်ရင် ကူသယ်ပေးပါ။ (ဝေယျာဝစ္စ)။
(၃) Learn (သင်ယူပါ): သူတို့ဆီက ဘဝသင်ခန်းစာ တစ်ခုခု မေးမြန်းပါ။ "အဘိုး... ဘဝမှာ ဘာအရေးကြီးဆုံးလဲ" လို့ မေးကြည့်ပါ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ သက်ကြီးရွယ်အို တစ်ယောက်ကို ဘယ်လို ဂရုစိုက်ခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို အသက် (၈၀) ကျော် အဖိုးအို "ဦးဘ" လာလည်တယ်။ သူက လမ်းကောင်းကောင်း မလျှောက်နိုင်တော့ဘူး။ ဒါပေမယ့် ဘုရားဖူးချင်တဲ့စိတ် (သဒ္ဓါ) က ပြင်းပြနေတယ်။ ပြတိုက်မှာက လှေကားတွေ များတော့ သူ တက်ဖို့ ခက်နေတယ်။ ဝန်ထမ်းတချို့က "အဖိုးကြီးကလည်း မနိုင်မနင်း လာသေးတယ်" လို့ ညည်းကြတယ်။ (ဒါ ကရုဏာမဲ့တာ)။
ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သိလိုက်တော့ "Template T223" (Special Assistance & Accessibility Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ လူမှုရေး မူဝါဒ "Policy No. 5, Article 5.4" (Priority for Elderly & Vulnerable Groups) ကို ကိုးကားပြီး ဝန်ထမ်းတွေကို ညွှန်ကြားရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် မသန်စွမ်းသူများကို ဦးစားပေး ဝန်ဆောင်မှု ပေးရမည်။ ဘီးတပ်ကုလားထိုင် (Wheelchair) စီစဉ်ပေးရမည်" တဲ့။
ဝန်ထမ်း "ကိုအောင်" က ဘီးတပ်ကုလားထိုင် ယူလာပြီး ဦးဘကို တင်ပေးတယ်။ ဓာတ်လှေကား (Lift) နဲ့ လိုက်ပို့တယ်။ ဦးဘက ဝမ်းသာလွန်းလို့ မျက်ရည်ကျတယ်။
"ကျေးဇူးတင်ပါတယ် သားရယ်... အဘက ဘုရားကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ လာဖူးတာပါ။ သားတို့ကြောင့် အဘ ဆန္ဒပြည့်ပြီ" တဲ့။
ကိုအောင်လည်း စိတ်မကောင်း ဖြစ်သွားသလို၊ ပီတိလည်း ဖြစ်သွားတယ်။ "ကျွန်တော် အဘကို မြင်တော့ ကိုယ့်အဖေကို သတိရသွားတယ်" လို့ ပြောတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက ကိုအောင်ကို ပြောတယ်။ "ဒါ ကုသိုလ်အကြီးကြီးပဲ ကိုအောင်။ အဘိုးအို တစ်ယောက်ရဲ့ နောက်ဆုံးဆန္ဒကို ဖြည့်ဆည်းပေးလိုက်တာဟာ သူ့ဘဝကို အဓိပ္ပာယ် ရှိစေတယ်"။
ဒါဟာ "Case-2571" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "သက်ကြီးရွယ်အိုများကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ကိုယ့်ရဲ့ အနာဂတ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဇိဏ္ဏ နှင့် သက်ကြီးရွယ်အို စောင့်ရှောက်ရေး" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ် ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်း၊ အထီးကျန်ခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ဘဝကို တွယ်တာတဲ့ "တဏှာ"၊ မအိုချင်တဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ကင်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" သည် နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: မရဏနုဿတိ ပွားများခြင်း၊ မိဘဘိုးဘွားကို ပြုစုခြင်း၊ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများနေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အိုမင်းခြင်းတရားကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ရင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေ"။ သက်ကြီးရွယ်အိုများကို မေတ္တာ၊ ကရုဏာဖြင့် ပြုစုစောင့်ရှောက်ရင်း၊ မိမိတို့၏ ဘဝနေဝင်ချိန်ကို တရားဓမ္မ အလင်းရောင်ဖြင့် တောက်ပစေကာ၊ အိုနာသေ ကင်းဝေးရာ "နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်၊ ၂၀၂၃
