Day: 033 | 2 ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | စိမ့်မြေ (Wetlands) နှင့် သမိုင်း | ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဇာတကပါဠိတော် | Wetland Archaeology

 

Day: 033 | 2 ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | စိမ့်မြေ (Wetlands) နှင့် သမိုင်း | ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဇာတကပါဠိတော် | Wetland Archaeology

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်၊ ဒီကနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ ဒီကနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ရေတိမ်ဒေသများနေ့ (World Wetlands Day) ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ ရေတိမ်ဒေသတွေက ကမ္ဘာကြီးကို အေးချမ်းအောင် ထိန်းသိမ်းပေးထားသလို၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးဟာလည်း မေတ္တာရေစင်တွေနဲ့ အေးချမ်းစိုပြည်ပြီး သဘာဝတရားကြီးနဲ့အတူ အဓွန့်ရှည် တည်တံ့ပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးထဲမှာ အစဉ်မပြတ် စီးဆင်းလှုပ်ရှားနေတဲ့၊ ယိုစီးဖွဲ့စည်းတတ်တဲ့ သဘောရှိတဲ့ 'အာပေါဓာတ်' (ရေဓာတ်) ကို သတိလေးနဲ့ လိုက်ပြီး ရှုမှတ်ကြည့်ပါနော်။ ကိုယ်တွင်းမှာရှိတဲ့ သွေးတွေ၊ တံတွေးတွေ၊ မျက်ရည်တွေ၊ ချွေးတွေ အားလုံးဟာ ဒီအာပေါဓာတ်ရဲ့ သဘောတရားတွေချည်းပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သဲမှုန့်လေးတွေကို ရေနဲ့နယ်လိုက်မှ အုတ်ခဲဆိုပြီး အခိုင်အမာ ဖြစ်လာသလိုပဲ၊ ငါတို့ရဲ့ အရိုးတွေ၊ အသားတွေ၊ အကြောတွေ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု မကွဲမကွာဘဲ စုစည်းနေအောင်၊ ပုံပန်းသဏ္ဌာန်တစ်ခု ဖြစ်နေအောင် စေးကပ်ဖွဲ့စည်းပေးထားတာဟာ ဒီအာပေါဓာတ် (ရေဓာတ်) ရဲ့ စွမ်းဆောင်မှုပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ဒီအာပေါဓာတ်ဟာ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလားဆိုတော့ မတည်မြဲပါဘူး။ ပူရင် ခမ်းခြောက်သွားတယ်၊ များလွန်းရင်လည်း ဖောင်းကားပြီး ရောဂါဖြစ်စေတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ရေဓာတ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ သဘော၊ မမြဲတဲ့ သဘောလေးကို ကိုယ့်ဉာဏ်ထဲမှာ ပေါ်လာအောင်၊ ငါဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မဟုတ်ဘဲ ဓာတ်သဘောသက်သက်သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို သိမြင်အောင် အာရုံပြုပြီး ပွားများကြည့်ကြစို့နော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာရဲ့ မမြဲတဲ့ ဓာတ်သဘောလေးတွေကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့က ရေတိမ်ဒေသများနေ့ ဖြစ်တဲ့အတွက် ရွှံ့နွံတွေ၊ စိမ့်မြေတွေနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သဘာဝတရားကို အခြေခံပြီး၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေ၊ ခန္ဓာဉာဏ်ရောက် ဝိပဿနာ ရှုကွက်တွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီးတော့ ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာရပ်တွေက ဘယ်လို ရှုမြင်သလဲဆိုတာကို ဆွေးနွေးဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်ထဲမှာ အလွန်ထူးခြားတဲ့ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒါကို အင်္ဂလိပ်လို Wetland Archaeology လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မြန်မာလိုတော့ စိမ့်မြေ၊ ရေတိမ်ဒေသများဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်ပေါ့နော်။ သာမန် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှာ တူးဖော်တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ရေအမြဲဝပ်နေတဲ့၊ ရွှံ့နွံတွေ ထူထပ်တဲ့ နေရာတွေမှာ အတိတ်သမိုင်းက အထောက်အထားတွေကို ရှာဖွေတူးဖော်တဲ့ ပညာရပ်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီပညာရပ်က ဘာကြောင့် ထူးခြားသလဲဆိုရင်၊ သာမန် မြေကြီးပေါ်မှာဆိုရင် သစ်သားတွေ၊ သားရေတွေ၊ အဝတ်အထည်တွေ၊ အရိုးတွေဟာ လေထဲက အောက်ဆီဂျင် (Oxygen) နဲ့ ထိတွေ့ပြီး ဘက်တီးရီးယားတွေရဲ့ စားသောက်မှုကြောင့် မကြာခင်မှာပဲ ဆွေးမြည့် ပျက်စီးသွားတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရေတိမ်ဒေသတွေရဲ့ ရွှံ့နွံအောက်ခြေမှာတော့ အောက်ဆီဂျင် လုံးဝ မရှိပါဘူး။ သိပ္ပံအခေါ်အရ Anaerobic Environment လို့ ခေါ်တဲ့ လေမဲ့ပတ်ဝန်းကျင် ဖြစ်နေပါတယ်။ လေမရှိတဲ့အတွက် ပစ္စည်းတွေကို ဆွေးမြည့်စေတဲ့ ဘက်တီးရီးယားတွေ အသက်မရှင်နိုင်တော့ပါဘူး။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စူပါမားကတ်တွေမှာ အစားအသောက်တွေကို လေစုပ်ထုတ်ပြီး ပလပ်စတစ်အိတ်နဲ့ သေချာ ပိတ်ထားတဲ့ (Vacuum Seal) ထုပ်ပိုးမှုမျိုးကို မြင်ဖူးကြတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒီလို လေမရှိတော့တဲ့အတွက် အစားအစာတွေဟာ လနဲ့ချီပြီး မသိုးမသော်ဘဲ ခံနိုင်တာပေါ့။ ရေတိမ်ဒေသတွေ၊ စိမ့်မြေကြီးတွေဆိုတာလည်း သဘာဝတရားကြီးက ဖန်တီးထားတဲ့ ဧရာမ လေစုပ်စက်ကြီးတွေ၊ သဘာဝ ရေခဲသေတ္တာကြီးတွေနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီအထဲကို ကျသွားတဲ့ ရှေးဟောင်း လှေကြီးတွေ၊ သစ်သား အဆောက်အအုံ အကြွင်းအကျန်တွေဟာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီကြာတဲ့တိုင်အောင် မဆွေးမြည့်ဘဲ အကောင်းပကတိနီးပါး ကျန်ရစ်နေတတ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့်မို့လို့ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်တွေဟာ သမိုင်းအစစ်အမှန်ကို သိချင်ရင် ဒီလို စိမ့်မြေတောတွေထဲကို ခက်ခက်ခဲခဲ သွားရောက်ပြီး တူးဖော်ကြရပါတယ်။ ကုန်းပေါ်မှာဆိုရင် ကျောက်စာတွေ၊ အုတ်ခဲတွေလောက်ပဲ ကျန်ပေမယ့်၊ စိမ့်မြေထဲမှာတော့ အဲဒီခေတ်က လူတွေ စားခဲ့တဲ့ သစ်သီးစေ့တွေ၊ ဝတ်ခဲ့တဲ့ အဝတ်အထည်တွေကအစ အကုန်လုံးကို အသေးစိတ် ပြန်လည် တွေ့ရှိနိုင်လို့ သမိုင်းအတွက် အလွန်တန်ဖိုးရှိလှပါတယ်။ ရေတိမ်ဒေသဆိုတာ ဂေဟစနစ် (Ecosystem) ရဲ့ အသက်ဖြစ်သလို၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေရဲ့ အသက်လည်း ဖြစ်နေပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား... အဲဒီလို ရွှံ့တွေထဲမှာ နှစ်ထောင်ချီပြီး နစ်နေတဲ့ သစ်တုံးဆွေးတွေ၊ အရိုးဆွေးတွေကို ပင်ပင်ပန်းပန်း တူးဖော်နေမယ့်အစား၊ အဲဒီ စိမ့်မြေကြီးတွေကို မြေဖို့ပြီး တိုက်တွေဆောက်လိုက်ရင် ပိုမကောင်းဘူးလား' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ တကယ်တော့ သဘာဝတရားကို ဖျက်ဆီးခြင်းဟာ မိမိကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းပါပဲ။ ဒီစိမ့်မြေတွေက ရေကြီးရေလျှံမှုတွေကို ထိန်းပေးထားသလို၊ ငါတို့လူသားတွေရဲ့ အတိတ်သမိုင်း အမှားအမှန်တွေကို ပြန်လည် သုံးသပ်နိုင်ဖို့ သက်သေအထောက်အထားတွေကိုလည်း သိမ်းဆည်းပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သမိုင်းမသိရင် အနာဂတ်မှာ အမှားတွေ ထပ်လုပ်မိတတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ စိမ့်မြေကြီးတွေအကြောင်းကို သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ သဘာဝလောကကြီးမှာ စိမ့်မြေကြီးတွေက အရာဝတ္ထုတွေကို မဆွေးမြည့်အောင် နှစ်ထောင်ချီ သိမ်းဆည်းထားနိုင်သလို၊ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာလည်း အကုသိုလ်ကံတွေကို မပျောက်ပျက်အောင် သိမ်းဆည်းထားတဲ့ စိတ်အစဉ်ဆိုတဲ့ စိမ့်မြေကြီး တစ်ခု ရှိနေပါတယ်။  ပုဒ်ရေ (၁၈၇) မှာ 'ဇာတိ' ဆိုတဲ့ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ အသစ်တဖန် ပြန်လည် မွေးဖွားရခြင်းရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဟောကြားထားပါတယ်။ ငါတို့တွေ ဘာကြောင့် သံသရာမှာ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ပြန်လည် မွေးဖွား (ဇာတိ) နေရသလဲ။

အကြောင်းရင်းကတော့ ငါတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ထဲမှာ 'အဝိဇ္ဇာ' (မသိမမြင်မှု) နဲ့ 'တဏှာ' (လိုချင်တပ်မက်မှု) ဆိုတဲ့ ရွှံ့ညွန်တွေ ထူထပ်နေလို့ပါပဲ။ အဲဒီ ရွှံ့ညွန်တွေအောက်မှာ ဘဝအဆက်ဆက်က ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ကံတရားတွေဟာ အောက်ဆီဂျင် မရတဲ့ သစ်တုံးကြီးတွေလိုပဲ၊ လုံးဝ မဆွေးမြည့်ဘဲ ကိန်းအောင်းနေကြပါတယ်။ ကံတရားဆိုတာ လုပ်ပြီးတာနဲ့ ပျောက်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပျော်ဝင်နေတဲ့ သဘော (Bhavanga) အနေနဲ့ အနည်ထိုင်ပြီး သိမ်းဆည်းခံထားရတာပါ။ အဲဒီ ကံတရားတွေက အကျိုးပေးဖို့ အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းနေပြီး၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်တာနဲ့ နောက်ထပ် ဘဝအသစ်တစ်ခု (ဇာတိ) အဖြစ် ပြန်လည် ပေါ်ထွက်လာတော့တာပါပဲ။

ဒါကြောင့်မို့လို့ သိပ္ပံပညာမှာ ရွှံ့နွံတွေက သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းပေးတယ်ဆိုပေမယ့်၊ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ကြည့်ရင်တော့ စိတ်ထဲက ကိလေသာ ရွှံ့နွံတွေက သံသရာ အကျဉ်းထောင်ကြီးကို ထိန်းသိမ်းပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်က စိမ့်မြေတွေကို ကာကွယ်ရမှာ ဖြစ်ပေမယ့်၊ မိမိစိတ်ထဲက ကိလေသာ စိမ့်မြေကြီးကိုတော့ 'ပညာ' ဆိုတဲ့ နေရောင်ခြည်နဲ့ ခမ်းခြောက်သွားအောင်၊ ဆွေးမြည့် ပျောက်ကွယ်သွားအောင် အလုပ်ပေး ဝိပဿနာ ရှုကွက်တွေနဲ့ ဖြိုခွဲပစ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ကဲ... ဒါဆိုရင် အဲဒီစိတ်ထဲက ကိလေသာ ရွှံ့နွံတွေကို ဘယ်လို ဓာတ်ခွဲပြီး ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ကြမလဲ၊ ဇာတက ပါဠိတော်လာ ရာမရွာက ဓာတ်တော်တွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းနဲ့ ဘယ်လို ဆက်စပ်နေသလဲ ဆိုတာကို ဆက်လက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။

ဒီလို သံသရာ အကျဉ်းထောင်ကြီးကို ထိန်းသိမ်းထားတဲ့ ကိလေသာ ရွှံ့နွံတွေကို ဖယ်ရှားဖို့ဆိုရင်၊ ခန္ဓာကိုယ်မှာ အချိန်တိုင်း အလုပ်လုပ်နေတဲ့ ယန္တရားကြီးကို အရင်ဆုံး သေချာ ဓာတ်ခွဲကြည့်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ငါတို့တွေ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ထိတွေ့ ဆက်ဆံနေတာဟာ တခြားအရာတွေ မဟုတ်ပါဘူး၊ ဒွါရ (၆) ပါးနဲ့ အာရုံ (၆) ပါး တိုက်ခိုက်မှုတွေချည်းပါပဲ။ ဒီကနေ့ စိမ့်မြေ၊ ရွှံ့နွံတွေအကြောင်း ပြောနေတာဆိုတော့၊ ကိုယ်ခန္ဓာနဲ့ အတွေ့အထိ (ကာယဒွါရ နဲ့ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) တိုက်ခိုက်တဲ့ ဖြစ်စဉ်လေးကို အရင်ဆုံး အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဥပမာအားဖြင့် ကိုယ်က ရွှံ့နွံတောထဲကို ခြေလှမ်း တစ်လှမ်း တက်နင်းလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ ခြေထောက်က အရေပြားပေါ်မှာရှိတဲ့ အကြည်ဓာတ်လေး (ကာယပသာဒ) က 'ဒွါရ' ပါ။ အဲဒါက 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။ အပြင်က ရွှံ့နွံရဲ့ အေးစက်စက်၊ စေးကပ်ကပ် သဘောတရား (အာပေါဓာတ် နဲ့ တေဇောဓာတ်) က 'အာရုံ' ပါ။ အဲဒါလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။ အဲဒီ ရုပ်တရား နှစ်ခု ထိခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် 'အော်... အေးလိုက်တာ၊ စေးကပ်လိုက်တာ' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ ကိုယ်အတွေ့ သိစိတ် (ကာယဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ သိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။

အဲဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း သာယာစရာ၊ မသာယာစရာ ဆိုတဲ့ ခံစားမှု 'ဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) က ဆက်ပေါ်လာပါတယ်။ ရွှံ့တွေပေလို့ ရွံရှာသွားတယ်ဆိုရင် ဒေါမနဿ ဝေဒနာ ဖြစ်မယ်ပေါ့။ အဲဒီနောက်မှာ ဒါကတော့ ရွှံ့ပဲ၊ ဒါကတော့ ရေပဲလို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (သညာက္ခန္ဓာ) အလုပ်လုပ်တယ်။ ပြီးတာနဲ့ 'ဒီရွှံ့တွေကို ငါ မြန်မြန် ဆေးချင်လိုက်တာ၊ ရွံစရာကြီး' ဆိုပြီး တွေးတော ကြံစည်တဲ့ 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။ ဒါဟာ ခန္ဓာငါးပါး အလုပ်လုပ်သွားတဲ့ သဘောပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဇာတကပါဠိတော်လာ ရာမရွာက ဓာတ်တော်တွေ အကြောင်းကိုပဲ ဥပမာပေးပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီးတဲ့အခါ ရာမရွာက မင်းတွေ ရရှိသွားတဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို နဂါးတွေက သူတို့ရဲ့ ရေနန်းဆောင် (စိမ့်မြေ ရေတိမ်ဒေသ) ထဲမှာ ပင့်ဆောင် ပူဇော်ထားကြတယ်။ အဲဒီ ဓာတ်တော်တွေကို သွားရောက် ဖူးမြော်ရတယ် ဆိုပါစို့။ မျက်စိ အကြည်ဓာတ် (စက္ခုဒွါရ) နဲ့ ဓာတ်တော်ရဲ့ အဆင်း (ရူပါရုံ) တိုက်ခိုက်မိတယ်။ မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိညာဉ်) ပေါ်လာတယ်။ ဖဿ ဖြစ်တယ်၊ ကြည်နူးတဲ့ သုခဝေဒနာ ဖြစ်တယ်။

အဲဒီလို အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်တိုင်း တိုက်တိုင်းမှာ ရုပ်တရားနဲ့ နာမ်တရား နှစ်ပါးပဲ အလုပ်လုပ်နေတာပါ။ ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ မျက်စိကလည်း ငါ မဟုတ်ဘူး၊ အဆင်းကလည်း ငါ မဟုတ်ဘူး၊ မြင်သိစိတ်ကလည်း ငါ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ငါတို့က အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီးကို သတိမကပ်မိတဲ့အခါ 'ငါ မြင်တယ်၊ ငါ ကြည်ညိုတယ်၊ ငါ့ရဲ့ ခြေထောက် ရွှံ့ပေသွားတယ်' ဆိုပြီး အကောင်အထည်ကြီး တစ်ခု အနေနဲ့ အခိုင်အမာ ယူငင်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒါဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' (အမှားအယွင်း အစွဲအလမ်း) ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးလေးတွေ ဆွဲပြီး အရုပ်လေးတွေကို လှုပ်ရှားပြတဲ့အခါ၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အရုပ်လေးတွေ တကယ် အသက်ဝင်နေတယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ကွယ်က ကြိုးတွေကို မြင်သွားတဲ့အခါ အဟုတ်ကြီး ထင်နေတဲ့ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ သတိပဋ္ဌာန် ရှုဉာဏ်နဲ့ သေချာ ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဆိုတဲ့ တံခါးပေါက်တွေကနေ အာရုံတွေ ဝင်လာလို့သာ စိတ်အစဉ်ဆိုတဲ့ အရုပ်ကလေး လှုပ်ရှားနေတာပါလား လို့ အကြောင်းအကျိုး (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သဘောကို ပိုင်းခြား သိမြင်သွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီလို ရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲ လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပေါ်လာတဲ့ မြင်သိစိတ်၊ ကြားသိစိတ်၊ ထိသိစိတ် ကလေးတွေဟာရော အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလား။ စောစောက ရွှံ့နွံကို နင်းမိလို့ ပေါ်လာတဲ့ အေးစက်စက် ခံစားမှု ဝေဒနာလေးဟာ ခြေထောက်ကို ရေဆေးချလိုက်တာနဲ့ ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ်သွားတာပါပဲ။ ရာမရွာ ဓာတ်တော်ကို ဖူးတွေ့ရလို့ ကြည်နူးနေတဲ့ စိတ်ကလေးဟာလည်း နောက်ထပ် အာရုံတစ်ခု ပြောင်းလိုက်တာနဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။

ဒီလို ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ ရေတိမ်ဒေသက ရေတွေဟာ နေပူရင် ခမ်းသွားပြီး မိုးရွာရင် ပြန်ပြည့်လာသလို၊ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ဟာလည်း အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲ ဖောက်ပြန်နေတဲ့ သဘောတရား အစုအဝေးကြီးသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... ဖြစ်ပြီး ချက်ချင်း ပျက်သွားတယ် ဆိုရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူးပေါ့။ အကုန်လုံး သုဉ်းသွားပြီပေါ့' လို့ ထင်စရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မြင်သိစိတ်လေး ပျက်သွားပေမယ့်၊ အဲဒီ မြင်သိစိတ်ရဲ့ အရှိန်ကြောင့် နောက်ထပ် စိတ်အသစ် တစ်ခုက ချက်ချင်း ဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... မြစ်တစ်စင်းထဲမှာ စီးဆင်းနေတဲ့ ရေတွေဟာ ရှေ့ရေက ထွက်သွားပေမယ့် နောက်ရေက အဆက်မပြတ် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာတဲ့အတွက် ရေစီးကြောင်းကြီး (Stream) အနေနဲ့ ဆက်ရှိနေသလိုပါပဲ။ စိတ်အစဉ် (Bhavanga) ဆိုတာလည်း အကြောင်းတရား ရှိနေသရွေ့ အကျိုးတရား အနေနဲ့ ဆက်တိုက် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ဘာမှ မဖြစ်တော့ဘူး၊ ပြတ်သွားပြီ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။ ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဘာပဲ ပေါ်လာပေါ်လာ၊ တွေ့ထိမှုပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ မြင်မှု ကြားမှုပဲ ဖြစ်ဖြစ် 'ဒါဟာ ငါမဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အကြောင်းရှိလို့ အစားထိုးနေတာပဲ' ဆိုတဲ့ ဓမ္မအစဉ်၊ ခန္ဓာအစဉ်တွေကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ပြုတ်ပြီး နိဗ္ဗာန်နဲ့ အနီးဆုံး အနေအထားကို ရောက်ရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင် လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ဝင်းရဲ့ အနောက်ဘက် နားလေးမှာ သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်တည်နေတဲ့ ရေတိမ်ဒေသ စိမ့်မြေ (Wetland) ကန်ငယ်လေး တစ်ခု ရှိပါတယ်။ အဲဒီကန်လေးထဲမှာ ကြာပင်တွေ၊ ရေမှော်တွေနဲ့ ငါးလေးတွေ၊ ငှက်ကလေးတွေ မှီခို နေထိုင်ကြတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို အလှူငွေ အများကြီး ထည့်ဝင်ထားတဲ့ ဒေါ်နီလာ ဆိုတဲ့ အလှူရှင် ဒကာမကြီး တစ်ယောက် ရောက်လာပါတယ်။ သူက ပြတိုက်ဝင်းကို လှည့်ပတ် ကြည့်ရှုရင်း အဲဒီ စိမ့်မြေကန်လေး နားကို ရောက်သွားတယ်။

ဒေါ်နီလာက သပ်သပ်ရပ်ရပ် နေချင်တဲ့ သူဆိုတော့ အဲဒီ ရွှံ့နွံတွေ၊ ရေမှော်တွေကို မြင်တာနဲ့ မျက်မှောင်ကြုတ်သွားတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက် တာဝန်ခံကို ခေါ်ပြီး "ဒီမှာ... ဒီရွှံ့ကန်ကြီးက ကြည့်ရတာ အကျည်းတန်လိုက်တာ။ ခြင်တွေလည်း ခိုအောင်းနိုင်တယ်။ ဒါကြီးကို မြေဖို့ပစ်လိုက်ပါ။ မြေဖို့ပြီးရင် အဲဒီနေရာမှာ ဓာတ်တော်တွေကို ခင်းကျင်းပြသဖို့ အလွန် ခမ်းနားတဲ့ ဖန်လုံအိမ် ပြခန်းကြီး တစ်ခု ဆောက်ရအောင်။ ကုန်ကျစရိတ် အားလုံးကို ကျုပ် တာဝန်ယူမယ်" လို့ ပြောချလိုက်ပါတော့တယ်။

ပြတိုက် တာဝန်ခံလေးမှာ ပြာယာခတ်သွားတယ်။ တစ်ဖက်ကလည်း အလှူရှင်ကြီး စိတ်ဆိုးသွားမှာ ကြောက်ရ၊ တစ်ဖက်ကလည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းရမယ့် စည်းမျဉ်းတွေက ရှိနေတော့ ဘာလုပ်ရမှန်း မသိဖြစ်ပြီး ဦးပဉ္ဇင်းဆီကို ပြေးလာပါတော့တယ်။ ဒါနဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းလည်း ဒေါ်နီလာ ရှိတဲ့ နေရာကို ကြွသွားပြီး မေတ္တာရှေ့ထားကာ တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်ပဲ နှုတ်ဆက်လိုက်ပါတယ်။

"ဒကာမကြီး... ဓာတ်တော်တွေအတွက် ပြခန်းသစ် ဆောက်လှူချင်တဲ့ စေတနာ၊ သဒ္ဓါတရားကို ဦးပဉ္ဇင်း အလွန်ပဲ သာဓုခေါ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ (Policy 27) အရ ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ်တွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့ နေရာမှာ၊ အဲဒီ အမွေအနှစ်တွေ တည်ရှိနေတဲ့ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ဂေဟစနစ်ကြီးကိုလည်း မပျက်စီးအောင် ယှဉ်တွဲ ကာကွယ်ရမယ် ဆိုတဲ့ စည်းမျဉ်း ရှိပါတယ်" လို့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီးက နားမလည်နိုင်အောင် ဖြစ်သွားပြီး၊ 'အရှင်ဘုရား... သဘာဝ ရွှံ့ကန်ကြီးက ဘာများ တန်ဖိုးရှိလို့လဲ။ ဓာတ်တော် ပြခန်းကြီး ဆောက်တာကမှ သာသနာအတွက် ပိုပြီး အကျိုးမများဘူးလား' လို့ မေးစရာ ရှိလာပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဇာတက ပါဠိတော်မှာလာတဲ့ ရာမရွာက ဓာတ်တော်တွေကို နဂါးတွေက ရေနန်းဆောင် (စိမ့်မြေ) ထဲမှာ ပူဇော်ထားတာကို အမှတ်ရကြည့်ပါ။ အဲဒီ ရေတိမ်ဒေသကြီးက ဓာတ်တော်တွေကို လုံခြုံအောင်၊ ရာသီဥတုဒဏ်က ကာကွယ်ပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

"ဒကာမကြီး... ဒီစိမ့်မြေကန်လေးဟာ ကြည့်ရင်တော့ ရွှံ့နွံတွေလို့ ထင်ရပေမယ့်၊ တကယ်တော့ သူက ပြတိုက်ဝင်း တစ်ခုလုံးရဲ့ အပူချိန်ကို ထိန်းညှိပေးနေတဲ့ သဘာဝ အဲယားကွန်း (Air-con) ကြီးပါ။ မြေအောက်ရေကိုလည်း ထိန်းပေးထားပါတယ်။ သဘာဝကို ဖျက်ဆီးပြီး အဆောက်အအုံတွေချည်း ဆောက်လိုက်ရင်၊ ရေရှည်မှာ ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြီး ဓာတ်တော်တွေရဲ့ ကြံ့ခိုင်မှုကိုပါ ထိခိုက်လာနိုင်ပါတယ်။ သဘာဝကို ဖျက်ဆီးခြင်းဟာ မိမိကိုယ်ကို ပြန်လည် ဖျက်ဆီးခြင်းပါပဲ" လို့ သိပ္ပံနည်းကျ ဂေဟစနစ်နဲ့ ဓမ္မအမြင်ကို တွဲဖက် ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒီလို ရှင်းပြလိုက်တော့မှ ဒေါ်နီလာလည်း သဘောပေါက်သွားတယ်။ "အော်... မှန်လှပါ ဘုရား။ တပည့်တော်မက အပြင်ပန်း အလှအပနဲ့ အသစ်လုပ်ချင်တဲ့ လောဘကို ရှေ့တန်းတင်မိလို့ သဘာဝတရားရဲ့ ကျေးဇူးကို မေ့သွားမိပါတယ်။ ဒီကန်လေးကို ဒီအတိုင်းပဲ ထားပါတော့မယ်" လို့ ဝန်ခံသွားပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာတော့ အဲဒီ စိမ့်မြေကန်လေးကို မဖျက်ဆီးတော့ဘဲ၊ ကန်လေးရဲ့ အပေါ်ကနေ သစ်သား တံတားလေး (Boardwalk) ဖြတ်ဆောက်ပြီး၊ သဘာဝတရားကိုလည်း ခံစားရင်း ဓာတ်တော်တွေကိုပါ ဖူးမြော်နိုင်မယ့် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေတစ်ခုကို ရရှိသွားပါတော့တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ မှီတင်း နေထိုင်နေရတဲ့ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ကြီးနဲ့တကွ၊ ငါတို့ရဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာကြီး အစဉ်အမြဲ ဖောက်ပြန် ပျက်စီးနေရတာဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။

အဲဒီလို သဘာဝတရားကြီးကို ကိုယ့်စိတ်ကြိုက် ဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲပစ်ချင်တယ်၊ အသစ်တွေ ဆောက်ချင်တယ်၊ ခန္ဓာကြီးကိုလည်း မအိုချင်ဘူး၊ မနာချင်ဘူး ဆိုပြီး တပ်မက်နေတဲ့ လောဘ၊ ဒေါ်နီလာရဲ့ စိတ်လိုမျိုး တွယ်တာနေတဲ့ အရာတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘကြောင့်ပဲ သဘာဝတရားတွေ ပျက်စီးပြီး ဒုက္ခတွေ ထပ်ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ တဏှာ လောဘတွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက် ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဘာပဲပေါ်လာ ပေါ်လာ ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲ၊ ရုပ်နာမ်သက်သက်ပဲ လို့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်နေတဲ့ သတိပဋ္ဌာန် အလုပ်၊ ဒွါရနဲ့ အာရုံ တိုက်ခိုက်မှုတွေကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲပြီး ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီးကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ စိမ့်မြေများနှင့် သမိုင်း ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ထဲက ကိလေသာ ရွှံ့နွံများကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြိုခွဲနိုင်ကြပါစေ၊ ဒိဋ္ဌိအစွဲများကို ပယ်ခွာနိုင်ကြပြီး၊ ငါတို့ မှီတင်းနေထိုင်ရာ သဘာဝတရားကြီးနှင့်တကွ လောကကြီး တစ်ခုလုံး အေးချမ်းစွာ တည်တံ့ပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.