Day: 035 | ၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ကင်ဆာနေ့နှင့် ကံတရား (Cancer Day and Kamma) | သံယုတ္တနိကာယ်၊ ရောဂါသုတ် | Oncology & Bioethics

 

Day: 035 | ၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | ကင်ဆာနေ့နှင့် ကံတရား (Cancer Day and Kamma) | သံယုတ္တနိကာယ်၊ ရောဂါသုတ် | Oncology & Bioethics

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့ဆိုတဲ့ ဒီကနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကင်ဆာရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေးနေ့ (World Cancer Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ထူးခြားတဲ့ နေ့ရက်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကင်ဆာရောဂါ အပါအဝင် ကိုယ်တွင်းကိုယ်ပ ရောဂါဘေးအပေါင်းမှ ကင်းဝေးကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် ငါတို့ရဲ့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီး အတွင်းပိုင်းကို ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ တစ်ချက်လောက် လှည့်ကြည့်လိုက်ကြစမ်းပါ။ အရေပြားတွေနဲ့ ဖုံးအုပ်ထားလို့သာ ကြည့်ကောင်းနေတာ၊ တကယ်တမ်း အတွင်းထဲမှာတော့ သွေးတွေ၊ ပြည်တွေ၊ တံတွေးတွေ၊ ကျင်ငယ်ရေတွေနဲ့ အမြဲတမ်း ပူလောင် ဆူပွက်နေတဲ့ ရောဂါဘေးတွေရဲ့ ခိုအောင်းရာ စခန်းကြီး တစ်ခုပါလား ဆိုတာကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု အချိန်လေးမှာ ကိုယ်က ကျန်းမာနေတယ်လို့ ထင်ရပေမယ့်၊ ဒီခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ် (Cell) သေးသေးလေး တစ်ခုက ဖောက်ပြန်သွားတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် တစ်ကိုယ်လုံး ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်သွားနိုင်ပါတယ်။ ငါတို့ရဲ့ အသက်ရှင်ခြင်းဆိုတာ တကယ်တော့ သေဆုံးခြင်း (မရဏ) ဆီကို နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ချီတက်နေတဲ့ ခရီးစဉ်ကြီး တစ်ခုပါပဲ။ ဒါကြောင့်မို့လို့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အချိန်မရွေး ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားနိုင်တယ်၊ ရောဂါဝေဒနာတွေ အချိန်မရွေး ဝင်ရောက်လာနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ 'မရဏနုဿတိ' နဲ့ 'အသုဘ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ သံဝေဂရအောင် သတိကပ်ပြီး ပွားများကြည့်ကြစို့နော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးရဲ့ မမြဲတဲ့ သဘော၊ ရောဂါဘေးတွေရဲ့ ကြောက်မက်ဖွယ် သဘောလေးကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ကမ္ဘာ့ကင်ဆာနေ့မှာ လူသားတွေ အကြောက်ဆုံး ရောဂါကြီး တစ်ခုဖြစ်တဲ့ ကင်ဆာရောဂါနဲ့ ပတ်သက်ပြီး သိပ္ပံပညာရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေ၊ ခန္ဓာဉာဏ်ရောက် ဝိပဿနာ ရှုကွက်တွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီးတော့ ဆွေးနွေးဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကင်ဆာရောဂါနဲ့ ပတ်သက်ပြီး လေ့လာကုသတဲ့ ပညာရပ်ကို အင်္ဂလိပ်လို Oncology (ကင်ဆာရောဂါဗေဒ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီရောဂါဟာ အပြင်ကနေ ဝင်လာတဲ့ ပိုးမွှားတွေကြောင့် ဖြစ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အမြဲတမ်း အလုပ်လုပ်နေတဲ့ သေးငယ်လှတဲ့ ဆဲလ် (Cells) လေးတွေက သူတို့ရဲ့ ပုံမှန် အလုပ်လုပ်ရမယ့် သဘာဝ စည်းမျဉ်းတွေကို ဖောက်ဖျက်ပြီး၊ အသိဉာဏ်မဲ့စွာ ပွားများလာရာကနေ စတင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ပုံမှန်အားဖြင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ်လေးတွေဟာ အချိန်တန်ရင် အသစ်ဖြစ်တယ်၊ အချိန်တန်ရင် အလိုလို သေဆုံးသွားကြပါတယ်။ သိပ္ပံအခေါ်အရ Apoptosis လို့ခေါ်တဲ့ သဘာဝအလျောက် သေဆုံးခြင်း ဖြစ်စဉ် ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကင်ဆာဆဲလ်တွေကတော့ အဲဒီလို မသေဆုံးပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ မျိုးဗီဇ (DNA) တွေ ထိခိုက်ပြောင်းလဲ (Mutation) သွားပြီးတဲ့နောက်၊ သေရမယ့် အချိန်မှာ မသေဘဲ ဆက်တိုက် ပွားများလာကြပါတယ်။ အဲဒီလို အဆမတန် ပွားများလာတဲ့ ဆဲလ်အစုအဝေးကြီးက အကျိတ် (Tumor) တွေ ဖြစ်လာပြီး၊ တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့ ဖျက်ဆီးပစ်တော့တာပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စက်ရုံတစ်ရုံမှာ ပစ္စည်းတွေ ထုတ်လုပ်တဲ့အခါ ပုံစံခွက် (Blueprint) အတိုင်း ထုတ်လုပ်ကြရပါတယ်။ အဲဒီ ပုံစံခွက် စာရွက်ထဲမှာ စာလုံးလေး တစ်လုံးလောက် အမှားပါသွားတာနဲ့၊ ထွက်လာတဲ့ ပစ္စည်းတွေ အကုန်လုံး ချွတ်ယွင်းချက် ဖြစ်သွားသလိုပါပဲ။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲက DNA မျိုးဗီဇ မှတ်တမ်းထဲမှာ ဓာတုပစ္စည်းတွေကြောင့် ဖြစ်ဖြစ်၊ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ လှိုင်းတွေကြောင့် ဖြစ်ဖြစ်၊ အစားအသောက်ကြောင့် ဖြစ်ဖြစ် အမှားအယွင်းလေး တစ်ခု (Mutation) ဖြစ်သွားတာနဲ့၊ အဲဒီ ဆဲလ်က အရူးတစ်ယောက်လို ဖြစ်သွားပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို စတင် တိုက်ခိုက်ပါတော့တယ်။

 'အရှင်ဘုရား... အဲဒီလို ဖောက်ပြန်နေတဲ့ ကင်ဆာဆဲလ်တွေကို နှိမ်နှင်းဖို့ ဆေးပညာမှာ Bioethics (ဇီဝဆေးပညာ ကျင့်ဝတ်) ဆိုတာ ဘာကို ပြောတာလဲ' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ Bioethics ဆိုတာက လူနာတစ်ယောက်ကို ကုသတဲ့ နေရာမှာ လူ့အခွင့်အရေး၊ ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားတွေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားတဲ့ ပညာရပ်ပါ။ ကင်ဆာလို ပြင်းထန်တဲ့ ရောဂါကို ခံစားနေရတဲ့ လူနာတွေကို ကုသတဲ့အခါမှာ၊ နာကျင်မှု သက်သာအောင် ဘယ်လို ကူညီမလဲ၊ သေဆုံးခါနီး အချိန်မှာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဘယ်လို စောင့်ရှောက်မလဲ ဆိုတဲ့ စာနာနားလည်မှု (Compassion) တွေကိုပါ သိပ္ပံပညာက အလေးထားလာရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ "ခင်ဗျားမှာ ကင်ဆာ ဖြစ်နေပြီ" လို့ ဆရာဝန်က ပြောလိုက်တဲ့ စကားတစ်ခွန်း ကြားလိုက်ရတာနဲ့တင် လူနာရဲ့ စိတ်ဟာ ချက်ချင်း ပြိုလဲကျသွားတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ အကြောက်တရား၊ သေရမှာကို ကြောက်တဲ့ စိတ်က ရုပ်ခန္ဓာကို ပိုပြီး မြန်မြန် ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်တာပါ။ ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာက ရုပ်ကို ကုသဖို့ ကြိုးစားနေသလို၊ ဓမ္မကတော့ အဲဒီ အကြောက်တရားဆိုတဲ့ စိတ်ရောဂါကို ကုသဖို့ ကြိုးစားရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအကြောက်တရားကို ဘယ်လို အသုံးချမလဲ၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုကို ဘုရားရှင်က ဘယ်လို ရှုမြင်ခိုင်းသလဲ ဆိုတာကို သံယုတ္တနိကာယ်၊ ခန္ဓဝဂ္ဂမှာ ပါတဲ့ ရောဂါသုတ် ဒေသနာတော်နဲ့ ဆက်လက်ပြီး တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်နော်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ ရောဂါ" ချစ်သား ရဟန်းတို့၊ လောကမှာ ရောဂါကြီး နှစ်မျိုး ရှိတယ် လို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ပထမ ရောဂါက 'ကာယိက ရောဂါ' (Kāyiko rogo) လို့ ခေါ်တဲ့ ရုပ်ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ ဖျားနာခြင်း၊ ကိုက်ခဲခြင်း၊ ကင်ဆာဖြစ်ခြင်း စတဲ့ ရောဂါတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒုတိယ ရောဂါကတော့ 'စေတသိက ရောဂါ' (Cetasiko rogo) လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်မှာ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ စတဲ့ ကိလေသာ ရောဂါတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ပါဠိတော် အနက်ကို တစ်လုံးချင်း သေချာ ပြန်ကြည့်မယ်ဆိုရင်၊ ဘုရားရှင်က အလွန် သံဝေဂ ရစရာကောင်းတဲ့ စကားတစ်ခွန်းကို မိန့်တော်မူခဲ့ပါတယ်။ လောကမှာ လူတချို့ဟာ ကာယိကရောဂါ (ခန္ဓာကိုယ် ရောဂါ) ကင်းရှင်းပြီး ၁ နှစ်၊ နှစ် ၂၀၊ နှစ် ၅၀၊ အနှစ် ၁၀၀ လောက်အထိတောင် ကျန်းကျန်းမာမာ နေနိုင်ကြတယ် တဲ့။ ဒါပေမဲ့ 'စေတသိက ရောဂါ' ဆိုတဲ့ စိတ်ရောဂါကတော့ ရဟန္တာ အရှင်မြတ်ကြီးတွေက လွဲရင်၊ ကျန်တဲ့ ပုထုဇဉ်တွေမှာ တစ်စက္ကန့်လေးတောင် ကင်းရှင်းနေတယ် ဆိုတာ လုံးဝ မရှိဘူး လို့ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ငါတို့တွေက ဆေးရုံသွားပြီး ဆေးစစ်လိုက်လို့ 'ကင်ဆာ မရှိဘူး' လို့ အဖြေထွက်ရင် အရမ်း ဝမ်းသာသွားကြတယ်။ ငါတော့ ကျန်းမာတယ် လို့ ထင်နေကြတယ်။ တကယ်တော့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက ခဏလေး ကျန်းမာနေတာပါ။ စိတ်ထဲမှာတော့ 'ငါ' ဆိုတဲ့ အစွဲ၊ 'ငါ့ပစ္စည်း' ဆိုတဲ့ တပ်မက်မှု၊ မကျေနပ်မှု ဆိုတဲ့ ဒေါသ ကင်ဆာဆဲလ်တွေက အချိန်ပြည့် ပွားများနေတယ် ဆိုတာကိုတော့ ဘယ်သူမှ သတိမထားမိကြပါဘူး။ ရုပ်ကင်ဆာက ဒီတစ်ဘဝပဲ သတ်နိုင်ပေမယ့်၊ စိတ်ကင်ဆာ (ကိလေသာ) ကတော့ သံသရာ အဆက်ဆက် ဒုက္ခတွင်းထဲကို တွန်းချနေတဲ့ အဆိုးဆုံး ရောဂါကြီး ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ ကင်ဆာဆဲလ်တွေရဲ့ သဘောတရားကို သေချာ ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ သူတို့က သေရမယ့် အချိန်မှာ မသေချင်ဘူး၊ အသက်ကို ဖက်တွယ်ထားတယ်။ ဒါဟာ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ကြည့်ရင် 'တဏှာ' ရဲ့ သဘောပါပဲ။ မသေချင်ဘူး၊ ထပ်ဖြစ်ချင်တယ်၊ ထပ်ပွားချင်တယ် ဆိုတဲ့ ဘဝတဏှာ (Bhavatanha) သဘောတရားတွေဟာ ငါတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ အမြစ်တွယ်နေသလို၊ ရုပ်ခန္ဓာမှာလည်း ကင်ဆာဆဲလ်တွေ အနေနဲ့ သရုပ်ဖော် ပြသနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက 'ငါ့ကို ကြည့်စမ်း၊ မင်းတို့ရဲ့ တပ်မက်မှုတွေက ဒီလောက်တောင် ကြောက်စရာ ကောင်းတယ်' လို့ လက်တွေ့ ပြသနေတာပါပဲ။

 'အရှင်ဘုရား... ဒါဆိုရင် ရောဂါဖြစ်လာရင် ဆေးမကုရတော့ဘူးလား၊ ဒီတိုင်းပဲ ငုတ်တုတ် ထိုင်သေရမှာလား' လို့ မေးစရာ ရှိလာပါတယ်နော်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ရုပ်ခန္ဓာရဲ့ ရောဂါကို ဆေးပညာနဲ့ ကုသရပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ ဆေးကုသနေရင်းနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ 'ကြောက်ရွံ့မှု' (Fear) ကို အလဟဿ မဖြစ်စေဘဲ၊ အဲဒီ အကြောက်တရားကို ဝိပဿနာဉာဏ်ရဲ့ တွန်းအား (Motivation) အဖြစ် ပြောင်းလဲ အသုံးချရပါမယ်။ သေရမှာ ကြောက်တဲ့ စိတ်ကို၊ သံသရာ လည်ရမှာကို ကြောက်တဲ့ သံဝေဂဉာဏ် အဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်ရပါမယ်။

 အိုမင်းခြင်း၊ နာကျင်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဆိုတဲ့ 'ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ' ဒုက္ခတွေကို ပယ်သတ်ဖို့ (ပယ်ခြင်း) ဆိုတာ ဆေးဝါးနဲ့ လုံးဝ မရနိုင်ပါဘူး။ ခန္ဓာရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်တဲ့ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့မှသာ အဲဒီ ရောဂါဝေဒနာ အပေါ်မှာ တွယ်တာနေတဲ့ စိတ်ကို ပယ်သတ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကဲ... ဒါဆိုရင် ခန္ဓာကိုယ်မှာ ရောဂါဝေဒနာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ခံစားရတဲ့ အချိန်၊ နာကျင်ကိုက်ခဲမှုတွေ ဖြစ်လာတဲ့ အချိန်မှာ ဘယ်လို ဓာတ်ခွဲပြီး၊ ဘယ်လို ရှုမှတ်ရမလဲ ဆိုတာကို အလုပ်ပေး ဝိပဿနာ ရှုကွက် အနေနဲ့ ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။

လူတစ်ယောက် ကင်ဆာရောဂါပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ပြင်းထန်တဲ့ နာကျင်မှု တစ်ခုခုကိုပဲ ဖြစ်ဖြစ် ခံစားရပြီ ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သွားသလဲ။ ဥပမာ- ရင်ဘတ်ထဲက၊ ဒါမှမဟုတ် ဝမ်းဗိုက်ထဲက အကျိတ်တစ်ခုက အလွန်အမင်း ထိုးအောင့် နာကျင်လာတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အတွင်းပိုင်းက အကြည်ဓာတ် (ကာယပသာဒ) ဆိုတဲ့ 'ဒွါရ' ဟာ 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ အဲဒီနေရာမှာ ဖောက်ပြန်နေတဲ့ ပူလောင်မှု (တေဇောဓာတ်)၊ ထိုးကျင်နေတဲ့ သဘော (ဝါယောဓာတ်) ဆိုတဲ့ 'အာရုံ' (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) တွေကလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' တွေပါပဲ။

အဲဒီ ကိုယ်အကြည်ဓာတ်နဲ့၊ ဖောက်ပြန်နေတဲ့ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အာရုံတို့ တိုက်ခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် 'အော်... နာလိုက်တာ' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ ကိုယ်အတွေ့ သိစိတ် (ကာယဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ သိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။ အဲဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အလွန် ဆင်းရဲပင်ပန်းတဲ့ 'ဒုက္ခဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) ကြီးက ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပေါ်ထွက်လာပါတော့တယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဲဒီ ဒုက္ခဝေဒနာကြီး ပေါ်လာတာနဲ့၊ ငါတို့ရဲ့ သညာ (မှတ်သားမှု) က ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲ။ 'ဒါ ကင်ဆာရောဂါကြီးပဲ၊ ငါ့ကို သတ်တော့မယ့် ရောဂါကြီးပဲ' လို့ မှတ်သားလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီသညာ နောက်မှာ 'ငါတော့ သေရတော့မယ်၊ ဒီရောဂါကြီး ပျောက်ပါစေ၊ မခံစားနိုင်တော့ဘူး' ဆိုပြီး ကြောက်ရွံ့တဲ့စိတ်၊ ငြင်းဆန်တဲ့ ဒေါသစိတ်၊ အသက်ရှင်ချင်တဲ့ လောဘစိတ် ဆိုတဲ့ 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ တသီတတန်းကြီး ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ဓာတ်ခွဲကြည့်လိုက်ရင် ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ 'ငါ့ရောဂါ' လည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ်အကြည်ရုပ်၊ ဖောက်ပြန်တဲ့ နာကျင်မှုရုပ်၊ သိတဲ့စိတ်၊ ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ... ဒီရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောတရားတွေပဲ အလုပ်လုပ်သွားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ငါတို့က သတိမကပ်နိုင်တဲ့အခါ 'ငါ နာနေတယ်၊ ငါ ကင်ဆာဖြစ်နေတယ်' ဆိုပြီး နာကျင်မှုကို ကိုယ်နဲ့ သွားပြီး တစ်သားတည်း ပေါင်းစပ်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို ခန္ဓာငါးပါးကို အကောင်အထည် အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူလိုက်တာဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။ ရုပ်က နာတာကို၊ စိတ်ကပါ လိုက်နာပြီး ရောဂါ နှစ်ထပ် ဖြစ်သွားတာပါ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အရုပ်လေးတွေ တကယ် နာကျင်နေတယ်၊ ငိုနေတယ်လို့ ထင်ရပေမယ့်၊ နောက်ကွယ်က ကြိုးတွေကို မြင်သွားရင် ဒါဟာ သစ်သားရုပ်လေးတွေ လှုပ်ရှားနေတာပါလား လို့ အမှန်အတိုင်း သိသွားပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ အလွန်အမင်း နာကျင်လာတဲ့ အချိန်မှာ 'ငါ နာတယ်၊ ငါ့ရောဂါ' လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ နာကျင်နေတဲ့ နေရာလေးကို စိတ်ကလေး စိုက်ထားပြီး 'နာတယ်... နာတယ်... ထိုးကျင်တယ်... ပူတယ်' လို့ ဓာတ်သဘောသက်သက် အနေနဲ့သာ စောင့်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် 'အော်... ဖောက်ပြန်တဲ့ ရုပ်တရားနဲ့၊ အဲဒါကို ခံစားနေတဲ့ ဝေဒနာ နာမ်တရားပဲ ရှိပါလား' လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပြီး သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပြင်းထန်လှပါတယ် ဆိုတဲ့ နာကျင်မှုကြီးဟာရော တစ်သမတ်တည်း တည်မြဲနေသလား။ သေချာ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ နာကျင်မှုဆိုတာ တရှိန်းရှိန်း၊ တဖျဉ်းဖျဉ်းနဲ့ တိုးလာလိုက်၊ လျော့သွားလိုက်၊ တစ်နေရာကနေ တစ်နေရာကို ရွေ့သွားလိုက်နဲ့ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲနေတာကို တွေ့ရပါမယ်။ လှိုင်းလုံးကြီးတွေလိုပါပဲ၊ အထွတ်အထိပ် ရောက်ရင် ပြန်ကျသွားတာပါပဲ။

ဒီလို ဖောက်ပြန် ခံစားရတဲ့ ဝေဒနာတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ဒီရောဂါကြီးက ငါ့ကို အမြဲတမ်း နှိပ်စက်နေတာပဲ၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ နာကျင်မှုဆိုတာ အမြဲတမ်း မရှိပါဘူး၊ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ပျက်စီးသွားတဲ့ ဓမ္မအစဉ်လေး တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... တစ်ခါ နာတာ ပျက်သွားပေမယ့် ခဏနေတော့ ထပ်နာလာပြန်တာပဲ၊ သေမှပဲ ဒီရောဂါ ပြတ်တော့မယ်' လို့ အပြတ်ယူစရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ နာကျင်မှု တစ်ခု ပျက်သွားပေမယ့်၊ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရားတွေ ရှိနေသရွေ့ နောက်ထပ် ဝေဒနာသစ်တွေက အဆက်မပြတ် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာဦးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... မီးတောက် တစ်ခုလိုပါပဲ။ ဆီနဲ့ ဝါးစာ ရှိနေသရွေ့ မီးတောက်လေးက တစ်တောက်ပြီး တစ်တောက် အစားထိုး လောင်ကျွမ်းနေမှာပါ။ တစ်စက္ကန့်တည်း လောင်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီလို အကြောင်းရှိလို့ အကျိုးဆက်စပ်ပြီး အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ပြီးသွားမှာပဲ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်မှာ ပြင်းထန်တဲ့ ရောဂါဝေဒနာတွေ ပေါ်လာတဲ့အခါ အကြောက်တရားကို ဖယ်ခွာပြီး၊ 'ဒါဟာ ငါမဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နဲ့ ဝေဒနာ သက်သက်ပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အစားထိုးနေတာပဲ' လို့ ဒုက္ခသစ္စာကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ရောဂါဝေဒနာကို အကြောင်းပြုပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ဆီသို့ အရောက်လှမ်းနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင် လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ဝင်းထဲက အထူးပြခန်း တစ်ခုမှာ၊ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာက ပျံလွန်တော်မူသွားတဲ့ ဆရာတော်ကြီး တစ်ပါးရဲ့ ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို အပူဇော်ခံ ထားရှိပါတယ်။ အဲဒီ ဆရာတော်ကြီးဟာ သက်တော်ကြီးရင့်လာတဲ့ အချိန်မှာ ပြင်းထန်တဲ့ ကင်ဆာရောဂါ ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရပေမယ့်၊ ပျံလွန်တော်မူတဲ့ အချိန်အထိ မျက်နှာတော်မှာ အလွန် ငြိမ်းချမ်းနေခဲ့ပြီး၊ ဓာတ်တော်တွေ ကျန်ရစ်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို အမြဲတမ်း လာရောက် ကုသိုလ်ပြုနေကျ ဒေါ်ခင်နု ဆိုတဲ့ ဒကာမကြီး တစ်ယောက် မျက်ရည်စက်လက်နဲ့ ရောက်လာပါတယ်။ သူက လတ်တလောမှ ကင်ဆာရောဂါ အစပျိုးနေပြီလို့ ဆရာဝန်က အဖြေပေးလိုက်တာကို ကြားပြီး၊ သေရမှာကို အရမ်း ကြောက်လန့်နေရှာတယ်။ ဒေါ်ခင်နုက ပြတိုက် တာဝန်ခံ ภัณฑာထိန်းချုပ် ဦးမြတ် ကို တွေ့တာနဲ့ "ဦးမြတ်ရယ်... ကျမတော့ ကင်ဆာဖြစ်နေပြီတဲ့။ ကျမကို ကယ်ပါဦး။ ဟိုပြခန်းထဲက ဆရာတော်ကြီးရဲ့ ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို ကျမ ခေါင်းပေါ်တင်ပြီး အထူး ယတြာချေတဲ့ ပူဇော်ပွဲကြီး တစ်ခု လုပ်ချင်တယ်။ ဓာတ်တော်ရဲ့ တန်ခိုးနဲ့ ကျမရဲ့ ရောဂါတွေ ပျောက်သွားအောင် လုပ်ပေးပါ" လို့ တောင်းဆိုပါတော့တယ်။

ပြတိုက် တာဝန်ခံ ဦးမြတ်က အလွန် စိတ်ထားနူးညံ့ပြီး စည်းကမ်းကြီးတဲ့ သူပါ။ ဒေါ်ခင်နုရဲ့ အခြေအနေကို ကြည့်ပြီး အလွန် စာနာမိပေမယ့်၊ ပြတိုက်ရဲ့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဇီဝဆေးပညာနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ ကျင့်ဝတ် မူဝါဒ (Policy 7) ကို သူ သိနေပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ပြတိုက်ရှိ ဓာတ်တော် အမွေအနှစ်များကို အသုံးပြု၍ မှော်ဆန်သော ရောဂါကုသခြင်းများ၊ အယူသီးသော ယတြာချေခြင်းများကို လုံးဝ (လုံးဝ) ခွင့်မပြုရ လို့ အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။ ဒါဟာ လူနာတွေကို မှားယွင်းတဲ့ မျှော်လင့်ချက် (False Hope) တွေ မပေးမိစေဖို့နဲ့ ဓာတ်တော်ရဲ့ သန့်စင်မှုကို ကာကွယ်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါနဲ့ ဦးမြတ်က ဒေါ်ခင်နုကို သီးသန့် ဧည့်ခန်းလေးထဲ ခေါ်သွားပြီး အေးအေးဆေးဆေး ရှင်းပြပါတယ်။ "ဒေါ်ခင်နု... ခင်ဗျားရဲ့ ခံစားချက်ကို ကျွန်တော် အပြည့်အဝ နားလည်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဓာတ်တော်ဆိုတာ ရောဂါပျောက်အောင် လုပ်ပေးနိုင်တဲ့ မှော်ဆေးလုံး မဟုတ်ပါဘူး။ ဆရာတော်ကြီး ကိုယ်တိုင်တောင်မှ ဒီကင်ဆာရောဂါ ဝေဒနာကြီးကို ရုပ်ခန္ဓာမှာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ခံစားခဲ့ရတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ဆရာတော်ကြီးက ရောဂါကို မကြောက်ဘူး။ 'ငါ့ရောဂါ' လို့ မမှတ်ယူဘဲ ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှု သက်သက်အဖြစ် ဒုက္ခသစ္စာကို ထိုးထွင်း သိမြင်သွားတဲ့အတွက် စိတ်မှာ ကင်ဆာ (ကိလေသာ) မဖြစ်ဘဲ ငြိမ်းချမ်းသွားတာပါ" လို့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီးက 'ဒါဆို ကျမက ဒီအတိုင်း အသေခံရမှာလား' လို့ တွေးပြီး ငိုချင်လာပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရောဂါကို ဆေးရုံမှာ ဆရာဝန်တွေနဲ့ အကောင်းဆုံး ကုသရပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ စိတ်ကိုတော့ ဓမ္မနဲ့ ကုသရမှာပါ။ "ဒေါ်ခင်နု... ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒအရ ဓာတ်တော်နဲ့ ယတြာချေခွင့် မပြုနိုင်ပေမယ့်၊ ဆရာတော်ကြီး ကျင့်သုံးသွားတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်အတိုင်း၊ ဒေါ်ခင်နုရဲ့ ရောဂါဝေဒနာကို အာရုံပြုပြီး တရားထိုင်ဖို့အတွက် တိတ်ဆိတ်တဲ့ နေရာလေး တစ်ခုတော့ ကျွန်တော် စီစဉ်ပေးနိုင်ပါတယ်" လို့ ဦးမြတ်က ကမ်းလှမ်းလိုက်ပါတယ်။

ဒေါ်ခင်နုလည်း အစပိုင်းမှာတော့ စိတ်ပျက်သွားပေမယ့်၊ ဦးမြတ်ရဲ့ ရှင်းပြချက်ကြောင့် သတိဝင်လာပါတယ်။ သူ ကြောက်နေတာဟာ တကယ်တော့ ရောဂါကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ 'ငါ သေရတော့မယ်' ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့ ဘဝကို တွယ်တာတဲ့ လောဘကြောင့် ဖြစ်နေမှန်း သဘောပေါက်သွားပါတယ်။ ဒါနဲ့ ယတြာချေမယ့် အစား၊ ဆရာတော်ကြီးရဲ့ ဓာတ်တော်ရှေ့မှာ အေးအေးဆေးဆေး ထိုင်ပြီး၊ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်က နာကျင်မှုတွေကို ဓာတ်သဘောသက်သက် အနေနဲ့ ရှုမှတ်တဲ့ အလုပ်ကို စတင် လုပ်ဆောင်ပါတော့တယ်။

နောက်ဆုံးမှာတော့ ဒေါ်ခင်နုဟာ ကင်ဆာရောဂါကို ဆေးဝါးနဲ့ စနစ်တကျ ကုသမှု ခံယူရင်း၊ စိတ်ထဲက အကြောက်တရားဆိုတဲ့ စေတသိက ရောဂါကြီးကိုပါ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့တဲ့အတွက်၊ ရုပ်က နာပေမယ့် စိတ်က ငြိမ်းချမ်းတဲ့ ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်သွားပါတော့တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးမှာ ကင်ဆာရောဂါ အပါအဝင် ဖျားနာခြင်း၊ အိုမင်းခြင်း၊ နာကျင်ခြင်း ဝေဒနာတွေ ဖြစ်ပေါ်လာရတာဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။ ရုပ်ရှိရင် ရောဂါ ရှိမှာပါပဲ။

အဲဒီလို ဖောက်ပြန်နေတဲ့ ရောဂါကြီးကို မဖြစ်ချင်ဘူး၊ ပျောက်ချင်တယ်၊ ငါမသေချင်သေးဘူး ဆိုပြီး ဒေါ်ခင်နုရဲ့ စိတ်လိုမျိုး ကြောက်ရွံ့ တပ်မက်နေတဲ့ အကြောက်တရား၊ လောဘ၊ ကိလေသာတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘကြောင့်ပဲ စိတ်ရောဂါ ထပ်ဖြစ်ပြီး ပူလောင်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အကြောက်တရားနဲ့ တဏှာ လောဘတွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက် ခန္ဓာကိုယ်မှာ ပေါ်လာတဲ့ ရောဂါဝေဒနာကို "ငါ့ရောဂါ မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုမျှသာ" လို့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်ပြီး၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီးကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ကင်ဆာနေ့နှင့် ကံတရား ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရောဂါဝေဒနာများကို ဒုက္ခသစ္စာအဖြစ် မှန်ကန်စွာ ရှုမှတ်နိုင်ကြပါစေ၊ ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် အကြောက်တရားများကို ဖယ်ရှားကာ ဒိဋ္ဌိအစွဲများကို ဖြုတ်ခွာနိုင်ကြပြီး၊ ကာယိက ရောဂါ၊ စေတသိက ရောဂါ ဟူသော ရောဂါဘေးအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.