Day: 048 | ၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ရှေးဟောင်းဆေးပညာ (Ancient Medicine) | ဝိနည်းပိဋကတ်၊ ဆေးက္ခန္ဓက (ဇီဝက) | Ethnobotany

 

Day: 048 | ၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ရှေးဟောင်းဆေးပညာ (Ancient Medicine) | ဝိနည်းပိဋကတ်၊ ဆေးက္ခန္ဓက (ဇီဝက) | Ethnobotany

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်၊ ဒီကနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘဝမှာ အစစ်အမှန် ကံကောင်းခြင်း တွေကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။ လောကမှာ အစစ်အမှန် ကံကောင်းခြင်းဆိုတာ ထီပေါက်တာ၊ ရွှေအိုးရတာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ရောဂါဘေးကင်းရှင်းပြီး တရားဓမ္မကို ကျင့်ကြံနိုင်မယ့် အခွင့်အရေး ရရှိခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးထဲမှာ အချိန်မရွေး ပေါက်ကွဲထွက်လာနိုင်တဲ့ ရောဂါဝေဒနာ အသိုက်အမြုံကြီးကို ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်စမ်းပါ။ အရေပြားလေး ဖုံးထားလို့သာ ကြည့်ကောင်းနေတာ၊ တကယ်တမ်း အတွင်းမှာတော့ သွေး၊ ပြည်၊ သလိပ်၊ သည်းခြေတွေနဲ့ အမြဲတမ်း ပူလောင်နေတဲ့ ဆေးရုံကြီး တစ်ခုပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အပြင်က ရောဂါပိုးမွှားတွေ မဝင်လာရင်တောင်မှ၊ ကိုယ်တွင်းမှာ ရှိတဲ့ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အချင်းချင်း မညီညွတ်တဲ့ အခါတိုင်းမှာ ဖျားနာခြင်းဆိုတဲ့ ဝေဒနာတွေက အလိုလို ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ နေမကောင်းဖြစ်တဲ့ အချိန်မှာ ကိုယ် အမြတ်နိုးဆုံး အစားအစာကို ကျွေးရင်တောင် မစားချင်တော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့်မို့လို့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အချိန်မရွေး ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားနိုင်တယ်၊ သေဆုံးခြင်းကို အချိန်မရွေး ရောက်သွားနိုင်တယ် ဆိုတဲ့ 'မရဏနုဿတိ' နဲ့ 'ကာယဂတာသတိ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ပေါင်းစပ်ကာ ခဏလောက် အာရုံပြုပြီး ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ သံဝေဂရအောင်၊ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားအောင် ပွားများကြည့်ကြစို့နော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာရဲ့ မမြဲတဲ့ သဘော၊ ရောဂါများရဲ့ ခိုအောင်းရာ သဘောလေးကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့မှာ ရှေးခေတ် လူသားတွေ အသုံးပြုခဲ့တဲ့ သဘာဝ ဆေးပညာရပ်တွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ပိဋကတ်တော်လာ ဝိနည်း သဘောတရားတွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီးတော့ ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာရပ်တွေက ဘယ်လို ရှုမြင်သလဲဆိုတာကို ဦးပဉ္ဇင်း အသေးစိတ် ဆွေးနွေး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သဘာဝ တောတောင်တွေထဲက သစ်ပင် ပန်းမန်တွေကို လူသားတွေက ဆေးဝါးအဖြစ် ဘယ်လို အသုံးပြုခဲ့ကြသလဲ ဆိုတာကို လေ့လာတဲ့ သိပ္ပံပညာရပ်ကို အင်္ဂလိပ်လို Ethnobotany လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မြန်မာလိုတော့ လူမျိုးစုဆိုင်ရာ ရုက္ခဗေဒနဲ့ ဆေးပညာရပ်ပေါ့နော်။ ဒီပညာရပ်ဟာ အလွန် နက်နဲပါတယ်။ ရှေးခေတ်က လူတွေဟာ ဓာတ်ခွဲခန်းတွေ မရှိဘဲနဲ့၊ ဘယ်အရွက်က အဆိပ်ပြေတယ်၊ ဘယ်အမြစ်က အဖျားကျတယ် ဆိုတာကို သဘာဝတရားကြီးနဲ့ အနီးကပ် နေထိုင်ပြီး လက်တွေ့ စမ်းသပ် လေ့လာခဲ့ကြပါတယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အဲဒီ ရှေးဟောင်း ဆေးကျမ်းတွေ၊ တိုင်းရင်းဆေး ပညာရှင်တွေရဲ့ အတွေ့အကြုံတွေကို ပြန်လည် လေ့လာပြီး၊ အဲဒီ သစ်ပင်တွေထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ ဓာတုဗေဒ ဒြပ်ပေါင်း (Alkaloids, Flavonoids) တွေကို ခေတ်သစ် စက်ကိရိယာတွေနဲ့ ဓာတ်ခွဲ ထုတ်ယူကြပါတယ်။ ဒီကနေ့ ငါတို့ သောက်သုံးနေတဲ့ ခေတ်ပေါ် အနောက်တိုင်း ဆေးဝါးတွေရဲ့ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ဟာ အဲဒီ သဘာဝ သစ်ပင်တွေကနေ တိုက်ရိုက် ထုတ်ယူထားတာ ဖြစ်တယ်လို့ သုတေသနတွေက အခိုင်အမာ ဆိုပါတယ်။ တောထဲက သစ်ပင်တိုင်းဟာ အလကား ပေါက်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ သူ့နေရာနဲ့သူ တန်ဖိုးရှိတဲ့ ဆေးဘက်ဝင် အပင်တွေချည်း ဖြစ်နေတာကို Ethnobotany ပညာရပ်က ဖော်ထုတ်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးခေတ် ဆေးပညာဟာ သဘာဝတရား (Nature) နဲ့ အလွန် နီးစပ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် လူသားတွေက ရောဂါဖြစ်ရင် ဓာတုဆေးဝါး (Chemicals) တွေကို ချက်ချင်း သောက်ပြီး အမြန် ပျောက်ချင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှေးခေတ် သမားတော်တွေကတော့ ရောဂါဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ သဘာဝ ဓာတ်ကြီးလေးပါး မညီမျှလို့ ဖြစ်တာမို့၊ သဘာဝတရားက ရတဲ့ ဆေးဖက်ဝင် အပင်တွေနဲ့ပဲ အဲဒီ ဓာတ်တွေကို ပြန်လည် ညှိနှိုင်း (Balance) ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားကို အကြမ်းဖက် လွှမ်းမိုးတာ မဟုတ်ဘဲ၊ သဘာဝတရားနဲ့ သဟဇာတ ဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ် ကုသတဲ့ နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား... အဲဒီလို တောထဲက အရွက်တွေ၊ အမြစ်တွေ ပြုတ်သောက်တာနဲ့ ခေတ်ပေါ် ဓာတုဆေးလုံးတွေ သောက်တာ ဘာကွာလို့လဲ' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ သိပ္ပံပညာအရ အများကြီး ကွာပါတယ်။ ဓာတုဆေးတွေက ရောဂါ လက္ခဏာ (Symptoms) ကို ချက်ချင်း ပျောက်သွားအောင် ဖိနှိပ်ပေးပေမယ့်၊ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး (Side effects) တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ သဘာဝ ဆေးဖက်ဝင် အပင်တွေကတော့ ရောဂါရဲ့ ဇစ်မြစ်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြုပြင်ပေးပြီး ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ကိုယ်ခံအား စနစ် (Immune system) ကိုပါ မြှင့်တင်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီသိပ္ပံပညာရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို သေချာ ကြည့်လိုက်ရင်၊ လောကမှာ အလကား ပေါက်နေတဲ့ အပင်ဆိုတာ မရှိဘူး၊ အရာရာဟာ ဆေးဘက်ဝင်တယ် ဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်က သမားတော်ကြီး ဇီဝက ရဲ့ သမိုင်းကြောင်းမှာ ဝိနည်းပိဋကတ်တော်တွေက အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ပါတယ်။ ကဲ... ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်လက်ပြီး တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်နော်။

ဝိနည်းပိဋကတ်၊ မဟာဝဂ် ပါဠိတော်၊ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက (ဆေးက္ခန္ဓက) မှာ သမားတော်ကြီး ဇီဝက (Jivaka) ရဲ့ အကြောင်းကို အလွန် စိတ်ဝင်စားဖွယ်ရာ ဟောကြားထားပါတယ်။ ဇီဝက ဟာ တက္ကသိုလ် ပြည်မှာ ဒိသာပါမောက္ခ ဆရာကြီးထံမှာ ဆေးပညာကို (၇) နှစ်တိုင်တိုင် သွားရောက် သင်ယူခဲ့ပါတယ်။ ခုနစ်နှစ် ပြည့်တဲ့ အခါမှာ ဆရာကြီးက ဇီဝက ကို နောက်ဆုံး စာမေးပွဲ စစ်ပါတယ်။ အဲဒီ စာမေးပွဲက စာရွက်ပေါ်မှာ ဖြေရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ လက်တွေ့ စာမေးပွဲပါ။

ဆရာကြီးက "အမောင် ဇီဝက၊ မင်း ဒီ တူးရွင်းပြားကို ယူပြီး တက္ကသိုလ် ပြည်ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် တစ်ယူဇနာ (ရှစ်မိုင်ခန့်) အတွင်းမှာ သွားလှည့်လည်စမ်း။ အဲဒီလို လှည့်လည်တဲ့ အခါမှာ ဆေးဘက်မဝင်တဲ့ အပင် (အဘေသဇ္ဇံ) တစ်ပင်လောက်ကို တွေ့ရင် တူးယူခဲ့စမ်း" လို့ စေခိုင်းလိုက်ပါတယ်။ ဇီဝက ဟာ ဆရာ့ စကားအတိုင်း တက္ကသိုလ် ပြည် ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ရှိတဲ့ တောတောင်တွေထဲကို ဝင်ပြီး အပင်တွေကို တစ်ပင်ချင်း သေချာ လိုက်လေ့လာပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဇီဝက ဟာ ရက်ပေါင်းများစွာ ကြာတဲ့အထိ ရှာဖွေပေမယ့်၊ လောကကြီးမှာ ဆေးဘက်မဝင်တဲ့ အပင်ဆိုတာ တစ်ပင်မှ မတွေ့ခဲ့ရပါဘူး။ အပင်တိုင်း၊ အရွက်တိုင်း၊ အမြစ်တိုင်း ဟာ သူ့နေရာနဲ့သူ ရောဂါ တစ်မျိုးစီကို ကုသနိုင်တဲ့ သတ္တိ (Property) တွေ ရှိနေတာကို သူ့ရဲ့ ပညာမျက်စိနဲ့ အကုန်လုံး ထိုးထွင်း သိမြင်သွားပါတယ်။ ဒါနဲ့ ဆရာကြီးဆီ ပြန်လာပြီး "ဆရာကြီး... ကျွန်တော် တစ်ယူဇနာ ပတ်လည် အနှံ့ ရှာပြီးပါပြီ။ ဆေးဘက်မဝင်တဲ့ အပင်ရယ်လို့ တစ်ပင်မှ မတွေ့ခဲ့ရပါဘူး" လို့ ဝန်ခံ လျှောက်ထားလိုက်ပါတယ်။

အဲဒီ အဖြေကို ကြားတော့မှ ဆရာကြီးက အလွန် သဘောကျသွားပြီး၊ "အမောင် ဇီဝက... မင်းရဲ့ ဆေးပညာ သင်တန်း ပြီးဆုံးသွားပါပြီ။ မင်းဟာ လောကကြီးရဲ့ သဘာဝကို အမှန်အတိုင်း သိသွားပြီ" ဆိုပြီး ဘွဲ့နှင်းသဘင် ပေးအပ်လိုက်ပါတယ်။ ဒီဖြစ်ရပ်ဟာ ယနေ့ခေတ် Ethnobotany ပညာရှင်တွေရဲ့ တွေ့ရှိချက်နဲ့ ကွက်တိ တစ်ထပ်တည်း ကျနေတာကို အံ့ဩဖွယ်ရာ တွေ့မြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ လောကကြီးမှာ အလကား ဖြစ်နေတဲ့ အရာဆိုတာ မရှိပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ ဇီဝကရဲ့ ဆေးပညာထက် ပိုပြီး နက်နဲတဲ့ အရာကို ဆက်လက် ဟောပြခဲ့ပါတယ်။ ဇီဝက ဟာ ရုပ်ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဖြစ်တဲ့ ရောဂါ (ကာယိက ရောဂါ) တွေကို ကုသဖို့ ဆေးဘက်ဝင် အပင်တွေကို ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ပေမယ့်၊ လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အမြစ်တွယ်နေတဲ့ 'ကိလေသာ' ဆိုတဲ့ စိတ်ရောဂါ (စေတသိက ရောဂါ) ကိုတော့ သစ်မြစ် သစ်ဖုတွေနဲ့ ကုသလို့ မရပါဘူး။ စိတ်ရောဂါကို ကုသဖို့ အတွက် တစ်ခုတည်းသော ဆေးကတော့ ဘုရားရှင် ဟောကြားတဲ့ 'ဓမ္မဆေး'၊ 'ဝိပဿနာဆေး' ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

 ပုဒ်ရေ (၁၉၅) မှာ 'သံသရာ' ဆိုတဲ့ အဆက်မပြတ် လည်ပတ်နေတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခ စက်ဝန်းကြီး အကြောင်းကို အတိအလင်း ဟောကြားထားပါတယ်။ လူတွေဟာ ရုပ်ရောဂါ ပျောက်သွားပေမယ့်၊ စိတ်ထဲက ကိလေသာ ရောဂါ မပျောက်သရွေ့ သံသရာ (Samsara) တစ်ကွေ့မှာ နောက်ထပ် ရောဂါအသစ်တွေ၊ ဒုက္ခအသစ်တွေနဲ့ ထပ်ခါထပ်ခါ ရင်ဆိုင်နေရဦးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသံသရာ ဒုက္ခကြီးကို ပယ်သတ်ဖို့ (ပယ်ခြင်း) ဆိုတာ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့မှသာ ရနိုင်တာပါ။ ကဲ... ဒါဆိုရင် ရောဂါဝေဒနာနဲ့ ဆေးဝါး သောက်သုံးတဲ့ အချိန်မှာ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်နေသလဲ ဆိုတာကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။

ငါတို့တွေ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ တွေ့ကြုံနေရတာဟာ ဒွါရ (၆) ပါးနဲ့ အာရုံ (၆) ပါး တိုက်ခိုက်မှုတွေချည်းပါပဲ။ ဥပမာလေး တစ်ခုနဲ့ အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့က နေမကောင်းဖြစ်လို့ အလွန် ခါးသက်တဲ့ ဆေးရည် တစ်ခွက်ကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်ပြီး သောက်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ လျှာအကြည်ဓာတ် (ဇိဝှါပသာဒ) ဆိုတဲ့ 'ဒွါရ' ဟာ 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ အပြင်က ဝင်လာတဲ့ ဆေးရည်ရဲ့ ခါးတဲ့ အရသာ (ရသာရုံ) ဆိုတဲ့ 'အာရုံ' ကလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။

အဲဒီ လျှာအကြည်ရုပ်နဲ့ ခါးတဲ့ အရသာရုပ်တို့ ထိခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း 'အော်... ခါးလိုက်တာ' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ အရသာ သိစိတ် (ဇိဝှါဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ အရသာ သိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။ ရုပ်နဲ့ နာမ် ပေါင်းဆုံသွားတဲ့ သဘောပေါ့။ ဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မီးခတ်ကျောက် နှစ်ခု ပွတ်တိုက်မိလို့ မီးပွင့်လေး ထွက်လာသလိုပါပဲ။

ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အဲဒီခါးတဲ့ အရသာကို မနှစ်မြို့တဲ့၊ မျက်နှာကြီး ရှုံ့မဲ့သွားတဲ့ ခံစားမှု 'ဒေါမနဿ ဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) က ဆက်ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ဒါဟာ ဆေးပဲ၊ ဒီဆေးက အရမ်း ခါးတယ် လို့ အတိတ်က အတွေ့အကြုံတွေနဲ့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (သညာက္ခန္ဓာ) က အလုပ်လုပ်သွားပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဲဒီ သညာကနေ တစ်ဆင့် ဘာဆက်ဖြစ်သလဲ။ 'ဒီဆေး ခါးလိုက်တာ၊ ငါ မသောက်ချင်ဘူး၊ ဒါပေမဲ့ ရောဂါပျောက်ဖို့ သောက်ရမှာပဲ' ဆိုပြီး တွေးတော ကြံစည်တဲ့ ဒေါသစိတ်၊ လောဘစိတ် ဆိုတဲ့ 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ တသီတတန်းကြီး ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။ အဝိဇ္ဇာ ဖုံးလွှမ်းသွားလို့ ဒီလို စိတ်တွေ ဝင်လာတာပါ။ ဒါဟာ ခန္ဓာငါးပါး အလုပ်လုပ်သွားတဲ့ သဘောပါပဲ။

အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်ရင် ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ 'ငါ ဆေးသောက်တယ်၊ ငါ ခါးတယ်' ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပါဘူး။ လျှာအကြည်ရုပ်၊ ဆေးရဲ့ အရသာရုပ်၊ သိတဲ့စိတ်၊ ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ... ဒီရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောတရားတွေပဲ အဆင့်ဆင့် အလုပ်လုပ်သွားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ငါတို့က သတိမကပ်နိုင်တဲ့အခါ 'ငါ ဖျားနေတယ်၊ ငါ ဆေးသောက်ရတယ်၊ ငါ့အတွက် ခါးတယ်' ဆိုပြီး ရောဂါနဲ့ ကိုယ်နဲ့၊ ဆေးနဲ့ ကိုယ်နဲ့ တစ်သားတည်း ပေါင်းစပ်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို ခန္ဓာငါးပါးကို အကောင်အထည် အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူလိုက်တာဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးလေးတွေ ဆွဲပြီး အရုပ်လေးတွေကို မျက်နှာရှုံ့မဲ့ပြတဲ့အခါ၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အဟုတ်ကြီး ထင်နေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ကွယ်က သဘောတရားကို မြင်သွားတဲ့အခါ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဆေးသောက်လို့ ခါးတဲ့ ဝေဒနာ ပေါ်လာတဲ့ အချိန်မှာ 'ငါ ခါးတယ်၊ ငါ ဆေးသောက်တယ်' လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ 'ခါးတယ်... ခါးတယ်... သိတယ်' လို့ ဓာတ်သဘောသက်သက် အနေနဲ့သာ စောင့်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် 'အော်... လျှာနဲ့ အရသာ တိုက်လို့ သိစိတ် ပေါ်လာတာပါလား၊ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပါလား' လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပြီး သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပေါ်လာတဲ့ အရသာ သိစိတ်ကလေး၊ ခါးတဲ့ ဝေဒနာကလေးတွေဟာ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလား။ သေချာ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ ဆေးကို မျိုချလိုက်တာနဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ရေတစ်ခွက် သောက်ချလိုက်တာနဲ့၊ အဲဒီ လျှာပေါ်က သိစိတ်ကလေးလည်း ပျောက်သွားတယ်၊ ခါးတဲ့ စိတ်ကလေးလည်း တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျပြီး ချက်ချင်း ချုပ်ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။

ဒီလို ဖောက်ပြန် ခံစားရတဲ့ ဝေဒနာတရား၊ သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ဒီရောဂါကြီးက၊ ဒီအော်ကလီဆန်စရာကြီးက ငါ့ကို အမြဲတမ်း နှိပ်စက်နေတာပဲ၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ ရောဂါလည်း မမြဲဘူး၊ ဆေးလည်း မမြဲပါဘူး။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... ခါးတာ ပျောက်သွားပြီ၊ ဝေဒနာ ပျက်သွားပြီ ဆိုရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူးပေါ့။ အကုန်လုံး သုဉ်းသွားပြီပေါ့' လို့ အပြတ်ယူစရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ခါးတဲ့ သိစိတ်လေး ပျက်သွားပေမယ့်၊ ရောဂါ သက်သာသွားတယ် ဆိုတဲ့ သက်သာတဲ့ စိတ် (သုခဝေဒနာ) အသစ် တစ်ခုက ချက်ချင်း ဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ တစ်ခုပျက်သွားတိုင်း နောက်တစ်ခုက အဆက်မပြတ် အစားထိုးနေတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... နေဝင်သွားပေမယ့် လ ထွက်လာသလိုပါပဲ။ စိတ်အစဉ်ဆိုတာလည်း အကြောင်းတရား ရှိနေသရွေ့ အကျိုးတရား အနေနဲ့ ဆက်တိုက် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို အကြောင်းရှိလို့ အကျိုးဆက်စပ်ပြီး အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ဘာမှ မဖြစ်တော့ဘူး၊ ပြတ်သွားပြီ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်မှာ ရောဂါဖြစ်လို့ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဆေးသောက်လို့ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဘာပဲ ပေါ်လာပေါ်လာ 'ဒါဟာ ငါမဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် သက်သက်ပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အစားထိုးနေတာပဲ' ဆိုတဲ့ ဓမ္မအစဉ်၊ ခန္ဓာအစဉ်တွေကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ပြုတ်ပြီး၊ ကိလေသာ စိတ်ရောဂါကို ဓမ္မဆေးနဲ့ ကုသကာ သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင်၊ လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့၊ ဇာတ်လမ်းပုံစံလေးနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ နေ့စဉ် လာရောက် ဖူးမြော်ကြတဲ့ ဧည့်သည်တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို ဒေါ်လှ ဆိုတဲ့ အသက်ကြီးပိုင်း ဒကာမကြီး တစ်ယောက် ရောက်လာပါတယ်။ ဒေါ်လှရဲ့ လက်ထဲမှာ ပုလင်းလေး တစ်လုံး ကိုင်လာတယ်။ အဲဒီ ပုလင်းထဲမှာ ရှေးဟောင်း သစ်မြစ် သစ်ဖုတွေ၊ အရွက်တွေ စိမ်ထားတဲ့ ဆေးရည်တွေ အပြည့် ပါလာပါတယ်။

ဒေါ်လှက ပြတိုက် တာဝန်ခံ ภัณฑာထိန်း ကိုဇော် ကို တွေ့တာနဲ့ "မောင်ဇော်... ဒီမှာ ကြည့်စမ်း။ ဒီဆေးရည်က အဘွားရဲ့ ဘိုးဘွားတွေ လက်ထက်ကတည်းက သောက်လာတဲ့ ရှေးဟောင်း တိုင်းရင်းဆေး စစ်စစ်ပဲ။ အဘွား မနှစ်က ကင်ဆာဖြစ်တော့ ဒီဆေးရည်ကို ဓာတ်တော်တွေ ရှေ့မှာ တင်ပြီး ဆုတောင်း၊ ပြီးတော့ သောက်လိုက်တာ အခု ကင်ဆာ ပျောက်သွားပြီကွ။ ဒါကြောင့် ဒီဆေးရည်ကို 'ဓာတ်တော် ဆေးစွမ်းဟပ်' ဆိုတဲ့ နာမည်နဲ့ ပြတိုက် လာတဲ့ ဧည့်သည်တွေကို အဘွား အခမဲ့ ဝေချင်လို့" ဆိုပြီး အလွန် စိတ်အားထက်သန်စွာနဲ့ ပြောပါတော့တယ်။

ကိုဇော် ဟာ ပြတိုက်ရဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို သေချာ သိတဲ့သူပါ။ သူက ဒေါ်လှ ယူလာတဲ့ ဆေးပုလင်းကို ကြည့်ပြီး မျက်မှောင်ကြုတ်သွားတယ်။ ချက်ချင်းပဲ သူက ပြတိုက်ရဲ့ ဇီဝဆေးပညာနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ မူဝါဒ (Policy 7, Art 7.6) ကို သွားပြီး သတိရလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ပြတိုက်သို့ လာရောက်သူများ၏ ကျန်းမာရေးနှင့် လုံခြုံမှုအတွက်၊ သိပ္ပံနည်းကျ ဓာတ်ခွဲစမ်းသပ် အတည်ပြုထားခြင်း မရှိသော မည်သည့် ဆေးဝါး၊ အရည်၊ အစားအစာ ကိုမျှ ပြတိုက်၏ အမွေအနှစ် နာမည်သုံး၍ ဖြန့်ဝေခြင်း၊ ယတြာချေခြင်း လုံးဝ (လုံးဝ) မပြုလုပ်ရ လို့ အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။

ဒါနဲ့ ကိုဇော်က ယဉ်ကျေးစွာနဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။ "ဒေါ်လှ... ဒကာမကြီးရဲ့ သူတစ်ပါး ရောဂါပျောက်စေချင်တဲ့ စေတနာကို ကျွန်တော် အလွန်ပဲ လေးစားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒအရ သိပ္ပံနည်းကျ ဓာတ်ခွဲစမ်းသပ်ထားခြင်း မရှိတဲ့ သမားရိုးကျ ဆေးရည်တွေကို ပြတိုက်ရဲ့ အမွေအနှစ် နာမည်သုံးပြီး ဖြန့်ဝေခွင့် လုံးဝ မရှိပါဘူး" လို့ ပြောလိုက်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး တစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက 'ရောဂါပျောက်ရင် ပြီးတာပဲ မဟုတ်ဘူးလား၊ ဘာလို့ ပိတ်ပင်ရတာလဲ' လို့ တွေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ ကိုဇော်က အဲဒီ အကြောင်းကို ဆက်ရှင်းပြပါတယ်။

"ဒေါ်လှ... စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဒီဆေးရည်က ဒေါ်လှရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ဓာတ်ခံနဲ့ ကိုက်ညီလို့ သက်သာသွားတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အခြား လာရောက်တဲ့ ဧည့်သည်တွေ၊ အထူးသဖြင့် ကလေးငယ်တွေ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်တွေက ဒီဆေးကို သောက်ပြီး မတည့်ဘဲ အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်သွားရင် ဘယ်လို လုပ်မလဲ။ အဲဒီအခါကျရင် ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေကြောင့် ဒုက္ခရောက်တယ် ဆိုပြီး သာသနာတော်ကိုပါ ထိခိုက် စော်ကားတာ ခံရပါလိမ့်မယ်။ Bioethics (ဇီဝဆေးပညာ ကျင့်ဝတ်) အရ ကိုယ်သောက်လို့ ကောင်းတိုင်း၊ အခြားလူကို အထောက်အထား မရှိဘဲ တိုက်ကျွေးလို့ မရပါဘူး" လို့ တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒီစကားကို ကြားမှ ဒေါ်လှ လည်း သတိဝင်လာတယ်။ "အော်... မှန်လှပါ ဆရာ။ အဘွားက ကိုယ်ပျောက်လို့ သူများ ပျောက်စေချင်တဲ့ လောဘ သဒ္ဓါတရား လွန်ကဲပြီး၊ အခြားလူတွေရဲ့ အသက်အန္တရာယ်နဲ့ သာသနာတော်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို မျက်ကွယ်ပြုမိမလို ဖြစ်သွားပါတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒကို နားလည်ပါပြီ။ ဒီဆေးကို ဓာတ်ခွဲခန်း ပို့ပြီး သေချာ စစ်ဆေး အတည်ပြုပြီးမှပဲ အပြင်မှာ လှူပါတော့မယ်" လို့ ဝန်ခံသွားပါတယ်။ ဒါဟာ Ethnobotany လို့ခေါ်တဲ့ သမားရိုးကျ ဆေးပညာနဲ့ ခေတ်သစ် သိပ္ပံကျင့်ဝတ်ကို ဓမ္မအသိနဲ့ ပေါင်းစပ် ဖြေရှင်းလိုက်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေ တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးမှာ ရောဂါဝေဒနာတွေ ဖြစ်ပေါ်လာတာ၊ သံသရာ အဆက်ဆက် ကျင်လည်ပြီး အို၊ နာ၊ သေ ဒုက္ခတွေ ခံစားနေရတဲ့ သဘောတရားဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။

အဲဒီလို ပျက်စီးတတ်တဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို မနာချင်ဘူး၊ ရောဂါပျောက်ချင်တယ်၊ ငါ့ဆေးကမှ အစွမ်းထက်ဆုံး ဆိုပြီး ဒေါ်လှရဲ့ စိတ်လိုမျိုး တပ်မက်နေတဲ့ အတ္တ၊ လောဘ၊ ကိလေသာ စိတ်ရောဂါတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘကြောင့်ပဲ ဒုက္ခတွေ၊ သံသရာတွေ အသစ် အသစ် ထပ်ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ တဏှာ လောဘ၊ အတ္တ တွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက်၊ ရောဂါဝေဒနာနဲ့ ဆေးဝါးတွေ အပေါ် တွယ်တာ မနေဘဲ၊ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်ပြီး၊ ရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲလို့ သိမြင်ကာ ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီးကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ရှေးဟောင်းဆေးပညာ ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်တွင် ကိန်းအောင်းနေသော ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ရောဂါဝေဒနာများ အပေါ် တွယ်တာမှု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစွဲများကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြုတ်ခွာနိုင်ကြပါစေ၊ ရုပ်ရောဂါကို ဆေးဖြင့် ကုသသလို စိတ်ရောဂါ ကိလေသာများကိုလည်း ဓမ္မဆေးဖြင့် ကုသနိုင်ကြပြီး၊ သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ကင်းဝေးကာ အစစ်အမှန် ကံကောင်းသူများ ဖြစ်ကြပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.