ABSTRACT (သုတေသန အနှစ်ချုပ်)
သုတေသန ခေါင်းစဉ် - မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ - ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာချက်။
သုတေသီ - Venerable Dhammasami (ORCID: 0009-0000-0697-4760)
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
သုတေသန အမျိုးအစား - အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်နေသော သမိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု (ဥပမာ- မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသကျမ်း) များတွင် သွားတော် (၄) ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟု အရေအတွက် ကန့်သတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း၊ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန (Archaeological Survey of India - ASI) နှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအရ ဇမ္ဗူဒီပတစ်ခွင်၌ ဓာတ်တော်၊ အံတော်နှင့် သွားတော်မြတ်များစွာ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရပါသည်။ ဤသို့ကွဲလွဲနေသော အစွန်းနှစ်ပါးကို "တစ်ခုမှန်လျှင် တစ်ခုမှားရမည်" ဟူသော အမြင်ဖြင့် မချဉ်းကပ်ဘဲ၊ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) သဘောတရားဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လေ့လာထားပါသည်။
ဤသုတေသနသည် John W. Creswell ၏ အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်း စာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) နည်းစနစ်ကို အခြေခံထားပြီး၊ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းအထိ စေတီတော်ပေါင်း (၃၂) ဆူကျော်ကို အမှုတွဲများအဖြစ် လေ့လာသည့် (Multiple-Case Study) ပုံစံကို အသုံးပြုထားပါသည်။ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် ပါဠိပိဋကတ် တော်များ၊ အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ၊ ခရိုရှသီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများကို "တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်း နည်းစနစ်" (Triangulation) ဖြင့် စနစ်တကျ ယှဉ်တွဲသုံးသပ်ထားပါသည်။ သုတေသနကျင့်ဝတ် အနေဖြင့် "ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ" (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှုကို အသုံးပြု၍ ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကိုလည်း မထိခိုက်စေရန်နှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ ကိုလည်း မျက်ကွယ်မပြုရန် အထူးဂရုပြု လေ့လာထားပါသည်။
သုတေသန၏ အဓိက တွေ့ရှိချက်များအရ၊ ရိုးရာစာပေများပါ "စွယ်တော် (၄) ဆူ" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုးကွယ်သူတို့၏ သဒ္ဓါတရားကို မွေးဖွားပေးရန်နှင့် ဘုရားရှင်၏ ဩဇာအာဏာ စကြာဝဠာတစ်ခွင် လွှမ်းခြုံမှုကို ပြသရန် ရည်ရွယ်သော "ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတ" (Soteriological Narrative) ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ အစရှိသော စေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ကမ္ပည်းစာများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ထိုသဒ္ဓါတရား၏ လက်တွေ့မြေပြင် သက်ရောက်မှုနှင့် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သမိုင်းဝင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (Historical Reality of Lived Religion) ကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု (Complexity of Buddhist Material Culture) ကို အသိပညာဗေဒ (Epistemology) ရှုထောင့်မှ အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ စာပေမှတ်တမ်းများနှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်များ မဟုတ်ကြဘဲ၊ သမိုင်းဟူသော အကြွေစေ့တစ်စေ့တည်း၏ မျက်နှာစာ နှစ်ဖက်ကဲ့သို့ တစ်ခု၏ ကွက်လပ်ကို အခြားတစ်ခုက အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်းအား ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်နိုင်စေရန်နှင့် သာသနာရေးနှင့် ပြတိုက်ဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရာတွင် လွန်စွာအထောက်အကူပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။