Day: 022 | ၂၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ပျောက်ဆုံးသွားသော မြို့ပြများ (Lost Cities) | ဇာတက၊ သုဝဏ္ဏဘူမိ | Urban Archaeology

 

Day: 022 | ၂၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ပျောက်ဆုံးသွားသော မြို့ပြများ (Lost Cities) | ဇာတက၊ သုဝဏ္ဏဘူမိ | Urban Archaeology

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၂ ရက်၊ မင်္ဂလာရှိလှတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေက သမိုင်းကို ပြောပြနေသလိုပဲ၊ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ မြို့ပြဟောင်းကြီးတွေကလည်း ဦးဇင်းတို့ကို သံဝေဂတရားတွေ အများကြီး ပေးနေပါတယ်။ အတိတ်က ခမ်းနားခဲ့တဲ့ မြို့ကြီးတွေဟာ အခုတော့ မြေအောက်မှာ နစ်မြုပ်နေကြရသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝတွေဟာလည်း အနိစ္စသဘောအရ တစ်နေ့မှာ ပျောက်ကွယ်သွားကြမှာပါ။ ဒါကြောင့် အခုရရှိထားတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ အနိစ္စသဘောကို မှန်ကန်စွာ မြင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ကိုင်း... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ သင်္ခါရတရားတွေရဲ့ ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘောကို နှလုံးသွင်းနိုင်ဖို့အတွက် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့မှာတော့ "မရဏနုဿတိ" ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အာရုံပြုပြီး စိတ်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်ကြပါမယ်။ မြို့ကြီးတွေ ပျောက်ကွယ်သွားသလို၊ ငါ့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာလည်း တစ်နေ့မှာ သေဆုံးပျက်စီးသွားမှာပါလားလို့ ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ရင်း၊ လေလေး ဝင်လာရင် "မမြဲဘူး"၊ လေလေး ထွက်သွားရင် "ပျက်စီးတယ်" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်နေမယ်။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ မြို့ဟောင်းကြီးတွေကို လေ့လာဖို့ဆိုရင် ပစ္စုပ္ပန်မှာ တည်ငြိမ်နေတဲ့ စိတ်အစဉ် ရှိဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။ စိတ်မငြိမ်ရင် အနိစ္စသဘောကို ဘယ်လိုမှ ထိုးထွင်းမမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးကို စူးစိုက်ပြီး ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ စိတ်ကို ခဏလောက် ရပ်တန့်ထားကြည့်ပါ။ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ပေါ့ပါးသွားပြီး အေးချမ်းသွားတဲ့အထိ အာရုံစိုက်ထားလိုက်ပါ။

ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် သမာဓိရလာပြီး၊ ဉာဏ်ပွင့်လာပါမယ်။ မြို့ကြီးတွေရဲ့ အုတ်မြစ်တွေ မြေအောက်ရောက်သွားသလိုပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အတ္တတွေ၊ မာနတွေကိုလည်း ဒီသတိနဲ့ပဲ နှိမ်နင်းထားလိုက်ကြစို့ နော်။ စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်သွားပြီ၊ ငြိမ်းချမ်းသွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။ ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ မြို့ပြဟောင်းကြီးတွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ မြို့ပြရှေးဟောင်းသုတေသန (Urban Archaeology) ပညာရပ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး စနစ်တကျ လေ့လာကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။

ဒီနေ့ခေတ်မှာ 'Urban Archaeology' လို့ခေါ်တဲ့ မြို့ပြရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်ဟာ အင်မတန်မှ ဆန်းပြားနက်နဲလှပါတယ်။ ဒီပညာရပ်ဟာ မြေပေါ်မှာ မရှိတော့ဘဲ မြေအောက်ထဲမှာ နစ်မြုပ်သွားတဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် တောနက်ကြီးတွေထဲမှာ ပိတ်မိသွားတဲ့ ရှေးဟောင်း မြို့ကြီးတွေကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပညာရှင်တွေဟာ အခုဆိုရင် လေယာဉ်ပေါ်ကနေ LIDAR လို့ခေါ်တဲ့ လေဆာနည်းပညာကို သုံးပြီး မြေပြင်အောက်က မြို့ဟောင်း အုတ်မြစ်တွေကို ကောင်းကင်ကနေ လှမ်းကြည့်နေကြပါပြီ။ ခမ်းနားတဲ့ နန်းတော်တွေ၊ လမ်းမကြီးတွေ၊ ရေပေးဝေရေး စနစ်တွေဟာ တောအုပ်ကြီးတွေရဲ့ အောက်မှာ ကွယ်ပျောက်နေတာကို သိပ္ပံပညာက ပြန်လည် မြင်တွေ့စေတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံက အန်ကောဝပ် (Angkor Wat) မြို့ကြီးကို ကြည့်ပါ။ တစ်ချိန်တုန်းက လူဦးရေ သန်းချီ နေထိုင်ခဲ့တဲ့ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး မြို့ကြီး တစ်ခုပါ။ ဒါပေမယ့် ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုတွေ၊ အခြေခံအဆောက်အအုံ ယိုယွင်းမှုတွေကြောင့် ဒီမြို့ကြီးဟာ တဖြည်းဖြည်း လူသူကင်းမဲ့ပြီး တောကြီးထဲမှာ နှစ်ပေါင်း ရာချီ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပါတယ်။ မြို့ပြရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်တွေက အဲဒီမြို့ဟောင်းကြီးရဲ့ ရေမြောင်းတွေ၊ ကျောက်တိုင်တွေကို ပြန်လည် တူးဖော်ပြီး "ဒီမြို့ကြီး ဘာကြောင့် ပျက်စီးသွားရသလဲ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ ရှာဖွေကြပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား၊ မြို့ကြီးတွေက ခိုင်ခိုင်မာမာ ဆောက်ထားတာပဲ၊ ဘာဖြစ်လို့ ဒီလောက်လွယ်လွယ်နဲ့ ပျောက်ကွယ်သွားရတာလဲ' တဲ့။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာမှာ 'Entropy' လို့ခေါ်တဲ့ သဘောတရား ရှိပါတယ်။ အရာဝတ္ထုတိုင်းဟာ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ စနစ်တကျ ရှိနေရာကနေ ဖရိုဖရဲ ဖြစ်လာပြီး ပျက်စီးခြင်းဆီကို ဦးတည်သွားတာပါ။ မြို့ပြကြီးတွေမှာလည်း အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure) တွေဟာ နှစ်ပေါင်းရာချီလာတဲ့အခါ သဘာဝဘေးဒဏ်တွေကြောင့် ယိုယွင်းလာပါတယ်။ အဲဒါကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမယ့်သူ မရှိတော့တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် ပြုပြင်ဖို့ အင်အား မရှိတော့တဲ့အခါ အဲဒီမြို့ကြီးဟာ သဘာဝတရားရဲ့ ဝါးမြိုမှုကို ခံလိုက်ရတာပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အဆောက်အအုံတစ်ခုကို အုတ်တစ်ချပ်ချင်းစီနဲ့ တည်ဆောက်ခဲ့ရပေမယ့်၊ ပျက်စီးတဲ့အခါမှာတော့ အဲဒီအုတ်တွေဟာ တစ်ဖြည်းဖြည်း မြေစာ ဖြစ်သွားကြရပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ မြို့ပြကြီးတွေဟာလည်း လူသားတွေရဲ့ လောဘ၊ မာန၊ အာဏာတွေနဲ့ ခမ်းနားအောင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြပေမယ့်၊ နောက်ဆုံးမှာတော့ မြေအောက်က အုတ်ကျိုးအုတ်ပဲ့တွေ အဖြစ်နဲ့ပဲ သမိုင်းသင်ခန်းစာ ပေးနေကြရတာပါ။ ဒါဟာ လောကီ သိပ္ပံပညာက လက်ခံထားတဲ့ "အရာရာဟာ ယိုယွင်းပျက်စီးတတ်တယ်" ဆိုတဲ့ အမှန်တရားပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်က အလွန် ခမ်းနားခဲ့တဲ့ မြို့ကြီးတစ်မြို့ အကြောင်းကို ပီဋကတ်တော်၊ ဇာတကကျမ်းဂန်တွေနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဇာတက အဋ္ဌကထာတွေမှာ "သုဝဏ္ဏဘူမိ" (ရွှေမြေ) လို့ခေါ်တဲ့ အင်မတန် ချမ်းသာကြွယ်ဝတဲ့ မြို့ကြီး အကြောင်း ပါရှိပါတယ်။ မဟာဇနကမင်းသားကြီးဟာ ဒီသုဝဏ္ဏဘူမိ မြို့ကြီးကို ကုန်သွယ်ဖို့ သွားခဲ့တာပါ။ အဲဒီခေတ်က သုဝဏ္ဏဘူမိဆိုတာ ဒီနေ့ခေတ် စင်ကာပူတို့၊ နယူးယောက်တို့လို အင်မတန် စည်ကားတဲ့ မြို့ကြီးပါ။

ဒီနေ့ရဲ့  ပုဒ်ရေ ၁၇၈ မှာ "ဇရာ" (Jara/Decay) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို အခြေခံပြီး ဟောထားတာ ရှိပါတယ်။ 'ဇရာ' ဆိုတာ အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်း၊ ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်း လို့ အနက်ရပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်" တရားတော်မှာ "ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ" လို့ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အရာမှန်သမျှဟာ ယိုယွင်းခြင်း (ဇရာ) ဆီကို သွားရမယ်၊ ပြီးရင် ပျောက်ကွယ်ခြင်း (မရဏ) ဆီကို သွားရမယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။ သုဝဏ္ဏဘူမိ မြို့ကြီးဟာလည်း အချိန်တန်တဲ့အခါ ဇရာတရားတွေ ဖိစီးပြီး ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား၊ သုဝဏ္ဏဘူမိက အခု ဘယ်မှာလဲ' တဲ့။ အဲဒါကို ရှာဖွေနေကြတာဟာ Urban Archaeology ရဲ့ အလုပ်ပါပဲ။ ပညာရှင်တွေက သထုံဘက်မှာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ထိုင်းနိုင်ငံဘက်မှာလား ဆိုပြီး အငြင်းပွားနေကြတုန်းပါ။ ဒါပေမယ့် ဓမ္မအမြင်နဲ့ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ အဲဒီမြို့ကြီး ဘယ်မှာရှိနေတယ် ဆိုတာထက် "အဲဒီမြို့ကြီး မရှိတော့ဘူး" ဆိုတဲ့ အမှန်တရားက ပိုပြီး အရေးကြီးပါတယ်။ မြို့ကြီးတွေ ပျောက်ကွယ်သွားသလို၊ အဲဒီမြို့ကြီးမှာ နေထိုင်ခဲ့တဲ့ လူသားတွေရဲ့ ဘဝတွေဟာလည်း အနိစ္စသဘောအရ ပျောက်ကွယ်သွားကြရပါပြီ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာလည်း မြို့ပြကြီး တစ်ခုနဲ့ တူပါတယ်။ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း ဆိုတဲ့ တံခါးပေါက်တွေ ရှိတယ်၊ သွေးကြောတွေဆိုတဲ့ လမ်းမကြီးတွေ ရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီခန္ဓာကိုယ် မြို့ပြကြီးဟာလည်း တစ်စက္ကန့်ချင်းစီမှာ 'ဇရာ' တရားတွေရဲ့ ဝါးမြိုမှုကို ခံနေရတာပါ။ ဆံပင်ဖြူလာတယ်၊ သွားကျိုးလာတယ်၊ အရေပြားတွေ တွန့်လာတယ် ဆိုတာ မြို့ဟောင်းကြီးရဲ့ နံရံတွေ အက်ကွဲလာသလိုပါပဲ။ နောက်ဆုံးမှာတော့ ဒီခန္ဓာကိုယ် မြို့ပြကြီးဟာလည်း သုဝဏ္ဏဘူမိမြို့ကြီးလိုပဲ မြေစာပုံထဲမှာ ကွယ်ပျောက်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် မြို့ဟောင်းတွေကို လေ့လာခြင်းဟာ မိမိရဲ့ ဘဝကို ပြန်လည် ဆင်ခြင်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ကြီးကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲဆိုတာ ဆက်ကြည့်ရအောင်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ အာရုံတွေနဲ့ ဒွါရတွေ တိုက်ခိုက်ပြီး သိစိတ်တွေ အမြဲတမ်း ပေါ်နေပါတယ်။ အခု သူတော်ကောင်းတို့ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) နဲ့ ရှေးဟောင်း အုတ်မြစ်ပုံ ဒါမှမဟုတ် မြို့ဟောင်း ဓာတ်ပုံ (ရူပါရုံ) ကို ကြည့်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီလို တိုက်ခိုက်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ 'စက္ခုဝိညာဉ်' လို့ခေါ်တဲ့ မြင်သိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မျက်စိရယ်၊ အဆင်းရယ်၊ မြင်သိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို အဘိဓမ္မာမှာ 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တွေ့ထိမှုလေး ဖြစ်သွားတာပါ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ မျက်စိအကြည်ဓာတ်က 'စက္ခုဓာတ်'၊ မြို့ဟောင်းရဲ့ အဆင်းက 'ရူပဓာတ်'၊ အဲဒါကို သိလိုက်တာက 'စက္ခုဝိညာဏဓာတ်' ဖြစ်ပါတယ်။ ဖဿဖြစ်လာပြီ ဆိုတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ ဘာဆက်ဖြစ်သလဲဆိုတော့ ခံစားမှု 'ဝေဒနာ' ဆိုတာ ဖြစ်လာပါတယ်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းကို မြင်ရလို့ ဝမ်းသာရင် 'သောမနဿဝေဒနာ'၊ နှမြောရင် 'ဒေါမနဿဝေဒနာ' ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ "ဒါဟာ သုဝဏ္ဏဘူမိ မြို့ဟောင်းပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာက္ခန္ဓာ' ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတော့ "နှမြောစရာ ကောင်းလိုက်တာ၊ ငါလည်း သေရဦးမှာပါလား" လို့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

ကြည့်စမ်း... မြို့ဟောင်းပုံလေးကို မြင်လိုက်တဲ့ တစ်ခဏလေးအတွင်းမှာတင် ခန္ဓာငါးပါး ယန္တရားကြီးဟာ အမြန်နှုန်းနဲ့ လည်ပတ်သွားတာပါ။ ဒီနေရာမှာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို ပိုင်းခြားသိဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။ "ဇာတိပစ္စယာ ဇရာ၊ ဇရာပစ္စယာ မရဏ" လို့ ဆိုတဲ့အတိုင်း၊ မြင်သိစိတ်ကလေး ဖြစ်ပေါ်လာတယ် (ဇာတိ)၊ အဲဒီစိတ်ကလေးဟာ ချက်ချင်းပဲ အိုမင်းယိုယွင်းပြီး (ဇရာ)၊ ချုပ်ပျောက်သွားတယ် (မရဏ)။ အပြင်ဘက်က မြို့ကြီးတွေ ပျက်စီးဖို့ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ကြာပေမယ့်၊ အတွင်းခန္ဓာက မြင်သိစိတ် မြို့ပြလေးတွေ ပျက်စီးဖို့ကတော့ တစ်စက္ကန့်ရဲ့ ကုဋေကုဋာမကသော အစိတ်အပိုင်းလေးလောက်ပဲ ကြာပါတယ်။

ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာအစဉ်ကြီးကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ငါ မြင်တယ်၊ ငါ နှမြောတယ်" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးတစ်ချောင်းကို မြွေဖြစ်အောင် ဖန်ဆင်းပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့်မြွေကြီး (အကောင်အထည်) လို့ ထင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ ခန္ဓာငါးပါး ပေါင်းစပ်ပြီး ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို "ငါ" လို့ ထင်နေတာဟာ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" ပါ။ အဲဒီ "ငါ" ကပဲ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေမယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ ပြီးတော့ မြို့ကြီးတွေ ပျက်စီးသွားရင် အရာရာ ပြီးဆုံးပြီ၊ သေရင် ပြီးပြီလို့ ယူတာက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" ပါ။

တကယ်တမ်း ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ကြည့်လိုက်ရင် မျက်လှည့်ဆရာရဲ့ လှည့်စားမှုကို သိသွားသလိုပါပဲ။ "မြင်သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ယိုယွင်းသွားတယ်... သိတယ်၊ ချုပ်ပျောက်သွားတယ်... သိတယ်" လို့ ရှုမှတ်ရပါမယ်။ အုတ်ခဲဆိုတာ ရုပ်ဓာတ်၊ သိတာက နာမ်ဓာတ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်လို့ သိရင် အမှန်သိ အမှန်မြင်တဲ့အတွက် ငါဆိုတဲ့ အတ္တဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ မြို့ဟောင်းတွေက သဘာဝရဲ့ ဇရာကို ပြောပြနေပေမယ့်၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကတော့ "အနိစ္စ" ဆိုတဲ့ မမြဲခြင်း သမိုင်းကြောင်းကို တစ်စက္ကန့်ချင်းစီ ပြောပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ မြို့ဟောင်းတွေ သွားကြည့်တဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ "ငါ ရောက်နေတယ်" လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ "အဆင်းအာရုံနဲ့ မျက်စိ တိုက်လိုက်တယ်... မြင်သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီ မြင်သိစိတ်ကလေးဟာ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာပြီး၊ အကြောင်းကုန်ရင် ပျက်သွားမယ့် သဘောလေးပါ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာကို မြင်တော့ "ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်" လို့ ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ပျက်သွားပေမယ့် နောက်ထပ် ရုပ်နာမ်အသစ် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်လာတာကို မြင်တဲ့အတွက် "ဘာမှ မရှိတော့ဘူး" ဆိုတဲ့ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ပါတယ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်ပဲ ရှိတယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မပါဘူးလို့ သိတဲ့အတွက် "ငါ" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိလည်း အလိုလို ကွာကျသွားပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နေသာတဲ့ မနက်ခင်း တစ်ခုပါ။ ပြတိုက်ရဲ့ မြို့ပြရှေးဟောင်းသုတေသန ဌာနမှာ အင်ဂျင်နီယာ လူငယ်လေး မောင်စံ ဟာ အလွန် စိတ်လှုပ်ရှားနေပါတယ်။ ပြဿနာကတော့ (Case-2422) သထုံနယ်ဘက်က တောနက်ကြီး တစ်ခုထဲမှာ ရှေးဟောင်း မြို့ရိုးအုတ်မြစ်ကြီး တစ်ခုကို သူ ရှာတွေ့ခဲ့လို့ပါပဲ။ အဲဒီ အုတ်မြစ်ကြီးဟာ အလွန် ခမ်းနားပြီး သုဝဏ္ဏဘူမိ မြို့တော်ဟောင်းကြီးရဲ့ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ သူက ယူဆနေပါတယ်။

မောင်စံဟာ အဲဒီနေရာကို သွားပြီး လေ့လာတဲ့အခါမှာ အုတ်မြစ်တွေဟာ သစ်မြစ်တွေရဲ့ ထိုးခွဲမှုကို ခံထားရပြီး တဖြည်းဖြည်း ပြိုကျပျက်စီးနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ "ဆရာကြီး... ဒါကြီးက သိပ်နှမြောစရာ ကောင်းတာပဲ။ ကျွန်တော်တို့ ချက်ချင်း မပြုပြင်ရင် ဒီသမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်ကြီးက မြေစာပုံ ဖြစ်သွားတော့မှာပဲ။ ကျွန်တော်တော့ အရမ်း စိတ်ပူတယ်၊ ဒါကြီးကို ထာဝရ ခိုင်မြဲအောင် လုပ်ပေးချင်တယ်" လို့ မောင်စံက စိုးရိမ်တကြီးနဲ့ ပြောပါတယ်။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ့ရဲ့ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု၊ ငါတို့ရဲ့ အမွေ" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့၊ ပျက်စီးမှာကို ကြောက်တဲ့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေ ဖုံးလွှမ်းနေပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း ရောက်လာပါတယ်။ ဦးစံလင်းက ပြိုကျနေတဲ့ အုတ်တံတိုင်းကြီးကို တည်ငြိမ်စွာ ကြည့်လိုက်ပါတယ်။ "မောင်စံ... အရာရာဟာ သူ့သဘာဝအတိုင်း ယိုယွင်းနေတာ (ဇရာ) ပါပဲ။ ဒီမြို့ကြီးကို တည်ခဲ့တဲ့ ဘုရင်တွေကလည်း ထာဝရ ခိုင်မြဲစေချင်လို့ တည်ခဲ့ကြတာပဲ။ ဒါပေမယ့် သဘာဝတရားရဲ့ အနိစ္စဒဏ်ကို ဘယ်သူမှ မလွန်ဆန်နိုင်ခဲ့ဘူး။ မင်းက ဒါကြီးကို ထာဝရ ခိုင်မြဲစေချင်နေတာက သဿတဒိဋ္ဌိ ဝင်နေတာပဲ" လို့ ဓမ္မသဘောလေးနဲ့ စတင် ဆုံးမပါတယ်။

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ အခြေခံအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒ (Policy 23) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "မောင်စံ... အပိုဒ် ၂၃.၂ (Art 23.2: Infrastructure monitoring and adaptive preservation) အရ၊ ငါတို့ဟာ အဆောက်အအုံကို အတင်းအကျပ် မပျက်အောင် တားလို့ မရဘူး။ ဒါပေမယ့် ပျက်စီးမှုကို နှေးကွေးအောင် စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းလို့ ရတယ်။ ကဲ... Template T253 (Urban Grid Assessment and Stabilization) ကို ယူခဲ့။ ဒီအုတ်မြစ်တွေရဲ့ အက်ကွဲကြောင်းတွေကို သိပ္ပံနည်းကျ တွက်ချက်ပြီး၊ သဘာဝနဲ့ သဟဇာတဖြစ်အောင် ဘယ်လို ပြုပြင်မလဲ ဆိုတာကို စနစ်တကျ လုပ်ရမယ်။ အရာရာကို အတ္တနဲ့ မကြည့်ဘဲ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်စမ်းပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။

ဒီအခါမှာ မောင်စံလည်း သူ့ရဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေကို လွှတ်ချလိုက်ပြီး၊ ပညာနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြန်လည် စစ်ဆေးလိုက်ပါတယ်။ "သြော်... ဆရာကြီး ပြောတာ သိပ်မှန်တာပဲ။ ကျွန်တော်က ဒါကြီးကို 'ငါ့အပိုင်' လို့ ထင်ပြီး စွဲလမ်းနေတော့ ပူလောင်နေတာပါ။ တကယ်တော့ ဒါဟာ ရုပ်နာမ်တွေရဲ့ အနိစ္စသဘောကို ပြနေတဲ့ သက်သေပါလား" လို့ နားလည်သွားပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာတော့ မောင်စံဟာ စိတ်အေးချမ်းစွာနဲ့ မြို့ဟောင်း အုတ်မြစ်တွေကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ပြီး၊ လိုအပ်တဲ့ ထိန်းသိမ်းမှုတွေကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အနိစ္စသဘောကို သိမြင်လိုက်တဲ့ အခါမှာ ဘယ်လောက် အေးချမ်းသွားသလဲ ဆိုတာ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ မြို့ပြကြီးတွေ ပျောက်ကွယ်သွားတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး အိုမင်းရင့်ရော်တာ (ဇရာ) တွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီပျက်စီးတတ်တဲ့ ရုပ်နာမ်တွေပေါ်မှာ "ဒါ ငါ့မြို့၊ ငါ့ဘဝ၊ ငါ့ခန္ဓာကိုယ်" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တပ်မက်စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ နဲ့ ဥပါဒါန် တွေဟာ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ ပူလောင်တဲ့ စိုးရိမ်မှုတွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ အနိစ္စသဘောကို သိပြီး ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်လို့ 'ဇရာ' တရားတွေ ပေါ်လာတိုင်း "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အိုတာ မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်သဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ရှိတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ သဘောကို အမှန်အတိုင်း ပိုင်းခြား သိမြင်နိုင်ကြပါစေ၊ သုဝဏ္ဏဘူမိကဲ့သို့ မြို့ကြီးများ ပျောက်ကွယ်သွားသည်ကို သံဝေဂယူလျက် မိမိတို့၏ ဘဝသည်လည်း တစ်နေ့တွင် ပျောက်ကွယ်သွားမည်ကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်နိုင်ကြပါစေ၊ ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ်များကို တန်ဖိုးထားသကဲ့သို့ မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်ကိုလည်း ကောင်းမှုကုသိုလ်များဖြင့် မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.