Day: 041 | 10 ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ပဲမျိုးစုံနှင့် အာဟာရ (Pulses and Nutrition) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သုဓါဘောဇနသုတ် | Nutrition Science

 

Day: 041 | 10 ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ပဲမျိုးစုံနှင့် အာဟာရ (Pulses and Nutrition) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သုဓါဘောဇနသုတ် | Nutrition Science

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈۵ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်၊ ဒီကနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကမ္ဘာ့ပဲမျိုးစုံနေ့ အထိမ်းအမှတ် အနေဖြင့် လောကီ အာဟာရများ ပြည့်ဝသလို၊ လောကုတ္တရာ ဓမ္မအာဟာရများဖြင့်လည်း ပြည့်စုံကြပြီး ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာသန်စွမ်းပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။ လူ့ဘဝဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ကို မျှတတဲ့ အာဟာရနဲ့ ထောက်ပံ့ရသလို၊ စိတ်အစဉ်ကိုလည်း မှန်ကန်တဲ့ ဓမ္မအာဟာရနဲ့ ကျွေးမွေးဖို့ အလွန် အရေးကြီးလှပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် ငါတို့ နေ့စဉ် စားသောက်နေတဲ့ အစားအစာတွေဟာ ပါးစပ်ထဲကနေ အစာအိမ်ထဲ ရောက်သွားတဲ့အခါ ဘယ်လို ရွံရှာဖွယ်ကောင်းတဲ့ အနေအထားမျိုး (အာဟာရေ ပဋိကူလ သညာ) ဖြစ်သွားသလဲ၊ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးကရော အဲဒီ အစားအစာတွေ (ဩဇာဓာတ်) ကို မှီခိုပြီး ဘယ်လို အသက်ဆက်နေရသလဲ ဆိုတာကို ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ တစ်ချက်လောက် ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်စမ်းပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အပြင်မှာ ဘယ်လောက်ပဲ မွှေးကြိုင် အရသာရှိတဲ့ အစားအစာ ဖြစ်ပါစေ၊ ပါးစပ်ထဲရောက်ပြီး တံတွေးတွေနဲ့ ရောနယ်လိုက်တဲ့ အခါမှာ ရွံစရာကောင်းတဲ့ အရာတစ်ခု အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပါတယ်။ ဒီလို ရွံစရာကောင်းတဲ့ အစာအာဟာရကို နေ့စဉ် အချိန်မှန် မဖြည့်တင်းပေးရင် ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ ရပ်တည်လို့ မရပါဘူး။ ငါတို့ရဲ့ အသက်ရှင်ခြင်းဆိုတာ တကယ်တော့ အပြင်က ရုပ်တရား (အာဟာရ) ကို ကိုယ်တွင်းက ရုပ်တရားက အမြဲတမ်း တောင်းခံနေတဲ့ ဒုက္ခကြီး တစ်ခုပါပဲ။ ဒါကြောင့်မို့လို့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အာဟာရကို အမှီပြုနေရတဲ့ အမှီအခိုကင်းမဲ့တဲ့ သဘော၊ အချိန်မရွေး ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ 'မရဏနုဿတိ' နဲ့ 'ဓာတုမနသိကာရ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ သံဝေဂရအောင် သတိကပ်ပြီး ပွားများကြည့်ကြစို့နော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးရဲ့ အာဟာရ အပေါ် မှီခိုနေရတဲ့ ဒုက္ခသဘောလေးကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ကမ္ဘာ့ပဲမျိုးစုံနေ့ (World Pulses Day) မှာ လူသားတွေရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို အဓိက ထောက်ပံ့ပေးနေတဲ့ ပဲအမျိုးမျိုးနဲ့ အာဟာရဓာတ်တွေ အကြောင်းကို သိပ္ပံပညာရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေ၊ ခန္ဓာဉာဏ်ရောက် ဝိပဿနာ ရှုကွက်တွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီးတော့ ဆွေးနွေးဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အစားအသောက်တွေနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဇီဝကမ္မ ဖြစ်စဉ်တွေကို လေ့လာတဲ့ ပညာရပ်ကို အင်္ဂလိပ်လို Nutrition Science လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အာဟာရ သိပ္ပံပညာရပ်ပေါ့နော်။ ဒီပညာရပ်က လူတွေ စားသောက်လိုက်တဲ့ အစားအစာတွေထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ ဓာတ်တွေကို Macronutrients (အဓိက အာဟာရဓာတ်များ) ဖြစ်တဲ့ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်၊ ပရိုတင်း၊ အဆီ တွေနဲ့ Micronutrients (အဏု အာဟာရဓာတ်များ) ဖြစ်တဲ့ ဗီတာမင်၊ သတ္တုဓာတ် တွေဆိုပြီး အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ လေ့လာပါတယ်။

အထူးသဖြင့် ဒီကနေ့လို ပဲမျိုးစုံနေ့မှာ၊ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပဲ (Pulses) တွေရဲ့ အရေးပါပုံကို အလွန် အလေးထား ပြောဆိုကြပါတယ်။ ပဲအမျိုးမျိုးမှာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဆဲလ်တွေကို တည်ဆောက်ပေးတဲ့ ပရိုတင်းဓာတ် (Protein) တွေ၊ အစာအိမ်နဲ့ အူလမ်းကြောင်းကို သန့်ရှင်းစေတဲ့ အမျှင်ဓာတ် (Fiber) တွေ အလွန် ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်ပါတယ်။ အသားငါးတွေ စားတာထက် ပဲကို စားတာက ခန္ဓာကိုယ်အတွက် ပိုပြီး ကျန်းမာစေသလို၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း မထိခိုက်စေဘူးလို့ သုတေသနတွေက အခိုင်အမာ ဆိုကြပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား... အဲဒီ ပဲတွေကို စားလိုက်ရင် ဗိုက်ထဲမှာ ဘယ်လိုတွေ အလုပ်လုပ်သွားသလဲ' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အစားအသောက် ပြင်ဆင်ချက်ပြုတ်တဲ့ သဘောတရားနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရအောင်။ မီးဖိုချောင်မှာ ပဲကို မချက်ခင် အရင်ဆုံး ရေစိမ်ရတယ်၊ ပြီးရင် မီးပြင်းပြင်းနဲ့ ပြုတ်ရတယ်၊ နူးအိသွားမှ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်တွေ ထည့်ပြီး ချက်ရတယ် မဟုတ်လား။

ထို့အတူပါပဲ၊ ငါတို့ ပါးစပ်ထဲကို ပဲဟင်း တစ်ဇွန်း ဝင်သွားတာနဲ့၊ သွားတွေက ဓားလိုမျိုး ကိုက်ဖြတ် ကြိတ်ဝါးပေးပါတယ်။ တံတွေးထဲမှာ ပါတဲ့ အင်ဇိုင်း (Enzymes) တွေက ရေစိမ်သလို နှပ်ပေးတယ်။ အစာအိမ်ထဲ ရောက်တဲ့အခါ အစာအိမ် အက်စစ် (Stomach Acid) တွေက မီးပြင်းပြင်းနဲ့ ပြုတ်သလိုမျိုး အစားအစာတွေကို အရည်ပျော်သွားအောင် ချေဖျက်ပစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို အဆင့်ဆင့် ချက်ပြုတ် ဓာတ်ခွဲပြီးမှ ထွက်လာတဲ့ ဩဇာဓာတ် (Nutrients) တွေကို အူသိမ်ကနေ စုပ်ယူပြီး သွေးကြောတွေက တစ်ဆင့် တစ်ကိုယ်လုံးကို ပို့ဆောင်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက ဧရာမ စက်ရုံကြီး တစ်ခုလို အလိုအလျောက် အလုပ်လုပ်နေတာပါ။

ဒီလို သိပ္ပံပညာရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို သေချာ ကြည့်လိုက်ရင်၊ အစားအစာဆိုတာ အရသာခံဖို့ သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ ရုပ်ခန္ဓာကြီး ယန္တရား မရပ်တန့်သွားအောင် လောင်စာဆီ ဖြည့်ပေးနေရတဲ့ သဘောသက်သက်သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို တွေ့ရပါမယ်။ လူတွေကသာ 'ငါ စားတယ်၊ ငါ့အတွက် အရသာ ရှိတယ်' လို့ ထင်နေကြတာပါ။ တကယ်တမ်းက ရုပ်တရားက ရုပ်တရားကို ပြန်ပြီး ထောက်ပံ့ပေးနေတဲ့ ဓာတုဗေဒ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုပါပဲ။ ဒီသဘောတရားကို မြတ်စွာဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ပါဠိတော်တွေမှာ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ကဲ... ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်လက်ပြီး တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်နော်။

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သတ္တကနိပါတ်မှာ ပါဝင်တဲ့ 'သုဓါဘောဇနသုတ်' ဒေသနာတော်ကို လေ့လာကြည့်ရင် အစားအစာနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အလွန် နက်နဲတဲ့ ဓမ္မအမြင်ကို တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပါဠိတော်မှာ 'သုဓါ' ဆိုတာက နတ်သုဒ္ဓါလို အလွန် ကောင်းမြတ် သန့်စင်တဲ့ အရာကို ခေါ်ပါတယ်။ 'ဘောဇန' ဆိုတာကတော့ စားသောက်ဖွယ်ရာ အာဟာရပါ။ ဒါကြောင့် သုဓါဘောဇန ဆိုတာ အလွန် ကောင်းမြတ်တဲ့ အာဟာရကို ဆိုလိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင် ဟောတဲ့ ကောင်းမြတ်တဲ့ အာဟာရ ဆိုတာ၊ ဈေးကြီးတဲ့ စားသောက်ဆိုင်က ဟင်းလျာတွေ၊ အလွန် အရသာရှိတဲ့ အစားအစာတွေကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အစားအစာကို စားသုံးတဲ့ အခါမှာ စားသုံးသူရဲ့ 'စိတ်နေသဘောထား' (Attitude) မှန်ကန်မှုကိုသာ အဓိကထား ဟောကြားတော်မူတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ပိဏ္ဍပါတံ ပဋိသေဝတိ" လို့ မိန့်တော်မူပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ ဆွမ်း အာဟာရကို ဘုဉ်းပေး စားသောက်တဲ့ အခါမှာ ပညာဉာဏ်နဲ့ ဆင်ခြင်ပြီးမှ စားသောက်ရမယ် တဲ့။

ဘယ်လို ဆင်ခြင်ရမလဲ။ "နေဝ ဒဝါယ၊ န မဒါယ၊ န မဏ္ဍနာယ၊ န ဝိဘူသနာယ" ပါဠိတော်လေးက အလွန် လှပါတယ်။ 'နေဝ ဒဝါယ' ဆိုတာ ဒီအစားအစာကို စားတာဟာ ကလေးတွေလို မြူးထူး ကစားဖို့အတွက် စားတာ မဟုတ်ဘူး။ 'န မဒါယ' ဆိုတာ ခွန်အားတွေ ပြည့်ဖြိုးပြီး မာနတက် ယစ်မူးဖို့အတွက် စားတာ မဟုတ်ဘူး။ 'န မဏ္ဍနာယ' ဆိုတာ အရေပြားတွေ လှပ တင်းရင်းပြီး ကျက်သရေ ရှိဖို့အတွက် စားတာ မဟုတ်ဘူး။ 'န ဝိဘူသနာယ' ဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး တင့်တယ် လှပဖို့အတွက် စားတာ မဟုတ်ဘူး တဲ့။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ခေတ် လူတွေ စားသောက်နေကြတာကို သေချာ ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ အချို့က ဝချင်လို့ စားတယ်၊ အချို့က အသားအရေ လှချင်လို့ စားတယ်၊ အချို့က သူများထက် သန်စွမ်းချင်လို့ စားတယ်။ ဒါတွေ အားလုံးဟာ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို အလှဆင်ချင်တဲ့၊ တပ်မက်တဲ့ 'တဏှာ' လောဘတွေချည်းပါပဲ။ ဘုရားရှင်က အဲဒီလို တဏှာနဲ့ မစားရဘူး။ "ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ ယာပနာယ... ဣတိ ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမိ၊ နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပါဒေဿာမိ" လို့ ဆက်ဟောပါတယ်။

အဓိပ္ပာယ်ကတော့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီး မပြိုကွဲဘဲ ရပ်တည်နိုင်ရုံလေးသာ စားရမယ်။ ဗိုက်ဆာခြင်းဆိုတဲ့ 'ဝေဒနာဟောင်း' ကို ပျောက်ကင်းအောင် ကုသဖို့နဲ့၊ အစားလွန်ပြီး အီဆိမ့်သွားတဲ့ 'ဝေဒနာသစ်' တွေ မဖြစ်ပေါ်အောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ သက်သက်သာ စားရမယ် လို့ ဆိုလိုတာပါ။ ကားတစ်စီးကို ဆီဖြည့်သလိုပါပဲ။ ကားဆီဖြည့်တာဟာ ကားကြီး လှပဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ ခရီးရောက်ဖို့ သက်သက်ပါ။ ထို့အတူ အာဟာရ မှီဝဲတာဟာလည်း၊ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို အသုံးပြုပြီး မဂ်ဖိုလ် နိဗ္ဗာန် ရောက်ကြောင်း တရားတွေ အားထုတ်နိုင်ဖို့ သက်သက်သာ ဖြစ်ရပါမယ်။ ဒါမှသာ သုဓါဘောဇန လို့ခေါ်တဲ့ အကောင်းမြတ်ဆုံးသော စားသောက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား... အစားအသောက် ဆိုတာ လျှာပေါ်တင်လိုက်တာနဲ့ အရသာ ရှိမှန်း သိနေတာပဲ။ အဲဒီ အရသာကို မသာယာအောင် ဘယ်လို လုပ်ရမလဲ' လို့ မေးစရာ ရှိလာပါတယ်နော်။ အလွန် ကောင်းတဲ့ မေးခွန်းပါ။ အရသာကို မသာယာအောင် လုပ်ဖို့ဆိုတာ ပါးစပ်ပိတ်ထားလို့ မရပါဘူး။ အဲဒီ အစားအစာကို စားတဲ့ အချိန်မှာ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်နေသလဲ ဆိုတာကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲပြီး ဝိပဿနာ ရှုကွက်နဲ့ ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဖို့ လိုအပ်လှပါတယ်။ ကဲ... ဒါဆိုရင် စားသောက်တဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြီးကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။

ငါတို့တွေ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ တွေ့ကြုံနေရတာဟာ ဒွါရ (၆) ပါးနဲ့ အာရုံ (၆) ပါး တိုက်ခိုက်မှုတွေချည်းပါပဲ။ ဥပမာလေး တစ်ခုနဲ့ အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့က အရသာရှိတဲ့ ပဲဟင်း တစ်ဇွန်းကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ လျှာပေါ်မှာရှိတဲ့ အကြည်ဓာတ် (ဇိဝှါပသာဒ) ဆိုတဲ့ 'ဒွါရ' ဟာ 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ အပြင်က ဝင်လာတဲ့ ပဲဟင်းရဲ့ ချိုတဲ့၊ ဆိမ့်တဲ့ အရသာ (ရသာရုံ) ဆိုတဲ့ 'အာရုံ' ကလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။

အဲဒီ လျှာအကြည်ရုပ်နဲ့ အရသာရုပ်တို့ ထိခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း 'အော်... ချိုလိုက်တာ၊ ဆိမ့်လိုက်တာ' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ အရသာ သိစိတ် (ဇိဝှါဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ အရသာ သိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။ ရုပ်နဲ့ နာမ် ပေါင်းဆုံသွားတဲ့ သဘောပေါ့။ ဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မီးခြစ်ဆံနဲ့ မီးခြစ်ဘေးသား ပွတ်တိုက်မိလို့ မီးပွင့်လေး ထွက်လာသလိုပါပဲ။

ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အဲဒီအရသာကို သာယာတဲ့ 'သုခဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) က ဆက်ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ ဒါကတော့ ပဲဟင်းပဲ၊ ဒါကတော့ အချိုမှုန့် အရသာပဲ လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (သညာက္ခန္ဓာ) အလုပ်လုပ်တယ်။ ပြီးတာနဲ့ 'ဒီဟင်းလေး သိပ်ကောင်းတာပဲ၊ နောက်တစ်ဇွန်း ထပ်စားဦးမယ်' ဆိုပြီး တွေးတော ကြံစည်တဲ့ လောဘ၊ တပ်မက်မှု 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်ရင် ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ 'ငါ စားတယ်၊ ငါ့အတွက် အရသာ ရှိတယ်' ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပါဘူး။ လျှာအကြည်ရုပ်၊ အရသာရုပ်၊ သိတဲ့စိတ်၊ ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ... ဒီရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောတရားတွေပဲ စက်ရုံက စက်သွားတွေလို အဆင့်ဆင့် အလုပ်လုပ်သွားတာပါ။

ဒါပေမဲ့ ငါတို့က သတိမကပ်နိုင်တဲ့အခါ 'ငါ စားတယ်၊ ငါ ဗိုက်ဝတယ်' ဆိုပြီး ရုပ်တရားရဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို ကိုယ်နဲ့ သွားပြီး တစ်သားတည်း ပေါင်းစပ်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို ခန္ဓာငါးပါးကို အကောင်အထည် အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူလိုက်တာဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။ ရုပ်နာမ်ကို 'ငါ' လို့ ထင်မှတ်သွားတာပါ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးလေးတွေ ဆွဲပြီး အရုပ်လေးတွေကို စားသောက်နေသလို လှုပ်ရှားပြတဲ့အခါ၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အရုပ်လေးတွေ တကယ် စားနေတယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ကွယ်က ကြိုးတွေကို မြင်သွားတဲ့အခါ အဟုတ်ကြီး ထင်နေတဲ့ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။

ထို့အတူပါပဲ၊ သတိပဋ္ဌာန် ရှုဉာဏ်နဲ့ သေချာ ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ၊ အစာစားနေတဲ့ အချိန်မှာ 'ငါ စားတယ်' လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ ပါးစပ်ထဲ အစာဝါးနေတဲ့ အချိန်မှာ အရှုခံ အာရုံ (A-Shu-Khan) ဖြစ်တဲ့ ရွေ့လျားနေတဲ့ မေးရိုးလေးတွေ၊ ပေါ်လာတဲ့ အရသာလေးတွေကို သတိထားကြည့်ပါ။ 'ဝါးတယ်... ဝါးတယ်... အရသာ ပေါ်တယ်... သိတယ်' လို့သာ အရှုဉာဏ် (A-Shu-Nyan) နဲ့ ဓာတ်သဘောသက်သက် စောင့်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် 'အော်... လျှာနဲ့ အရသာ တိုက်လို့ သိစိတ် ပေါ်လာတာပါလား၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပါလား' လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပြီး သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပေါ်လာတဲ့ အရသာ သိစိတ်ကလေး၊ သာယာတဲ့ ဝေဒနာကလေးတွေဟာ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလား။ သေချာ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ အစားအစာကို လည်ချောင်းထဲ မျိုချလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်၊ အဲဒီ လျှာပေါ်က အရသာ သိစိတ်ကလေးဟာ ချက်ချင်း ပျောက်ကွယ် ချုပ်ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။ ပါးစပ်ထဲမှာ ဘာအရသာမှ မကျန်တော့ပါဘူး။

ဒီလို ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ဒီအရသာကြီးက အမြဲတမ်း ကောင်းနေတာပဲ၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ အရသာလည်း မမြဲပါဘူး၊ အဲဒီ အရသာကို သိတဲ့ စိတ်လည်း ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါပဲ။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... တစ်လုပ် မျိုချလိုက်လို့ အရသာ ပျက်သွားပြီ ဆိုရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူးပေါ့။ သုဉ်းသွားပြီပေါ့' လို့ အပြတ်ယူစရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ရှေ့တစ်လုပ်ရဲ့ အရသာ သိစိတ်လေး ပျက်သွားပေမယ့်၊ နောက်တစ်လုပ် ထပ်ခွံ့ချင်တဲ့ စိတ် (သင်္ခါရ) ရှိနေသေးရင်၊ ပါးစပ်ထဲ အစာ ရောက်တာနဲ့ နောက်ထပ် အရသာ သိစိတ်သစ် တစ်ခုက ချက်ချင်း ဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ တစ်ခုပျက်သွားတိုင်း နောက်တစ်ခုက အဆက်မပြတ် အစားထိုးနေတာပါ။

ဒီလို အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ဘာမှ မဖြစ်တော့ဘူး၊ ပြတ်သွားပြီ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့  ပုဒ်ရေတွေထဲမှာ ဟောကြားထားတဲ့ အတိုင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်ရင့်ရော်မှု၊ အစားအစာ အပေါ် တွယ်တာမှုတွေကြောင့် ဖြစ်လာမယ့် 'ပရိဒေဝ' (ငိုကြွေးပူဆွေးခြင်း) ကို ပယ်သတ်ဖို့ (ပယ်ခြင်း) ဆိုရင်၊ 'ဒါဟာ ငါမဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အစားထိုးနေတာပဲ' လို့ အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်ရပါမယ်။ အဲဒီလို ရှုမှတ်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ပြုတ်ပြီး နိဗ္ဗာန်နဲ့ အနီးဆုံး အနေအထားကို ရောက်ရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင် လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ နေ့စဉ် လာရောက် ဖူးမြော်ကြတဲ့ ရဟန်းသံဃာတော်တွေ၊ ဝန်ထမ်းတွေ၊ လုပ်အားပေးတွေ အတွက် ရည်ရွယ်ပြီး ဖွင့်လှစ်ထားတဲ့ စုပေါင်း ဆွမ်းစားဆောင် (Community Kitchen) ကြီး တစ်ခု ရှိပါတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို အမြဲတမ်း အလှူငွေ ထည့်ဝင်နေတဲ့ ဒေါ်ခင်နု ဆိုတဲ့ အလှူရှင် ဒကာမကြီး ရောက်လာပါတယ်။ သူက အဲဒီ ဆွမ်းစားဆောင်မှာ လာမယ့် အထူးပွဲတော်ရက်အတွက် ကြီးကျယ် ခမ်းနားတဲ့ နေ့ဆွမ်း၊ နေ့လယ်စာ အလှူကြီး တစ်ခု လုပ်ချင်တယ်လို့ လာပြောပါတယ်။

"ဦးသန့်ဇင်... ကျမ လာမယ့် ပွဲတော်ရက်မှာ နိုင်ငံခြားက တင်သွင်းတဲ့ အကောင်းဆုံး အမဲသားတွေ၊ ဝက်အူချောင်းတွေ၊ အဆီအဆိမ့်တွေ အပြည့်ပါတဲ့ အစားအစာတွေကို အလှူရှင် နာမည် အကြီးကြီး တပ်ပြီး ကျွေးချင်တယ်။ လူတွေ စားလိုက်ရင် အံ့ဩသွားလောက်အောင်၊ ကျမရဲ့ အလှူကို ချီးကျူးသွားလောက်အောင် အကောင်းဆုံးတွေချည်း လုပ်ပေးပါ" လို့ ပြတိုက်ရဲ့ စီမံခန့်ခွဲရေး တာဝန်ခံ ဦးသန့်ဇင်ကို လာပြောပါတော့တယ်။

ဦးသန့်ဇင်ဟာ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒတွေကို တိတိကျကျ လိုက်နာသူပါ။ သူက ဒေါ်ခင်နုရဲ့ အလှူစာရင်းကို ကြည့်လိုက်တော့၊ အားလုံးဟာ အဆီတွေ၊ အချိုတွေ အလွန်များပြီး သံဃာတော်တွေ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုတွေ အတွက် ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်စေမယ့် အရာတွေချည်း ဖြစ်နေတာကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ ချက်ချင်းပဲ သူက ပြတိုက်ရဲ့ ကျင့်ဝတ်နဲ့ ညီညွတ်သော အလှူဒါန မူဝါဒ (Policy 7, Art 7.3) ကို သွားပြီး သတိရလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ပြတိုက်အတွင်း ဆက်ကပ် လှူဒါန်းသော အစားအစာများသည် ဇီဝကမ္မ ကျန်းမာရေး (Nutrition Health) ကို အထောက်အကူ ပြုရမည်၊ ကြွားဝါမှု သက်သက်အတွက် ဖြုန်းတီးခြင်း မဖြစ်စေရ လို့ အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။

ဒါ့အပြင် အစားအသောက် ပြင်ဆင်မှုဆိုင်ရာ စစ်ဆေးရေး မှတ်တမ်း (Template T192) အရ၊ ကျွေးမွေးမယ့် အစားအစာတွေဟာ အာဟာရ ပြည့်ဝမျှတမှု ရှိမရှိ အရင်ဆုံး တွက်ချက်ရပါတယ်။

ဒါနဲ့ ဦးသန့်ဇင်က ယဉ်ကျေးစွာနဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။ "ဒေါ်ခင်နု... ဒကာမကြီးရဲ့ ရက်ရောတဲ့ စေတနာကို ကျွန်တော် အလွန်ပဲ လေးစားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဥပဒေ (Art 7.3) အရ၊ လှူဒါန်းတဲ့ အစားအစာတွေဟာ စားသုံးသူတွေရဲ့ ကျန်းမာရေးကို အမှန်တကယ် အကျိုးပြုရပါမယ်။ ဒကာမကြီး ရွေးချယ်ထားတဲ့ အစားအစာတွေက အရသာ ရှိပေမယ့်၊ ဆရာတော် သံဃာတော်တွေမှာ သွေးတိုး၊ ဆီးချို ရောဂါတွေ ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။ အစားအစာ ဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကို ကျန်းမာစွာ ထောက်ပံ့ဖို့ သက်သက်ပါ။ လူတွေ ချီးကျူးဖို့၊ ကြွားဝါဖို့ မဟုတ်ပါဘူး" လို့ တည့်တည့်ပဲ ပြောလိုက်ပါတယ်။

ဒီစကားကို ကြားတော့ ဒေါ်ခင်နုက မျက်နှာပျက်သွားတယ်။ "ဒါဆို ကျမက ဘာကျွေးရမှာလဲ။ ဈေးပေါတဲ့ ပဲဟင်းတွေ၊ အရွက်ကြော်တွေ ကျွေးရင် လူတွေက ကျမကို ကပ်စေးနှဲတယ်လို့ ကဲ့ရဲ့ကြမှာပေါ့" လို့ စိုးရိမ်တကြီး (ပရိဒေဝ သောက) နဲ့ ပြန်ပြောပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အလှူလုပ်တာတောင်မှ ကိုယ့်နာမည် ပျက်မှာကို ကြောက်တဲ့ သောက၊ ချီးမွမ်းခံချင်တဲ့ လောဘတွေ ကပ်ပါနေပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဦးပဉ္ဇင်း ရောက်သွားပြီး ဒေါ်ခင်နုကို ဓမ္မအသိနဲ့ ဝင်ရောက် ရှင်းပြရပါတယ်။

"ဒကာမကြီး ဒေါ်ခင်နု... သုဓါဘောဇနသုတ်မှာ ဘုရားရှင် ဟောထားတာကို သတိရပါ။ အစားအစာဆိုတာ တင့်တယ် လှပဖို့၊ ကြွားဝါဖို့ (န ဝိဘူသနာယ) မဟုတ်ဘူး။ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ရပ်တည်နိုင်ဖို့ (ဌိတိယာ) သက်သက်ပါ။ ဒကာမကြီးက အလွန် ကောင်းတဲ့ ပဲအမျိုးမျိုး (Pulses) တွေ၊ အာဟာရ ပြည့်ဝတဲ့ သီးနှံတွေကို စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ပြီး လှူဒါန်းမယ် ဆိုရင်၊ စားသုံးသူတွေအတွက် အမှန်တကယ် ကျန်းမာရေး (Nutrition) ကို အထောက်အကူ ပြုသလို၊ ဒကာမကြီး အတွက်လည်း ကြွားဝါချင်တဲ့ တဏှာ မပါတဲ့၊ ဖြူစင်တဲ့ ဒါနကုသိုလ် အစစ်ကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်" လို့ ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံကို ယှဉ်တွဲပြီး ဆုံးမလိုက်ပါတယ်။

ဒီစကားကို ကြားမှ ဒေါ်ခင်နုလည်း သတိဝင်လာတယ်။ "မှန်လှပါ ဘုရား။ တပည့်တော်မက အလှူလုပ်တာကို လူတွေ ချီးကျူးတာ ခံချင်တဲ့ လောဘနဲ့၊ နာမည်ပျက်မှာ ကြောက်တဲ့ သောကတွေ ဖုံးလွှမ်းသွားမိပါတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ ကျန်းမာရေး မူဝါဒ အတိုင်းပဲ အကောင်းဆုံးသော ပဲမျိုးစုံ ဟင်းလျာတွေနဲ့ အာဟာရ ပြည့်ဝတဲ့ ဆွမ်းကိုသာ လှူဒါန်းပါတော့မယ်" လို့ ဝန်ခံသွားပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာတော့ အဲဒီ အလှူပွဲကြီးဟာ ကျန်းမာရေးနဲ့လည်း ညီညွတ်၊ ဓမ္မ အနှစ်သာရနဲ့လည်း ပြည့်ဝတဲ့၊ လူသားအားလုံးအတွက် အကျိုးရှိတဲ့ ငြိမ်းချမ်းသော အလှူကြီး တစ်ခု ဖြစ်သွားပါတော့တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အမြဲတမ်း ဆာလောင်နေပြီး အာဟာရကို နေ့စဉ် မှီခို ဖြည့်တင်းနေရတဲ့ သဘောတရားဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။

အဲဒီလို စားသောက်တဲ့ အခါမှာ အရသာကို သာယာတယ်၊ ငါ့နာမည် ကြီးရမယ်၊ သူများ ချီးကျူးတာ ခံရမယ် ဆိုပြီး ဒေါ်ခင်နုရဲ့ စိတ်လိုမျိုး တပ်မက်နေတဲ့ အတ္တ၊ လောဘ၊ ကိလေသာတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘကြောင့်ပဲ ဒုက္ခတွေ၊ သောကတွေ အသစ် အသစ် ထပ်ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ တဏှာ လောဘ၊ အတ္တနဲ့ ပရိဒေဝ သောကတွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက်၊ အစားအစာရဲ့ အရသာ အပေါ် တွယ်တာမနေဘဲ၊ 'စားတယ်၊ ဝါးတယ်၊ သိတယ်' လို့ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်ပြီး၊ ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲလို့ သိမြင်ကာ ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီးကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ပဲမျိုးစုံနှင့် အာဟာရ ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်တွင် ကိန်းအောင်းနေသော အစားအစာ အပေါ် တပ်မက်မှု အတ္တ၊ လောဘ အစွဲများကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြုတ်ခွာနိုင်ကြပါစေ၊ အာဟာရကို ဓာတ်သဘောသက်သက်မျှသာ ဟု မှန်ကန်စွာ ရှုမှတ်နိုင်ကြပြီး၊ လောကီ လောကုတ္တရာ နှစ်ဖြာသော အာဟာရများ ပြည့်ဝကာ အစဉ်အမြဲ ကျန်းမာသန်စွမ်းပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.