မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ - ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာချက်။

CHAPTER I 

INTRODUCTION

1.1 သုတေသန ခေါင်းစဉ် Title of the Research

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ - ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာချက်။ 

1.2 Background and Significance of the Problems

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှစ၍ အာရှတိုက်တစ်ခွင်လုံးရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အမြင့်မားဆုံးသော သဒ္ဓါတရားနှင့် အခြေခံအကျဆုံးသော ဘာသာရေး အလေ့အထ (Core Religious Practice) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ လေ့လာချက်အရ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် သာမန် ရုပ်ကြွင်းအကြွင်းအကျန်များ (Mere human remains) မဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမနှင့် ဘုန်းတန်ခိုးအာနုဘော်တို့ ဆက်လက်ကိန်းဝပ်နေသော "သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေမှု" (Active Living Presence) အဖြစ် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက အခိုင်အမာ ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံအသီးသီးတွင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားကိုးကွယ်မှုနှင့် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ တည်ဆောက်မှုတို့၏ အဓိက မဏ္ဍိုင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။

"တိဋ္ဌန္တေ ဝါ နိဗ္ဗုတေ ဝါ၊ သမေ စိတ္တေ သမံ ဖလံ။" 

 (ဘာသာပြန် - မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ဖြစ်စေ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသည်ဖြစ်စေ စိတ်အကြည်ညိုု ညီတူမျှပါက ရရှိသော အကျိုးတူမျှ၏။)

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ စတင်၍ အာရှတိုက်တစ်ခွင်လုံးရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အမြင့်မားဆုံး သော သဒ္ဓါတရားနှင့် အခြေခံအကျဆုံးသော ဘာသာရေး အလေ့အထ (Core Religious Practice) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် သာမန် ရုပ်ကြွင်းအကြွင်းအကျန်များ (Mere human remains) မဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမနှင့် ဘုန်းတန်ခိုးအာနုဘော်တို့ ဆက်လက်ကိန်းဝပ်နေသော "သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေမှု" (Active Living Presence) အဖြစ် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက အခိုင်အမာ ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြန့်ပွားရာ နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားကိုးကွယ်မှု၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာမှုနှင့် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ တည်ဆောက်မှုတို့၏ အဓိက အသက်သွေးကြော ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များအား ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းသည် အလွန်အရေးပါသော အခြေခံကျင့်စဉ်တစ်ရပ်ဖြစ်ပါသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဓာတ်တော်များကို ခွဲဝေပူဇော်ခဲ့ကြပြီး၊ ထိုဓာတ်တော်များသည် ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်စားအဖြစ် ယုံကြည်သက်ဝင်ကာ အာရှတိုက်တစ်လွှားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံများတွင် အထွတ်အမြတ်ထား ပူဇော်ခဲ့ကြပါသည်။

"သုဏန္တု ဘောန္တော မမ ဧကဝါကျံ ... တသ္မာ ဘောန္တော သမ္မာ ဝိဘဇာမ အဋ္ဌဘာဂေ။" 

(ဘာသာပြန် - အို အရှင်တို့... ငါ၏စကားတစ်ခွန်းကို နားထောင်ကြပါကုန်... ထို့ကြောင့် အရှင်တို့ ဓာတ်တော်များကို ရှစ်စု အညီအမျှ ခွဲဝေကြပါစို့။)

 သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အသောကမင်းကြီးလက်ထက်မှစ၍ ဓာတ်တော်များ ဖြန့်ဝေပူဇော်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာပြုလုပ်ငန်း၏ အဓိကမဏ္ဍိုင်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းအလေ့အထသည် ထေရဝါဒနိုင်ငံများ၏ ဘာသာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ပူဇော်ခြင်း ယုံကြည်မှုသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ နေ့စဉ်ဘဝနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ ကိန်းဝပ်နေသော အနှစ်သာရတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။

"စတုရာသီတိသဟဿာနိ နဂရာနိ ဇိယာ မုခါ၊ စတုရာသီတိ သဟဿာနိ ဝိဟာရေ တေဟိ ကာရယိ။" 

(ဘာသာပြန် - အသောကမင်းကြီးသည် မြို့ပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့၌ ဝိဟာရကျောင်းနှင့် စေတီ ရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့ကို တည်ထားကိုးကွယ်စေခဲ့၏။)

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူရင်းကျမ်းဂန်များဖြစ်သော ပါဠိပိဋကတ်တော်လာ ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahaparinibbana Sutta, Digha Nikaya) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် ဓာတ်တော်များ ခွဲဝေပုံ (Dhatu-vibhaga) ကို အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ 

"သရီရေ ဈာယမာနေ ဆဝိယာ ဝါ စမ္မဿ ဝါ မံသဿ ဝါ... နေဝ ဆာရိကာ ပညာယိတ္ထ န မသိ၊ သရီရိကာနိယေဝ အဝသိဋ္ဌာနိ။"

(ဘာသာပြန် - ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်သောအခါ အရေပါး၊ အရေထူ၊ အသား... တို့၏ ပြာသည်လည်းကောင်း၊ မှိုင်းသည်လည်းကောင်း မထင်ရှား၊ သရီရဓာတ်တော်များသာလျှင် ကြွင်းကျန်ရစ်လေ၏။)

ယင်းမှတ်တမ်းများနှင့် နောက်ပိုင်းပေါ်ပေါက်လာသော သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်းများ (ဥပမာ- မဟာဝံသ နှင့် ဒါဌာဝံသ) အရ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်လာလျှင် အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး၊ အထူးသဖြင့် စွယ်တော် (၄) ဆူ (Four Canine Teeth) ကိုသာ အဓိကထား၍ အထွတ်အမြတ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစွယ်တော် ၄ ဆူအနက် တစ်ဆူမှာ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ တစ်ဆူမှာ နဂါးပြည်၊ တစ်ဆူမှာ ဂန္ဓာရတိုင်း နှင့် ကျန်တစ်ဆူမှာ ကလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ ကန္ဒီမြို့) သို့ ရောက်ရှိကိန်းဝပ်ခဲ့ကြောင်း ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ (Traditional Theravada Narratives) က ဆိုသည်။ 

"ဧကာ ဟိ ဒါဌာ တိဒိဝေဟိ ပူဇိတာ၊ ဧကာ ပန နာဂပုရေ မဟီယတိ။ ဧကာ စ ဂန္ဓာရပုရေ ပသတ္ထာ၊ ဧကာ ပုန ကာလိင်္ဂရညော ဝိဇိတေ။"

(ဘာသာပြန် - စွယ်တော်တစ်ဆူကို တာဝတိံသာနတ်တို့ ပူဇော်ကြ၍၊ တစ်ဆူကို နဂါးပြည်၌ ပူဇော်ကြကုန်၏။ တစ်ဆူကို ဂန္ဓာရတိုင်း၌ ကိုးကွယ်ကြ၍၊ ကျန်တစ်ဆူကို ကလိင်္ဂမင်း၏ တိုင်းနိုင်ငံ၌ ပူဇော်ကြကုန်၏။)

ဘာသာရေးမနုဿဗေဒ ပညာရှင် Kevin Trainor က ဤသို့ ၄ ဆူတည်း ဖော်ပြခြင်းသည် သမိုင်းအချက်အလက်ကို ကန့်သတ်ထားခြင်း (Historical limitation) မဟုတ်ဘဲ၊ ဩဇာအကြီးမားဆုံးသော ဓာတ်တော်များကို ဗဟိုပြု၍ စကြာဝဠာတစ်ခွင် လွှမ်းခြုံမှုကို သင်္ကေတပြု ဖော်ဆောင်သည့် "ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်း" (Soteriological and Spiritual Narrative) ဖြစ်ကြောင်း သူ၏ Relics, Ritual, and Representation in Buddhism ကျမ်းတွင် အကျယ်တဝင့် ရှင်းလင်းထားပါသည်။

သို့ရာတွင် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများ၌ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်များ (Modern Archaeology) ထွန်းကားလာသောအခါ၊ ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများ၏ ဖော်ပြချက်နှင့် ကွာဟနေသော အလွန်အံ့မခန်းဖွယ်ကောင်းသည့် မြေပြင်အထောက်အထားများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (Archaeological Survey of India - ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများရှိ အထောက်အထားများအရ၊ သွားတော်နှင့် အံတော်များ (Tooth and Molar Relics) သည် အရေအတွက်အားဖြင့် ၄ ဆူထက်မက များစွာပိုမို ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။

ဥပမာအားဖြင့် Sir John Marshall ဦးဆောင်တူးဖော်ခဲ့သော တက္ကသီလာ (Taxila) ရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီ (Dharmarajika Stupa)၊ Charles Masson နှင့် Jules Barthoux တို့ တူးဖော်ခဲ့သော အာဖဂန်နစ္စတန်ရှိ ဗိမရန်စေတီ (Bimaran Stupa) နှင့် ဟဒ္ဒ (Hadda) ဒေသရှိ စေတီတော်များ၊ Domenico Faccenna တူးဖော်ခဲ့သော ဆွတ်တောင်ကြားရှိ ဘဂ္ဂရစေတီ (Butkara Stupa) အစရှိသော နေရာများမှ ရွှေ၊ ငွေ ဓာတ်တော်ကြုတ် များနှင့်အတူ "သွားတော်များ" ကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။ 

ပို၍အရေးကြီးသည်မှာ ယင်းဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ခရိုရှသီ (Kharoṣṭhī) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများတွင် ထိုဓာတ်တော်များကို မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ "ဒန္တာ" (Danta - သွားတော်) အဖြစ် ရှေးခေတ်ဒါယကာများက အခိုင်အမာ ယုံကြည်ကမ္ပည်းထိုး၍ ကိုးကွယ်ခဲ့ကြကြောင်း ကမ္ပည်းစာပညာရှင် Richard Salomon က အတည်ပြုထားပါသည်။

ဤသို့ ရိုးရာမှတ်တမ်းများပါ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဟူသော အရေအတွက်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန မြေပြင်တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရှိရသော "သွားတော်များစွာ" ဟူသည့် အချက်အလက်နှစ်ရပ် ပွတ်တိုက်မိသောအခါ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများ (Academic Debates) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ယခင်က သုတေသီအများစုသည် ဤအချက်အလက်နှစ်ရပ်ကို "တစ်ခုက မှန်လျှင် တစ်ခုက မှားရမည်" (Contradiction or Mutually Exclusive) ဟူသော သဘောတရားဖြင့်သာ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသည်။ စာပေပညာရှင်များ (Textual Scholars) က ရိုးရာကျမ်းဂန်ကိုသာ အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရားအဖြစ် လက်ခံကြပြီး ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုများကို လျစ်လျူရှုလေ့ရှိကြသည်။ တစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသီများ (Archaeologists) နှင့် သမိုင်းပညာရှင်များကလည်း ရုပ်ဝတ္ထုသက်သေကိုသာ အဓိကထား၍ ရိုးရာ     ကျမ်းဂန်များကို သမိုင်းအထောက်အထား မခိုင်လုံသော ဒဏ္ဍာရီများအဖြစ် ပစ်ပယ် လေ့ရှိကြသည်။ 

အမေရိကန် ရှေးဟောင်းသုတေသီ Gregory Schopen က သူ၏ နာမည်ကျော် Bones, Stones, and Buddhist Monks ကျမ်းတွင် ဤသို့ စာပေနှင့် မြေပြင်အထောက်အထားကို သီးခြားစီခွဲခြား လေ့လာခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်း၏ အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ရာရောက်ကြောင်း ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်ထောက်ပြခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော် တွေ့ရှိချက်များအကြား ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ရှင်းလင်းပြနိုင်သော (Synthesized Analytical Study) ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်းများ မရှိသလောက် ရှားပါးနေခြင်းသည် မျက်မှောက်ခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသနနယ်ပယ်၏ အဓိက သုတေသနကွက်လပ် (Academic Gap) ပင် ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသနနယ်ပယ်တွင် ဤကဲ့သို့ ရှေးဟောင်းသုတေသနတွေ့ရှိချက်များကို ပါဠိပိဋကတ်တော်များနှင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ယှဉ်တွဲသုံးသပ်ထားသော ပါရဂူဘွဲ့အဆင့် သုတေသနကျမ်းမှာ လုံးဝ လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားဗဟိုချက်တွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပူဇော်ခြင်းသည် အခြေခံအကျဆုံးသော သာသနာပြုလုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ်အဖြစ် တည်ရှိ နေပါသည်။ ဓာတ်တော်များသည် သာမန်ရုပ်ကြွင်းများမဟုတ်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဘုန်းတန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ဆက်သွယ်ပေးသည့် အမှတ်အ သားများဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သွားတော်ဓာတ် (Tooth Relics) များအကြောင်းကို လေ့လာခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယုံကြည်မှုစနစ်ကို နားလည်ရန် အတွက် အလွန်အရေးကြီးသော အစပျိုးမှုဖြစ်ပါသည်။

သို့သော်လည်း ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်း သုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များအကြား သိသာထင်ရှားသော ကွဲလွဲချက်များ (Discrepancies) တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာန် သုတ်အရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် (၄) ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ပြီး လူ့ပြည်တွင် (၂) ဆူသာ ရှိသည်ဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း၊ လက်တွေ့ ရှေးဟောင်းသုတေသန နယ်ပယ်တွင်မူ အိန္ဒိယနှင့် အခြားနိုင်ငံများရှိ စေတီပုထိုးများမှ သွားတော်ဓာတ်မြောက်မြား စွာကို ထပ်မံတွေ့ရှိနေရခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ဤကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်လာအချက်အလက်နှင့် လက်တွေ့မြေပြင်တွေ့ရှိချက်များအကြားရှိ တင်းမာမှု (Tension) သည် ဤသုတေသနပြုလုပ်ရန်အတွက် အဓိကကျသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်လာပါသည်။

ဤပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးစားခြင်းသည် ခေတ်သစ်ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပညာရေး နယ်ပယ်အတွက် များစွာအရေးပါလှပါသည်။ John W. Creswell ၏ အဆိုအရ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုယဉ်ကျေးမှုဖြစ်စဉ်များကို နားလည်ရန်အတွက် မတူညီသော ရှုထောင့်များကို ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် လိုအပ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤကွာဟချက်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးခြင်းဖြင့် သဒ္ဓါတရားနှင့် အသိဉာဏ် (Faith and Reason) ကို မျှတစွာ တည်ဆောက် နိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။

လက်ရှိ စာပေလေ့လာချက်များကို ဆန်းစစ်ကြည့်ရာတွင် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော သုတေသနများ၌ ဤကဲ့သို့သော ပေါင်းစပ်ရှုထောင့်မှ လေ့လာမှုများ အားနည်းနေသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော ရှေးဟောင်းသုတေသနစာတမ်းများ ရှိသော်လည်း၊ မြန်မာထေရဝါဒ နောက်ခံသမိုင်း ကြောင်းနှင့် ပေါင်းစပ်၍ မြန်မာစာဖတ်ပရိသတ်အတွက် စနစ်တကျ တင်ပြထားသော သုတေသန Gap (ကွက်လပ်) တစ်ခု ရှိနေပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ကျမ်းဂန်လာ narratives များနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် empirical evidence များကို အပြန်အလှန် ချိန်ထိုးတင်ပြမည့် သုတေသနဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသန၏ ရလဒ်များသည် သံဃာတော်များ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ပြတိုက်မှူးများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကျိုးကျေးဇူးများကို ပေးစွမ်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် "ဟိရီသြတ္တပ္ပ" (Hiri-Ottappa) အခြေခံသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များဖြင့် အထောက်အထားများကို တင်ပြခြင်းဖြင့် ဘာသာရေးယုံကြည်မှုကို မထိခိုက်စေဘဲ အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။ ဤလေ့လာချက်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပါသည်။

ဤကျမ်းပြုသုတေသီ Bhikkhu Indasoma (Sao Dhammasami) ၏ Custodians of the Buddha’s Sacred Relics Vol. 1 ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း၊ ဓာတ်တော် မွေတော်များသည် ရှေးခေတ်ကတည်းကပင် နိုင်ငံရေး၊ သံတမန်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးလ မ်းကြောင်းများ (Trade and Diplomatic Networks) မှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာအနှံ့ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤ ကျမ်းပြုစုသူ ဤအရှင် သည် အထက်ပါ သုတေသနကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့်၊ ကျမ်းဂန်စာပေများ၏ ဖော်ပြချက်နှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထား များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်နေခြင်း (Contradiction) မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု (Complexity of Buddhist Material Culture) ကို နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေကြောင်း" (Mutual Complementarity) ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ဤသုတေသနအား စတင်ပြုစုရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

1.3 သုတေသန မေးခွန်းများ (Research Questions)

ဤသုတေသနသည် အောက်ဖော်ပြပါ အဓိက မေးခွန်း (၃) ရပ်ကို ဖြေဆိုနိုင်ရန် စူးစမ်းလေ့လာသွားမည် ဖြစ်သည်- 

(၁) မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ (Traditional Theravada Narratives) တွင် ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ မူဘောင် (Soteriological framework) အဖြစ် မည်သို့ ပုံဖော် ဖော်ပြထားသနည်း။ 

(၂) မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများ (Archaeological and Epigraphic Evidence) က သွားတော်များ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ လက်တွေ့ဘဝ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (Lived Religion) ကို မည်သို့ သက်သေပြနေသနည်း။ 

(၃) ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်နေခြင်း (Contradiction) မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို မည်သို့ "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်း" (Mutual Complementarity) ပေးနေသနည်း။

1.4 သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များ (Objectives of the Research)

ဤသုတေသန၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- 

(၁) မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ၏ ဘာသာရေးနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို ဖော်ထုတ်တင်ပြရန်။ 

(၂) သွားတော်များ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ပတ်သက်၍ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ ဒင်္ဂါးဗေဒနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ တွေ့ရှိချက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာရန်။ 

(၃) ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ အား  အသိပညာဗေဒ (Epistemology) ရှုထောင့်မှ နှိုင်းယှဉ်ပေါင်းစပ်၍၊ ၎င်းတို့၏ အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု (Complementarity) သဘောတရားကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်တင်ပြရန်။

1.5 သုတေသန၏ နယ်ပယ် (Scope of the Research)

1.5 သုတေသန၏ နယ်ပယ် (Scope of the Research) 

ဤကျမ်းပြုသုတေသနကို အောက်ပါ နယ်ပယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Scopes) ၅ ရပ်အတွင်း၌ ဘောင်ခတ်၍ လေ့လာသွားမည် ဖြစ်သည်- 

1.5.1 အကြောင်းအရာ နယ်ပယ် (Scope of Content): 

ထေရဝါဒ ပါဠိပိဋကတ်တော်များ (အထူးသဖြင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်)၊ သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ကျမ်းများ၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တရားဝင် တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများနှင့် နိုင်ငံတကာပြတိုက်ကြီးများ၏ မော်ကွန်းတိုက်မှတ်တမ်းများကို အခြေခံမည်ဖြစ်သည်။ 

1.5.2 ပြောင်းလဲကိန်း နယ်ပယ် (Scope of Variables): 

ဤသုတေသန၏ ပြောင်းလဲကိန်းများမှာ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိကအ ကြောင်းအရာများ (Qualitative Themes) ဖြစ်သော - (က) ရိုးရာယုံကြည်မှု ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ (Doctrinal Narratives) နှင့် (ခ) မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Empirical Archaeological Evidence) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

1.5.3 သတင်းပေးသူ/လူဦးရေ နယ်ပယ် (Scope of Key Informants/ Population): 

ဤကျမ်းသည် စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံသော Documentary Research ဖြစ်သဖြင့်၊ အဓိက သတင်းပေးသူများမှာ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊ ပိဋကတ်စာပေများနှင့် ပြတိုက်မော်ကွန်းတိုက် (Archives) များသာ ဖြစ်ပါသည်။ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း ပြုလုပ်မည် မဟုတ်ပါ။ 

1.5.4 ဧရိယာ နယ်ပယ် (Scope of Area): 

အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ ပါကစ္စတန်၊ အာဖဂန်နစ္စတန် (ဂန္ဓာရ၊ တက္ကသီလာ၊ ဟဒ္ဒ) နှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတို့ရှိ သမိုင်းဝင် စေတီတော်များကို အဓိက လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။ 

1.5.5 အချိန်ကာလ နယ်ပယ် (Scope of Time): 

သမိုင်းပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှုအတွက် ဘီစီ ၃ ရာစုမှ အေဒီ ၃ ရာစုအထိ ကာလကို အဓိကထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ သုတေသနလုပ်ငန်းစဉ် တစ်ရပ်လုံးကို စီမံကိန်းချမှတ်ထားသော (၂) နှစ် ကာလအတွင်း အပြီးသတ် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်သည်။

1.6 သုတေသန အဆိုကြမ်းများ (Research Hypotheses) 

Following Creswell’s qualitative research framework, this documentary research does not formulate statistical hypotheses. The study is exploratory and analytical, aiming to understand the complexity of material culture through qualitative synthesis rather than testing quantitative variables. 

(Qualitative Research ၏ သဘောသဘာဝအရ ကိန်းဂဏန်းအချက် အလက်များကို စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဖော်ထုတ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ဖြစ်သဖြင့် ဤကျမ်းတွင် အဆိုကြမ်း (Hypotheses) တည်ဆောက်ထားခြင်း မရှိပါ။)

1.7 ဝေါဟာရများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definitions of Terms)

ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်သော အဓိကဝေါဟာရများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ အောက်ပါအတိုင်း အတိအကျ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုထားပါသည်-

(က) သွားတော်မြတ် (Tooth Relic / Danta): ရိုးရာဇီဝဗေဒ သဘောတရားအရ လူသားတစ်ဦး၏ သွား (Biological Human Tooth) ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် သက်သက်ကိုသာ ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ။ ဤကျမ်းတွင် "သွားတော်မြတ်" ဟူသည်မှာ- "ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ဒါယကာ၊ ဒါယိကာမများနှင့် အုပ်စိုးသူမင်းများက မြတ်စွာ ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်စားပြု သရီရဓာတ်တော် သို့မဟုတ် သွားတော်အဖြစ် အခိုင်အမာ ယုံကြည်၍ ကမ္ပည်းကျောက်စာများ ရေးထိုးကာ (Identified by Inscriptions) အမြင့်မြတ်ဆုံးသော သဒ္ဓါတရားဖြင့် ဋ္ဌာပနာကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ" ဟု အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုပါသည်။ ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူ (Canine teeth) သာမက၊ ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရှိရသော အခြားသော အံသွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များကိုပါ လွှမ်းခြုံနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။

(ခ) ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု (Buddhist Material Culture): စေတီတော်များ၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များ (Reliquaries)၊ ကမ္ပည်းစာများနှင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များ အပါအဝင် မျက်မြင်တွေ့ရှိနိုင်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အ ထားများကို ဆိုလိုသည်။ ဤရုပ်ဝတ္ထုများသည် သက်မဲ့ပစ္စည်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ ရှေးခေတ် နိုင်ငံရေးအာဏာ တည်ဆောက်မှု (Political Legitimacy)၊ ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်း များ ချိတ်ဆက်မှု (Trade Networks) နှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု (Lived Religion) အပေါ် သက်ရောက်မှု ကြီးမားသည့် "တက်ကြွသော စွမ်းအားရှိသည့် အရာများ" (Agents of Active Presence) အဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။

(ဂ) အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity): မှတ်တမ်းစာပေများ (Texts) နှင့် ရှေးဟောင်းရုပ်ဝတ္ထုများ (Objects) သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက် သို့မဟုတ် အမှားအမှန် ယှဉ်ပြိုင်နေခြင်း (Contradiction) မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဟူသော အကြွေစေ့တစ်စေ့တည်း၏ မျက်နှာစာ နှစ်ဖက်ကဲ့သို့ တစ်ခု၏ ကွက်လပ်ကို အခြားတစ်ခုက ဖြည့်ဆည်းပေးနေသော သဘောတရားကို ဆိုလိုပါသည်။

(ဃ) Operational Definition: ဤသုတေသနတွင် သွားတော်များဆိုသည်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသော စွယ်တော် (၄) ဆူအပြင်၊ ASI နှင့် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများအရ ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ အစရှိသော စေတီတော်များမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသည့် ဓာတ်တော်များကိုပါ လွှမ်းခြုံ ဆိုလိုပါသည်။

Archaeological Evidence (ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား):

Conceptual Definition: အတိတ်ကာလက လူသားများ ဖန်တီးချန်ရစ်ခဲ့သော အဆောက်အအုံ၊ ပစ္စည်းကိရိယာနှင့် ကမ္ပည်းစာများကို တူးဖော်လေ့လာသော သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ ဖြစ်သည်။

Operational Definition: ဤသုတေသနအတွက် ASI တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရှိရသော ခရိုရှသီ၊ ဗြာဟ္မီ ကမ္ပည်းစာများ၊ ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ် (Reliquaries) များကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုပါသည်။

1.8 သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework)

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) ကို အောက်ပါ ဒေါက်တိုင် (၃) ရပ်ဖြင့် ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ထားပါသည်- 

(၁) ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ မူဘောင် (Soteriological Framework): သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ အယူအဆအပေါ် အခြေခံ၍၊ ရိုးရာမှတ်တမ်းများပါ သွားတော် (၄) ဆူ အကြောင်းသည် ဗုဒ္ဓ၏ ဩဇာအာဏာ စကြာဝဠာတစ်ခွင် လွှမ်းခြုံမှုကို ပြသသော သဘောတရားအဖြစ် လေ့လာခြင်း။  

(၂) လက်တွေ့ဘဝ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု မူဘောင် (Lived Religion Framework): ရှေးဟောင်းသုတေသီ Gregory Schopen ၏ အယူအဆအပေါ် အခြေခံ၍၊ ASI နှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအရ သွားတော်များစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုကို ရှေးခေတ်လူသားများ၏ မြေပြင်လက်တွေ့ သဒ္ဓါတရားနှင့် အင်စတီကျူးရှင်း တည်ဆောက်မှု (Institutionalization) အဖြစ် လေ့လာခြင်း။

(၃) ပေါင်းစပ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Analytical Synthesis): အထက်ပါ မူဘောင်နှစ်ခုကို Kevin Trainor ၏ "Rematerialization" သဘောတရားဖြင့် ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်၍၊ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို ဖော်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသနတွင် အဓိကအားဖြင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများဟူသော အဓိကရေစီးကြောင်း နှစ်ခုကို အခြေခံလေ့လာထားပါသည်။ ရိုးရာစာပေများ (ဥပမာ- မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ ဒါဌာဝံသ) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ခဲ့သည်ဟု အခိုင်အမာ ပြဆိုသော်လည်း၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) နှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ၏ မြေပြင်တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများအရ သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များ ကိန်းဝပ်ရာ စေတီအများအပြားကို အထောက်အထားခိုင်လုံစွာဖြင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရပါသည်။

ယခင်သုတေသီအများစုနှင့် အနောက်တိုင်းပညာရှင်များသည် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့် (Archaeological/Physical Reality) ကိုသာ အဓိကထားလေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ ရိုးရာပညာရှင်များကမူ ကျမ်းဂန်လာ အကန့်အသတ် (Doctrinal Limit) ကိုသာ အာရုံစိုက်ခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤရှုထောင့်နှစ်ခုကြားမှ ကွာဟချက်ကို Qualitative နည်းစနစ်ဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေါင်းစပ်ပေးမည့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော ကျမ်းစာများ လစ်ဟာလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ (မှတ်ချက်။ ။ ဤဆက်စပ်စာပေများနှင့် သုတေသန ကွက်လပ် (Research Gap) အား အခန်း ၂ တွင် အကျယ်တဝင့် ဆက်လက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။)

1.9 Literature Reviews

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ အချက်အလက် ကောက်ယူရာတွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း (Interviews) ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ "စာပေနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အပြန်အလှန် လေ့လာခြင်း" (Cross-disciplinary approach of Textual and Archaeological Analysis) ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန အချက်အလက် ခိုင်မာစေရန် (Triangulation) ပါဠိပိဋကတ်တော်များ (Primary Texts)၊ အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ (Excavation Reports) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ပြတိုက်များ၏ ကမ္ပည်းစာ ဘာသာပြန်မှတ်တမ်းများ (Epigraphic Translations) ကို အပြန်အလှန် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး၍ အချေအတင် သုံးသပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဓာတ်တော်မွေတော်များဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် Kevin Trainor ၏ ရှုထောင့်သည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုကို နားလည်ရန် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပါသည်။ Trainor သည် ဓာတ်တော်များကို သာမန်အရာဝတ္ထုများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ "သက်ရှိထင်ရှားရှိနေမှု" (Living Presence) ကို ကိုယ်စားပြုသည့် သင်္ကေတများအဖြစ် အကျယ်တဝင့် ရှင်းလင်းတင်ပြခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာရာတွင် စာပေမှတ်တမ်းများသာမက ယင်းတို့အပေါ် ထားရှိသော ဘာသာဝင်တို့၏ သဘောထားကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည် ဖြစ်ပါသည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော Gregory Schopen နှင့် Richard Salomon တို့သည် ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များနှင့် မြေပြင်လက်တွေ့ တွေ့ရှိချက်များအကြားရှိ ကွဲလွဲချက်များကို ဖော်ထုတ်ပြသခဲ့ကြပါသည်။ Schopen သည် "Epigraphic Record" (ကမ္ပည်းစာမှတ်တမ်း) များကို အခြေခံ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ဓာတ်တော်လှူဒါန်းမှု ဓလေ့ကို သက်သေပြခဲ့ပါသည်။  အလားတူပင် Richard Salomon သည် တက္ကသီလာနှင့် ဂန္ဓာရဒေသရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်မှ ခရောသ္တီ (Kharosthi) ကမ္ပည်းစာများကို ဖတ်ရှုခြင်းဖြင့် သွားတော်ဓာတ်များစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိခဲ့ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများ တင်ပြခဲ့ပါသည်။

သို့သော်လည်း အနောက်တိုင်းပညာရှင်များ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်များနှင့် မြန်မာ့ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းထားသော မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် သုတေသနစာတမ်းမှာ ယနေ့တိုင် အားနည်းနေသေးသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။ လက်ရှိ မြန်မာကျမ်းပြုပညာရှင်များသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ "သွားတော်လေးဆူ" မူဘောင်အတွင်း၌သာ အာရုံစိုက်လေ့ရှိပြီး၊ အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပပြတိုက်များရှိ အထောက်အထားသစ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် ကွက်လပ် (Gap) ဖြစ်နေပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ထိုကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် ပထမဆုံးသော မြန်မာဘာသာ သုတေသနကျမ်း ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်ကို "ရှုထောင့်သုံးခု ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်း ပုံစံ (Three-Lens Model)" ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ တည်ဆောက်ထားပါသည်-

(၁) ထည့်သွင်းလေ့လာမည့် အချက်အလက်များ (Input Components): ပထမရှုထောင့် (Lens 1) အနေဖြင့် ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာနှင့် ရိုးရာမှတ်တမ်းများတွင် လာရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ အယူအဆများကို လေ့လာမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယရှုထောင့် (Lens 2) အနေဖြင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ၊ ကျောက်စာ/ကမ္ပည်းစာများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

(၂) ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ် (Process): ယင်းကွဲလွဲနေသော ရှုထောင့်နှစ်ခုမှ ရရှိလာမည့် အချက်အလက်များကို Creswell ၏ Qualitative Data Analysis နည်းစနစ် (Triangulation) ကို အသုံးပြု၍ အပြန်အလှန် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် အကြောင်းအရာအလိုက် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်း (Analytical Comparison) ပြုလုပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

(၃) ရလဒ် (Output Component): ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်များမှတစ်ဆင့် တတိယရှုထောင့် (Lens 3) အဖြစ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု (Buddhist Material Culture) ဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုများကို နားလည်သဘောပေါက်စေမည့် "အရည်အသွေးပြ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ချက် (A Qualitative Synthesis of Buddhist Material Culture)" တစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်တင်ပြနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤရလဒ်သည် ရိုးရာယုံကြည်မှု (Traditional Faith) နှင့် သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းအထောက်အထားများ (Empirical Evidence) အကြား ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

1.10 Conceptual Framework

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်ကို အဓိက အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ 

(၁) Doctrinal Lens (ဘာသာရေး သဘောတရားရှုထောင့်): မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ်နှင့် ရိုးရာမှတ်တမ်းများပါ သွားတော် (၄) ဆူ အယူအဆ။ 

(၂) Empirical/Archaeological Lens (လက်တွေ့တူးဖော်မှု ရှုထောင့်): ASI နှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအရ သွားတော်များစွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှု။ 

(၃) Analytical Synthesis (ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း): အဆိုပါ ရှုထောင့်နှစ်ခုကို ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်၍ မျက်မှောက်ခေတ် ထေရဝါဒ သမိုင်းအမြင်ကို ချဲ့ထွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

1.11 Research Methodology

This study employs a Qualitative Documentary Research design using a Multiple-Case Study approach. No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted.

(ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး စေတီတော် အများအပြားကို လေ့လာသော (Multiple-Case Study) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားသည်။ ဤသုတေသနတွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း (Interviews) နှင့် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်း (FGD) များကို လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိပါ။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်း သုတေသနဌာန၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ရိုးရာကျမ်းဂန်များကိုသာ အဓိက အခြေခံ လေ့လာထားပါသည်။)

1.12 Expected Benefits

ဤသုတေသနမှ အောက်ပါ အကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းပါသည်- 

(၁) ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Academic Benefits): မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ကွာဟချက်ကို 'အမှားနှင့်အမှန်' ဟု အစွန်းရောက် မရှုမြင်ဘဲ၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု" အဖြစ် ဟန်ချက်ညီစွာ သုံးသပ်နိုင်သော မူဘောင်သစ်တစ်ခု (New Academic Paradigm) ကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခြင်း။ 

(၂) လက်တွေ့ အကျိုးကျေးဇူး (Practical Benefits): မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ အနေဖြင့် မိမိတို့ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်နေသော ဓာတ်တော်မွေတော်များ အကြောင်းကို သဒ္ဓါတရားသက်သက်သာမက၊ သမိုင်းအထောက် အထား ခိုင်ခိုင်လုံလုံဖြင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ သိရှိနားလည်လာနိုင်ခြင်း။ 

(၃) မူဝါဒရေးရာ အကျိုးကျေးဇူး (Policy Benefits): သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဦးဆောင်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပြတိုက်များအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဝင် စာအုပ်စာတမ်းများ ပြုစုရာတွင်ဖြစ်စေ၊ ပြခန်းများ ခင်းကျင်းပြသရာတွင်ဖြစ်စေ ဤသုတေသနပါ ချဉ်းကပ်မှုနည်းစနစ်ကို စံနမူနာ (Reference Guideline) အဖြစ် ထည့်သွင်း အသုံးပြုနိုင်ခြင်း။

CHAPTER II

REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS

2.1  Introduction

​​ဤအခန်း (၂) သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ပြုလုပ်မည့် သုတေသနအတွက် ခိုင်မာသော သီအိုရီ အုတ်မြစ်နှင့် လမ်းပြမြေပုံ (Roadmap) ကို တည်ဆောက်ပေးမည့် အခန်းဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ဤအခန်းတွင် ဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများ (Traditional Doctrinal Theories) ကို အရင်ဆုံး ခြေကုပ်ယူမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်က လက်ခံထားသော ရုပ်ဝတ္ထု ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများ (Material Culture Theories) ဆီသို့ ယုတ္တိကျကျ ချိတ်ဆက် စီးဆင်းသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့ သဘောတရားများကို နှိုင်းယှဉ် တည်ဆောက် ပြီးနောက်၊ ယခင်ပညာရှင်များ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို အကြောင်းအရာအလိုက် (Thematically) ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ကာ ဤသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ် (Research Gap) ကို ဖော်ထုတ်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤအခန်း (၂) ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သုတေသနခေါင်းစဉ်နှင့် သက်ဆိုင်သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များ (Theoretical Framework) နှင့် ဆက်စပ်သုတေသနများအား စနစ်တကျ ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ရန်ဖြစ်သည်။ ဤသုတေသနသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများ (Traditional Theravada Narratives) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ လက်တွေ့အထောက်အထားများ (Modern Archaeological Evidence) အကြားရှိ ကွဲလွဲမှုနှင့် ဆက်စပ်မှုများကို ပေါင်းကူးတံတားသဖွယ် ချိတ်ဆက်တင်ပြရန် ရည်ရွယ်သည်။ ထိုသို့ လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စာပေမှတ်တမ်းများ (Literary Records) သာမက၊ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) နှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် သုတေသန၏ ခိုင်မာမှုကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။

ဤစာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက် အခန်းကို အဓိကအားဖြင့် အပိုင်း (၄) ပိုင်းဖြင့် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပထမဦးစွာ အပိုင်း (၂.၂) တွင် "သဘောတရားနှင့် အယူအဆများ" (Concepts and Theories) ကို တင်ပြမည်ဖြစ်ပြီး၊ ယင်း၌ ကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အယူအဆများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များကို ခွဲခြားဆွေးနွေးမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၂.၃) တွင် "ဆက်စပ်သုတေသနများအား ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း" (Review of Related Research Works) ကို အကြောင်းအရာအလိုက် ပေါင်းစပ်ခွဲမ်းစိတ်သည့်စနစ် (Thematic Synthesis) ဖြင့် တင်ပြမည်ဖြစ်သည်။ တတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၂.၄) တွင် လက်ရှိစာပေများ၌ လိုအပ်ချက်ဖြစ်နေသော "သုတေသနကွက်လပ်" (Research Gap) ကို ဖော်ထုတ်ပြသမည်ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် အပိုင်း (၂.၅) ၌ ဤအခန်းတစ်ခန်းလုံး၏ အကျဉ်းချုပ် "နိဂုံး" (Conclusion) ကို ဖော်ပြမည်ဖြစ်သည်။

ဤအခန်း၌ ဖော်ထုတ်မည့် စာပေဆိုင်ရာ အထောက်အထားများနှင့် သီအိုရီမူဘောင်များသည် သုတေသန၏ အဓိကရည်မှန်းချက်များကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ ကျမ်းဂန်လာမှတ်တမ်းများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများအား အပြန်အလှန် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် သုတေသနသည် အခန်း (၃) ရှိ သုတေသနနည်းစနစ် (Research Methodology) ကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေမည်ဖြစ်ပြီး၊ အခန်း (၄) တွင် ဆောင်ရွက်မည့် Case Study အချက်အလက်များကို ခွဲမ်းစိတ်ရာ၌ ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့် (Analytical Lens) ကို ရရှိစေမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည့် အရည်အသွေးမြင့် သုတေသနတစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် အထောက်အကူပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2 ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သဘောတရား 

ဓာတ်တော် (Dhatu) ဟူသော သဘောတရားသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ရာ အရာဝတ္ထုအဖြစ် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိပါသည်။ 

ပါဠိအဘိဓာန်များနှင့် ပိဋကတ်တော်များအရ ဤကိုးကွယ်ရာ ဓာတ်တော်များ ကို 

(၁) သရီရိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများ)၊ 

(၂) ဥဒ္ဒေသိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရည်မှန်း၍ ထုလုပ်ထားသော ရုပ်ပွားတော်၊ ဆင်းတုတော်များ)၊ နှင့် 

(၃) ပရိဘောဂိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင် အသုံးပြုခဲ့သော ဗောဓိပင်၊ သပိတ်တော် အစရှိသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ) ဟူ၍ သုံးမျိုး တိကျစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသုတေသန၏ အဓိက အာရုံစိုက်ရာဖြစ်သော သွားတော်နှင့် စွယ်တော်များသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သည့် "သရီရိကဓာတ်တော်" အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်ပါသည်။ 

ဤသို့ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုကို ကာလိင်္ဂဗောဓိဇာတ် အစရှိသော ကျမ်းဂန်များတွင် အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် စွယ်တော် (၄) ဆူ၏ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို ဘာသာရေး သင်္ကေတတစ်ရပ်အဖြစ် တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။

သို့ဖြစ်ရာ ဤသီအိုရီသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ အကန့်အသတ်ဖြင့် မည်သို့ အထွတ်အမြတ်ထားကြောင်းကို နားလည်ရန် ဤသုတေသနအတွက် အဓိကကျသော ပထမအုတ်မြစ် (First Lens) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ 

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေကျမ်းဂန်များအရ "ဓာတ်တော်" (Dhatu) ဟူသည်မှာ သာမန်ရုပ်ကြွင်းများမဟုတ်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်အာနုဘော် ကိန်းဝပ်နေသည့် သက်ရှိထင်ရှားရုပ်ကလာပ်တော်များအဖြစ် အယူအဆရှိကြသည်။ ပါဠိစာပေ၌ ဓာတ်တော်များကို "သရီရိကဓာတ်တော်" (Sariirika-dhatu) ဟု ဖွင့်ဆိုပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ယင်းတို့ကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ကိုးကွယ်သည်နှင့် တူညီသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် ၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် ဓာတ်တော်များကို ရှစ်ပြည်ထောင်ဝေစုခွဲဝေခြင်းနှင့် ယင်းတို့ကို စေတီတည်၍ ကိုးကွယ်ခြင်းသည် လူနတ်တို့အတွက် အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေကြောင်း ဖော်ပြ ထားသည်။ ဤအယူအဆသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို အခြေခံသည့် ရိုးရာကိုးကွယ်မှုစနစ်၏ အဓိကသီအိုရီမူဘောင် ဖြစ်လာသည်။ 

အထူးသဖြင့် သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်များ၌ အရေအတွက်အားဖြင့် လေးဆူသာ ကျန်ရစ်ကြောင်း တိကျသော အယူအဆရှိသည်။  မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်လေးဆူအား နတ်ပြည်၊ ဂန္ဓာရတိုင်း၊ ကာလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်း) နှင့် နဂါးပြည်တို့၌ ပင့်ဆောင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ဟု ကျမ်းဂန်များက ဆိုသည်။ ဗုဒ္ဓဝံသ နှင့် ဒါဌာဝံသ ကျမ်းများတွင် သွားတော် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ခရီးစဉ်ကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး ယင်းတို့သည်သာ စစ်မှန်သော သွားတော်များဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဖော်ပြထားသည်။ ဤကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်လာ အကန့်အသတ် (Doctrinal Limit) သည် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အဓိကကျသော မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။ 

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းဂန်စာပေများကို လေ့လာရာတွင် "ဓာတ်တော်" (Dhātu သို့မဟုတ် Sarīra) ဟူသော ဝေါဟာရသည် သာမန်ရုပ်ကြွင်း အကြွင်းအကျန် (mere human remains) ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ထက် များစွာပိုမို နက်ရှိုင်းကျယ်ပြန့်သော ဘာသာရေးနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အနှစ်သာရများကို လွှမ်းခြုံထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ထောက်ပြ ထားသည့်အတိုင်း၊ ထေရဝါဒ အစဉ်အလာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် မြတ်စွာ ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မေတ္တာတော်၊ ကရုဏာတော်နှင့် ဘုန်းတန်ခိုး အာနုဘော်တို့ ဆက်လက်ကိန်းဝပ်နေသော "သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေမှု" (Active Living Presence) အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူဆကြသည်။ ဤအယူအဆသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များအတွက် ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းဖြင့် သက်တော်ထင်ရှား ဘုရားရှင်ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ဖူးမြော်ရသကဲ့သို့ တူညီသော ကုသိုလ်အကျိုးကျေးဇူး (Merit-making) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော ယုံကြည်မှု၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။

2.2.1 ဓာတ်တော် သုံးပါးနှင့် စေတီကိုးကွယ်မှု အလေ့အထ 

ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်များ၊ အထူးသဖြင့် ဇာတကဋ္ဌကထာလာ ကာလိင်္ဂဗောဓိဇာတ် (Kālingabodhi Jātaka) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကိုးကွယ်ပူဇော်ထိုက်သော စေတီ သို့မဟုတ် ဓာတ်တော်များကို အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုသုံးစု (Threefold Classification) တိတိကျကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ- 

(၁) သရီရကစေတီ (Sārīrika Dhātu): 

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ရုပ်ကလာပ် အစိတ်အပိုင်းများ (ဥပမာ - သွားတော်၊ အရိုးတော်၊ ဆံတော် စသည်)။ 

(၂) ပါရိဘောဂိကစေတီ (Pāribhogika Dhātu): 

မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှား ရှိစဉ်က အသုံးပြုတော်မူခဲ့သော သို့မဟုတ် ဆက်စပ်ပတ်သက်ခဲ့သော အရာဝတ္ထုများ (ဥပမာ - သပိတ်တော်၊ သင်္ကန်းတော်၊ ဗောဓိပင်)။ 

(၃) ဥဒ္ဒေသိကစေတီ (Uddesika Dhātu): 

မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ရည်မှန်း၍ ကြည်ညိုဖွယ်ရာ ဖန်တီးပြုလုပ်ထားသော ကိုယ်စားပြု အရာဝတ္ထုများ (ဥပမာ - ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များ၊ ပန်းချီကားများ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။

ဤခွဲခြားမှုတွင် "သရီရကဓာတ်တော်" များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသဖြင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးနှင့် အထွတ်အမြတ်ဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာရေး မနုဿဗေဒပညာရှင် Kevin Trainor ၏ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်းတွင်၊ ဤသရီရဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်း (Mahāparinibbāna) ပြီးနောက် သာသနာတော် ဆက်လက်တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန်အတွက် ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင်က တမင်ရည်ရွယ်၍ အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ချန်ရစ်ခဲ့သော (Resolve to leave relics behind) ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ အစီအမံများအဖြစ် ကျမ်းဂန်များက ပုံဖော်ထားကြောင်း ရှင်းလင်းထားသည်။

2.2.2 မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဓာတ်တော်ခွဲဝေခြင်း၏ သင်္ကေတ 

ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု၏ အခြေခံအကျဆုံးသော မူရင်းကျမ်းစာမှာ ပါဠိပိဋကတ်တော်၊ ဒီဃနိကာယ်လာ "မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်" (Mahāparinibbāna Sutta) ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ နောက်ဆုံးခရီးစဉ်၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူခြင်း၊ မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်းနှင့် ဓာတ်တော်များ ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်းတို့ကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်များကို ရယူလိုသဖြင့် တိုင်းပြည်ရှစ်ပြည်မှ မင်းများ စစ်ခင်းရန် ပြင်ဆင်လာသောအခါ၊ ဒေါဏပုဏ္ဏား (Dona the Brahmin) က ကြားဝင်စေ့စပ်ပြီး ဓာတ်တော်များကို အညီအမျှ ရှစ်စု ခွဲဝေပေးခဲ့ပုံ (Dhātu-vibhāga) သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းတွင် အရေးပါဆုံး အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။

ပါဠိစာပေပညာရှင် T. W. Rhys Davids ၏ အဆိုအရ ဤဓာတ်တော်ခွဲဝေမှု မှတ်တမ်းသည် သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်ကို ဖော်ပြရုံသာမက၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ တရားတော်များသည် လူမျိုးစုတစ်စု သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်တစ်ခုတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ၊ အရပ်ရှစ်မျက်နှာရှိ သတ္တဝါဝေနေယျ အားလုံးအတွက် ခွဲဝေခံစားခွင့်ရှိကြောင်းကို သင်္ကေတပြု (Universal Symbolism) ဖော်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ရရှိသွားသော မင်းအသီးသီးသည် မိမိတို့၏ နေပြည်တော်များတွင် စေတီတော်ကြီးများ တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြရာ၊ ၎င်းသည် နိုင်ငံတော်အာဏာ (State Power) နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အင်စတီကျူးရှင်းတို့ ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပေါင်းစည်းသွားသည့် (Polity and Religion integration) သမိုင်းဝင် ဖြစ်စဉ်ကြီးပင် ဖြစ်သည်။

2.2.3 သွားတော်မြတ် (ဒန္တဓာတု) များ၏ ထူးခြားသော အဆင့်အတန်း 

သရီရဓာတ်တော်များ အားလုံးထဲတွင်မှ "သွားတော်မြတ်များ" (Tooth Relics) သည် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်စာပေများတွင် အထူးခြားဆုံးသော အဆင့်အတန်း တစ်ခုကို ရရှိထားသည်။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၏ နောက်ဆက်တွဲ ဂါထာများ (ເຊິ່ງ နောက်ပိုင်းကာလတွင် ထပ်မံဖြည့်စွက်ထားသည်ဟု ပညာရှင်များ ယူဆကြသည်) နှင့် "ဒါဌာဝံသ" (Dāṭhāvaṃsa - စွယ်တော်ဝင်ကျမ်း) အရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ အခြားအရိုးတော်များသည် မြင်းငယ်ရောင်၊ ပုလဲရောင်၊ ရွှေမှုန်ရောင် အစရှိသဖြင့် အကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်သွားခဲ့သော်လည်း၊ အထူးသဖြင့် စွယ်တော် (၄) ဆူ (Four Canine Teeth)၊ ညှပ်ရိုးတော် (၂) ဆူနှင့် နဖူးသင်းကျစ်တော် (၁) ဆူ တို့မှာမူ ပကတိ အတိုင်း မပျက်မစီးဘဲ တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။

ဒါဌာဝံသ ကျမ်းလာ မှတ်တမ်းများအရ ယင်းစွယ်တော် (၄) ဆူအနက် တစ်ဆူကို တာဝတိံသာနတ်ပြည်ရှိ သိကြားမင်းက လည်းကောင်း၊ ဒုတိယတစ်ဆူကို ဂန္ဓာရတိုင်း (ယနေ့ ပါကစ္စတန်/အာဖဂန် နယ်စပ်) ရှိ မြို့သူမြို့သားများက လည်းကောင်း၊ တတိယတစ်ဆူကို နဂါးပြည်ရှိ နဂါးမင်းက လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထတစ်ဆူကို ကလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ) မှ ဒါယကာများက လည်းကောင်း အသီးသီး ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခဲ့ကြကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အမေရိကန် သုတေသီ Gregory Schopen က ဤသို့ စွယ်တော် (၄) ဆူကို အထူးပြု၍ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်ကို သမိုင်းကြောင်းအရ ကန့်သတ်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုသည် နတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်ကဲ့သို့သော လောကုတ္တရာနယ်ပယ် (Supernatural Realms) များနှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ မြောက်စွန်းမှ တောင်စွန်းအထိ လွှမ်းခြုံနေကြောင်းကို ပုံဖော်ထားသည့် "ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်" (Soteriological Geography) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။

ထို့ကြောင့် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းတို့ကို သမိုင်းအချက်အလက် အတိအကျ (Literal historical facts) အဖြစ်သာ တင်းကျပ်စွာ မရှုမြင်ဘဲ၊ ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အမြင့်မားဆုံးသော သဒ္ဓါတရား၊ နိုင်ငံရေးအာဏာ တရားဝင်မှု (Political Legitimacy) တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် သာသနာတော် ပြန့်ပွားရေးအတွက် ဗျူဟာမြောက် ရေးဖွဲ့ထားသော "ဝိညာဉ်ရေးရာ မူဘောင်" (Ideological Framework) တစ်ခုအနေဖြင့် နားလည်သဘောပေါက်ရန် အလွန်အရေးကြီးလှပါသည်။ 

ဤကျမ်းဂန်လာ သဘောတရားများသည် နောက်ဆက်တွဲ ဖော်ပြမည့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ လက်တွေ့တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ (Archaeological Realities) နှင့် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ရာတွင် အဓိက အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2.4 ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များ

မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ပြတိုက်ပညာ (Museology) ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရား (Faith) ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းတို့ကို အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းရယူသည့် အယူအဆမှာ အရေးကြီးလာသည်။  ပြတိုက်များရှိ ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းဝင် အနုပညာပစ္စည်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ခွဲမ်းစိတ်လေ့လာနိုင်သကဲ့သို့၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဘာသာရေးဆိုင်ရာ လေးစားမှု (Hiri-Ottappa) နှင့် အစဉ်အလာများကို မထိခိုက်စေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် သိမ်းဆည်းထားသော ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်များကို ပြသရာ၌ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံနှင့်အတူ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အရေးပါမှုများကိုပါ ပူးတွဲဖော်ပြသည့် စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော ပေါင်းစပ်မှု (Integration) သည် သုတေသီများအတွက် ဘက်လိုက်မှုကင်းသော (Objective) လေ့လာမှုကို ဖြစ်စေပြီး၊ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျရှာဖွေမှုတို့အကြား သဟဇာတဖြစ်မှုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ 

ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ဓာတ်တော်များသည် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) နှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်သည် ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု မည်သို့ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်ကို တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဋ္ဌာပနာတိုက်များ၊ ကြေးသေတ္တာများနှင့် ကျောက်စာများအပေါ် အခြေခံ၍ သက်သေပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှုများအရ ဂန္ဓာရဒေသရှိ စေတီပုထိုးများမှ တွေ့ရှိရသော ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရောရှသီ (Kharoshthi) ကမ္ပည်းစာပါသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းဝင်တည်ရှိမှုကို ခိုင်မာစေသည်။ ဤရှုထောင့်သည် ကျမ်းဂန်လာ ယုံကြည်မှုထက် လက်တွေ့ကျသော အထောက်အထား (Empirical Evidence) ကို ပိုမိုဦးစားပေးသော သီအိုရီဖြစ်ပါသည်။ 

ထို့အပြင် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်လာ သွားတော်လေးဆူထက် ပိုမိုများပြားသော ဓာတ်တော်များ ပြန့်နှံ့တည်ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda) နှင့် ဗိမရန် (Bimaran) စသော နေရာများမှ သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဋ္ဌာပနာတိုက်များအတွင်း၌ စနစ်တကျ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။  John Marshall ၏ အစီရင်ခံစာများအရ အဆိုပါ ဓာတ်တော်များသည် အာသောကမင်းကြီး လက်ထက်နှင့် ကုရှန်ခေတ်များအတွင်းကပင် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခံခဲ့ရသော သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်များဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဤအချက်သည် သမိုင်းကြောင်းအရ ဓာတ်တော်များ ပြန့်နှံ့မှုသည် ကျမ်းဂန်လာ ဖော်ပြချက်ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးနို င်ကြောင်းကို ဖော်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။ 

ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှ လေ့လာသုံးသပ်ရာတွင်မူ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များသည် ရိုးရာကျမ်းစာများပါ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုမင်းများဖြစ်ကြသော အသောကမင်းကြီး၊ ကနိသျှကမင်းကြီးနှင့် အင်ဒို-ဂရိမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် နိုင်ငံတော်အာဏာ ခိုင်မာစေရေးအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဒေသအနှံ့အပြားသို့ ခွဲဝေဋ္ဌာပနာခဲ့ကြပြီး ခရိုရှသီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင် ချန်ရစ်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယကျောက်စာပညာရှင် Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်အရ ဤကမ္ပည်းကျောက်စာများနှင့် အိန္ဒိယရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များသည် သံဃာတော်များနှင့် ဒါယကာများအကြား ဓာတ်တော်များကို အမှန်တကယ် လက်တွေ့ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် ခိုင်မာသော သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန် (Historical Reality) ကို သက်သေပြနေသည်။ ဤလက်တွေ့ကျသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထား (Empirical Evidence) များသည် ဤသုတေသန၏ ဒုတိယမြောက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု မူဘောင်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး၊ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ၏ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သက်သေများဖြစ်ကြောင်း ချိတ်ဆက် လေ့လာထားပါသည်။

2.2.5 ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပြတိုက်ပညာရပ် သီအိုရီ 

ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ပြတိုက်ပညာရပ် (Museology) ရှုထောင့်တွင် ဓာတ်တော်များကို ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) အထောက်အထားများအဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။ 

ဥရောပပြတိုက်ကြီးများဖြစ်သော ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများအရ၊ အတိတ်ကာလက လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှုစနစ်နှင့် သာသနာရေး ဖြန့်ကြက်မှုများကို တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာများ မှတစ်ဆင့် သိပ္ပံနည်းကျ ခြေရာခံနိုင်ပါသည်။ ထိုရုပ်ဝတ္ထုများသည် ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယနှင့် အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ထေရဝါဒယုံကြည်မှု မည်မျှကျယ်ပြန့်ခဲ့ကြောင်းကို လက်တွေ့ သရုပ်ဖော်နေသော စာရွက်စာတမ်းမဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ ဖြစ်ကြပါသည်။ 

Michael Willis အစရှိသော ပညာရှင်များက ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ၎င်းတို့အတွင်း ဌာပနာထားသော ရုပ်ကြွင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် အခိုင်မာဆုံးသော ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။ 

ထို့ကြောင့် ဤရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု သီအိုရီသည် မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့နေသော ဓာတ်တော်အများအပြားကို စာပေလာ (၄) ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော ဒုတိယမြောက် မှန်ဘီလူး (Second Lens) အဖြစ် အသုံးဝင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ 

မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ် ပြတိုက်ပညာ (Museology) နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန် လိုအပ်လာသည်။ ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ (ဥပမာ- British Museum နှင့် V&A Museum) သို့ ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုအရာဝတ္ထု (Sacred Objects) များအဖြစ်သာမက၊ ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် (Global Cultural Heritage) များအဖြစ်ပါ အသိအမှတ်ပြု ခံထားရသည်။ သမိုင်းပညာရှင် Kevin Trainor ၏ ထောက်ပြချက်အရ ဤဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ စစ်မှန်မှု (Authenticity) ကို အတည်ပြုရာတွင် ရိုးရာကျမ်းစာများ၏ ဖော်ပြချက်တစ်ခုတည်းဖြင့်သာမက၊ ဋ္ဌာပနာထားရှိသော အနုပညာလက်ရာ၊ ခေတ်ပြိုင်ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ကမ္ပည်းစာများကိုပါ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်လေ့လာခြင်းဖြင့် ပိုမိုခိုင်မာသော အတည်ပြုချက်ကို ရရှိစေသည်။ ဤအယူအဆသည် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် တတိယမြောက် သုတေသနမူဘောင်အဖြစ် ပါဝင်လျက်ရှိသည်

2.2.6 ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု (Relic Veneration from an Archaeological Perspective)

၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ စတင်၍ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် အရေးပါဆုံးသော အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် Sir John Marshall (ASI), Charles Masson နှင့် Alexander Cunningham တို့၏ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများအရ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များသည် ရိုးရာကျမ်းစာများပါ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။

2.2.6.1 သာသနာပြုမင်းများနှင့် ဓာတ်တော်များ ပျံ့နှံ့ခြင်း (Missionary Kings and the Spread of Relics)

သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုမင်းများဖြစ်ကြသော အသောကမင်းကြီး (Mauryan Empire)၊ ကနိသျှကမင်းကြီး (Kushan Empire) နှင့် အင်ဒို-ဂရိ မင်းဆက်များ သည် မိမိတို့၏ တိုင်းပြည်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် နိုင်ငံတော်အာဏာ ခိုင်မာစေရေး (Political Legitimacy) အတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို မဟာဗျူဟာမြောက် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းပညာရှင် Romila Thapar ၏ လေ့လာချက်အရ အသောကမင်းကြီးသည် ဓာတ်တော်များကို အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အနှံ့ ခွဲဝေဋ္ဌာပနာခြင်းဖြင့် ကွဲပြားနေသော လူမျိုးစုများကို ဘာသာရေးအရ စည်းလုံးစေခဲ့သည်။

ထိုနည်းတူစွာပင် ကုသျှန်အင်ပါယာခေတ် (အထူးသဖြင့် ကနိသျှကမင်းကြီးလက်ထက်) တွင် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ Tansen Sen ၏ သုတေသနအရ၊ ဤခေတ်ကာလတွင် ဓာတ်တော်များသည် သာသနာပြုလုပ်ငန်းမျာ းအတွက်သာမက ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ (Silk Road Trade Networks) တစ်လျှောက် လုံခြုံရေးနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး (Buddhist Diplomacy) အတွက်ပါ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂန္ဓာရဒေသ (Gandhara) နှင့် တက္ကသီလာ (Taxila) ကဲ့သို့သော ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုချက်များတွင် ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော စေတီတော်ကြီးများ တည်ထားပြီး သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များကို ဋ္ဌာပနာခဲ့ကြခြင်းမှာ ဤအချက်ကို သက်သေပြနေပါသည်။

2.2.6.2 ကမ္ပည်းကျောက်စာများနှင့် လက်တွေ့ကိုးကွယ်မှု သမိုင်း (Epigraphy and the Lived History of Veneration)

ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော ရွှေ၊ ငွေ၊ ကျောက် ဓာတ်တော်ကြုတ်များ (Reliquaries) ပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ခရိုရှသီ (Kharoṣṭhī) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများသည် အလွန်အဖိုးတန်သော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ အိန္ဒိယကျောက်စာပညာရှင် Richard Salomon ၏ သုတေသနပြုချက်အရ ဤကမ္ပည်းစာများတွင် လှူဒါန်းသူ၏ အမည်၊ ရာထူး၊ ခုနှစ်သက္ကရာဇ်နှင့်တကွ ဋ္ဌာပနာထားသော ဓာတ်တော်၏ အမျိုးအစားကို အတိအကျ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

ဥပမာအားဖြင့် တက္ကသီလာရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီ (Dharmarajika Stupa) မှ တွေ့ရှိရသော ကမ္ပည်းစာတွင် ဋ္ဌာပနာထားသော ဓာတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ "သရီရ" (Sarira) ဟု လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဂန္ဓာရဒေသ စေတီများမှ ကမ္ပည်းစာများတွင် "ဒန္တာ" (Danta - သွားတော်) ဟု လည်းကောင်း အတိအကျ ရေးထိုးထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ 

Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်အရ ဤကမ္ပည်းကျောက်စာများသည် သံဃာတော်များနှင့် ဒါယကာများအကြား ဓာတ်တော်များကို အမှန်တကယ် လက်တွေ့ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် ခိုင်မာသော သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန် (Historical Reality of Lived Religion) ကို သက်သေပြနေပါသည်။

သို့ရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ သတိပြုရမည့်အချက်မှာ ဤကမ္ပည်းစာများပါ "ဒန္တာ" သို့မဟုတ် "သရီရ" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ထိုခေတ်အခါက အလှူရှင်များ၏ ပြင်းပြသော သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ရည်ရွယ်ချက် (Religious Intention) ကို ဖော်ပြခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ မျက်မှောက်ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological verification) မဟုတ်ကြောင်းကို သုတေသီ Michael Willis က သတိပေးထားပါသည်။ 

မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဤလက်တွေ့ကျသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထား (Empirical Evidence) များသည် ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ၏ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သက်သေများဖြစ်ကြောင်း အငြင်းပွားဖွယ် မရှိပေ။

2.2.6.3 ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ပြတိုက်များ၏ အခန်းကဏ္ဍ (Heritage Preservation and the Role of Museums)

မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ် ပြတိုက်ပညာ (Museology) နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန် လိုအပ်လာသည်။ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်ရှိ ပြတိုက်ကြီးများ (ဥပမာ- British Museum, Victoria & Albert Museum, Indian Museum နှင့် Musee Guimet) သို့ ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုအရာဝတ္ထု (Sacred Objects) များအဖြစ်သာမက၊ ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် (Global Cultural Heritage) များအဖြစ်ပါ အသိအမှတ်ပြု ခံထားရသည်။

ဤနေရာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ "စစ်မှန်မှု" (Authenticity) ဟူသော သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုရာ၌ သတိပြုရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပြတိုက်ပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများအဖို့ "စစ်မှန်မှု" ဟူသည်မှာ ၎င်းဓာတ်တော်သည် သမိုင်းဝင် ဂေါတမဗုဒ္ဓ၏ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း အစစ်အမှန် ဖြစ်/မဖြစ်ကို ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ။ ထိုရုပ်ဝတ္ထုများ၏ "Provenance" (မည်သည့် ရှေးဟောင်းနယ်မြေမှ တူးဖော်ရရှိလာခဲ့သည်) နှင့် "Antiquity" (ဥပမာ- ဘီစီ ၂ ရာစု သို့မဟုတ် အေဒီ ၁ ရာစု စသည့် ရှေးကျမှု သက်တမ်း) ကိုသာ အတည်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ 

ပြတိုက်များသည် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အစစ်အမှန်ဖြစ်မှုကို အာမခံသူများ (Validators) မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက အုပ်စိုးသူများနှင့် ပြည်သူများက ဤရုပ်ဝတ္ထုများအပေါ် မည်မျှ အလေးအမြတ်ထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ဟူသော "သမိုင်းဝင် တန်ဖိုး" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ (Custodians) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအယူအဆသည် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် အရေးပါသော ချဉ်းကပ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။

2.3 ဆက်စပ်သုတေသနလုပ်ငန်းများကို လေ့လာသုံးသပ်ခြင်း 

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ယခင်ပြုလုပ်ခဲ့သော နိုင်ငံတကာ သုတေသနများကို လေ့လာရာတွင် အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုနှစ်စု (Two distinct academic camps) ကွဲပြားလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ဤသုတေသနတွင် ယခင်ပညာရှင်များ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို အချိန်ကာလအလိုက် (Chronological) အစဉ်လိုက်စီစဉ်ခြင်းထက်၊ အကြောင်းအရာနှင့် တွေ့ရှိချက်များအပေါ် မူတည်၍ (Thematic Synthesis) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် အဓိက ရေစီးကြောင်းကြီး နှစ်ခုခွဲကာ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ထားပါသည်။ ယင်းတို့မှာ ရိုးရာကျမ်းဂန်များကို အဓိကထားသော ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်များနှင့် မြေပြင်ရှေးဟောင်းသုတေသနကို အဓိကထားသော ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်များပင် ဖြစ်ပါသည်။

2.3.1 Studies on Traditional Relic Veneration ပထမအုပ်စု (Textual and Anthropological Scholars): 

ပထမအုပ်စုဖြစ်သော ရိုးရာစာပေနှင့် ယုံကြည်မှုများကို လေ့လာသည့် ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို "ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အသက်ဝင်နေမှု (Living Presence)" အဖြစ် ရှုမြင်ကြကြောင်း တွေ့ရပါသည်။ ဤအုပ်စုတွင် ထင်ရှားသော ပညာရှင် John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့၏ သုတေသနများက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေသကဲ့သို့ ပူဇော်ကြသည့် ထေရဝါဒအလေ့အထကို အခိုင်အမာ တင်ပြထားကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့ကို အခြေခံထားပြီး၊ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" သာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အဆင့်အတန်း (Supreme Sacredness) ကို ပေါ်လွင်စေရန် ဘာသာရေးအရ တမင်ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းထားသော သင်္ကေတ (Soteriological narrative) ဖြစ်ကြောင်း သဘောတူညီကြပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤအုပ်စု၏ လေ့လာချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများ၏ ဘာသာရေး ဒဿနကိုသာ အလေးပေးလွန်းသဖြင့် မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထား (Material evidence) များကို လစ်လျူရှုထားသည့် အားနည်းချက် ရှိနေကြောင်း တွေ့ရပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သုတေသနပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ သက်ရှိထင်ရှားရှိစဉ်ကကဲ့သို့သော ဘုန်းတော်အာနုဘော် (Charisma) ကိန်းဝပ်ရာအဖြစ် ဘုံသဘောတူညီကြသည်။ John S. Strong သည် ၎င်း၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ သက်ရှိထင်ရှား တည်ရှိမှုကို ကိုယ်စားပြုရုံသာမက၊ ကိုးကွယ်သူတို့၏ သဒ္ဓါတရားကို တိုးပွားစေသည့် "ရှင်သန်နေသော ရုပ်အလောင်းများ" (Living Corpses) အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ 

အလားတူပင် Kevin Trainor သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းရှိ သွားတော်ဓာတ်တော် ကိုးကွယ်မှုကို လေ့လာရာ၌ ဒါဌာဝံသ လာ မှတ်တမ်းများသည် သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေး အပြန်အလှန် မှီခိုမှုကို ဖော်ပြနေကြောင်း ထောက်ပြခဲ့သည်။ သုတေသီများ၏ အဆိုအရ ရိုးရာကိုးကွယ် မှုစနစ်သည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများအပေါ် အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်မှုကို အခြေခံသဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အကန့်အသတ်ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်း (ဥပမာ- Mahavamsa, Dathavamsa) များကို အခြေခံ၍ လေ့လာသော စာပေနှင့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ သုတေသီများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် Kevin Trainor (၁၉၉၇) နှင့် H. L. Seneviratne (၁၉၇၈) တို့သည် ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ အနှစ်သာရ၊ ကန္ဒီမြို့ စွယ်တော်ကျောင်းတိုက်၏ ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကိုသာ အဓိကထား၍ သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။ 

၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် အလွန်နက်ရှိုင်းသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်း သုတေသန တူးဖော်မှုအသစ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အားနည်းခဲ့ကြသည် ။ဤအုပ်စုတွင် ထင်ရှားသော ပညာရှင် John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့၏ သုတေသနများက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေသကဲ့သို့ ပူဇော်ကြသည့် ထေရဝါဒအလေ့အထကို အခိုင်အမာ တင်ပြထားကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့ကို အခြေခံထားပြီး၊ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" သာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အဆင့်အတန်း (Supreme Sacredness) ကို ပေါ်လွင်စေရန် ဘာသာရေးအရ တမင်ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းထ ားသော သင်္ကေတ (Soteriological narrative) ဖြစ်ကြောင်း သဘောတူညီကြပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤအုပ်စု၏ လေ့လာချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများ၏ ဘာသာရေး ဒဿနကိုသာ အလေးပေးလွန်းသဖြင့် မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထား (Material evidence) များကို လစ်လျူရှုထားသည့် အားနည်းချက် ရှိနေကြောင်း တွေ့ရပါသည်။

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကိုးကွယ် ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များ၌ သဒ္ဓါတရားနှင့် ကုသိုလ်ရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ အမြစ်တွယ်နေပါသည်။ ရိုးရာစာပေများကို လေ့လာသော ပညာရှင်အများစုက မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ ကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်များသည် သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများအဖြစ် ပြုစုခဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကိုးကွယ်သူများအတွက် လွတ်မြောက်ရာလမ်းနှင့် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာစေရန် ရည်ရွယ်ပြုစုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ကြပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပညာရှင် ကီဗင်ထရိန်နာ (Kevin Trainor) က သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု အစဉ်အလာကို လေ့လာရာတွင် ဓာတ်တော်များသည် ကွယ်လွန်သွားပြီဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားရှင်အား မျက်မှောက်တွင် အသက်ထင်ရှားရှိနေသကဲ့သို့ (Living Presence) ခံစားရစေရန် ရည်ရွယ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) ကလည်း သွားတော် (၄) ဆူသာ ကျန်ရစ်သည်ဟူသော မှတ်တမ်းသည် အမှန်တကယ် အရေအတွက်ကို ကန့်သတ်ခြင်းထက်၊ စကြဝဠာနှင့် နတ်၊ နဂါး၊ လူ့ဘုံ အစရှိသော ပထဝီဝင်နယ်ပယ်အသီးသီး၌ ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာတော် ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေမှုကို တင်စားဖော်ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းထားပါသည်။ 

ဤအချက်များကို ထောက်ရှုခြင်းအားဖြင့် ရိုးရာစာပေဆိုင်ရာ သုတေသနများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အရေအတွက်နှင့် ပျံ့နှံ့မှုထက်၊ ယင်းတို့၏ ဘာသာရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များကိုသာ အဓိကထား လေ့လာထားကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။

2.3.2 Studies on Archaeological and Museum Discoveries ဒုတိယအုပ်စု (Archaeologists and Art Historians): 

ဒုတိယအုပ်စုမှာ မျက်မှောက်ခေတ် မြေပြင်တူးဖော်မှုများနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ များအပေါ် အခြေခံထားသော ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ Michael Willis, John Marshall နှင့် Charles Masson အစရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသီများ၏ လေ့လာချက်များက ပထမအုပ်စု၏ ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော သမိုင်းဝင် ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ဖော်ထုတ်ပြသနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးမျ ားရှိ အထောက်အထားများ (ဥပမာ - ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ စေတီများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ) ကို အခြေခံလျက်၊ သွားတော်နှင့် အံတော်များသည် "၄ ဆူ" ထက်မက အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။ ဤအုပ်စုသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျံ့နှံ့မှုကို တိကျစွာ ပြသနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နက်ရှိုင်းလှသည့် သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ခံစားချက်များကိုမူ ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိကြောင်း သုံးသပ်တွေ့ရှိရပါသည်။

ဒုတိယအုပ်စုမှာ မျက်မှောက်ခေတ် မြေပြင်တူးဖော်မှုများနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ များအပေါ် အခြေခံထားသော ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ Michael Willis, John Marshall နှင့် Charles Masson အစရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသီများ၏ လေ့လာချက်များက ပထမအုပ်စု၏ ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော သမိုင်းဝင် ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ဖော်ထုတ်ပြသနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ဥရောပ ပြတိုက်ကြီးများရှိ အထောက်အထားများ (ဥပမာ - ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ စေတီများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ) ကို အခြေခံလျက်၊ သွားတော်နှင့် အံတော်များသည် "၄ ဆူ" ထက်မက အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ကျယ်ပြန့်စွာပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။ 

ဤအုပ်စုသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျံ့နှံ့မှုကို တိကျစွာ ပြသနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နက်ရှိုင်းလှသည့် သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ခံစားချက်များကိုမူ ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိကြောင်း သုံးသပ်တွေ့ရှိရပါသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ (Physical Objects) အဖြစ်သာ အဓိကထား လေ့လာကြသည်။ Elizabeth Errington ၏ ဂန္ဓာရဒေသရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ဋ္ဌာပနာတိုက်များဆိုင်ရာ လေ့လာချက်အရ၊ ရှေးဟောင်းသေတ္တာများအတွင်းမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန် ဓာတ်တော်များသည် ကျမ်းဂန်လာ လေးဆူထက် အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုမိုများပြားနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။  Kurt Behrendt ကလည်း ၎င်း၏ The Buddhist Architecture of Gandhara ကျမ်းတွင် ရှေးဟောင်းစေတီများ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများကို ကိုးကား၍ ဓာတ်တော်ပြန့်နှံ့မှုသည် အာသောကမင်းကြီး၏ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု မူဝါဒအပေါ်တွင် များစွာ မူတည်နေကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။ 

Michael Willis ၏ ပြတိုက်စုဆောင်းမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများတွင်လည်း ဗြိတိသျှပြတိုက်ရှိ ဓာတ်တော်များသည် သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲမ်းစိတ်မှုအရ ဒေသအသီးသီးမှ ကွဲပြားသော ကာလများ၌ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့သည် ကျမ်းဂန်လာ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် ကွဲလွဲမှုအချို့ ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များနှင့် အနုပညာသမိုင်းပညာရှင်များ (ဥပမာ- Sir John Marshall, Alexander Cunningham, Kurt A. Behrendt, David Jongeward) ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ အစရှိသော စေတီတော်ကြီးများကို မြေပြင်တူးဖော်လေ့လာကာ၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များ၊ ကမ္ပည်းစာများနှင့် တည်ဆောက်မှု ဗိသုကာပုံစံများကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထား (Historical Artifacts) များအနေဖြင့် သီးသန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့၏ သုတေသနများသည် ထိုရုပ်ဝတ္ထုများ၏ နောက်ကွယ်ရှိ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ နက်နဲသော ဝိညာဉ်ရေးရာ အဆုံးအမများကို ချိတ်ဆက်ရှင်းလင်းရန် အားနည်းလေ့ရှိသည်။

ရိုးရာစာပေများ၏ အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များက ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ရှေးခေတ်အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ များပြားကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေကြောင်းကို လက်တွေ့ကျကျ ဖော်ထုတ်ပြသနေပါသည်။ ခေတ်သစ် သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများသည် ကမ္ပည်းကျောက်စာများ၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို အခြေခံ၍ ဤရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို လေ့လာခဲ့ကြပါသည်။ သာဓကအားဖြင့် ဂျွန်မာရှယ် (John Marshall) ဦးဆောင်သော အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တက္ကသီလာဒေသ တူးဖော်မှုများနှင့် ချားလ်စ်မေဆန် (Charles Masson) ၏ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒဒေသ တူးဖော်မှုများတွင် သွားတော်နှင့် အရိုးဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဓာတ်တော်ကြုတ်ပေါင်းများစွာကို တိကျသော သမိုင်းအထောက်အထားများ၊ ခရိုရှသီ ကမ္ပည်းစာများနှင့်တကွ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် မိုက်ကယ်ဝီလီစ် (Michael Willis) က ဤဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် သာမန်ကိုးကွယ်မှု သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ရှေးခေတ်အိန္ဒိယ လူမှုအဖွဲ့အစည်းများအတွင်း နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးအာဏာကို ပေါင်းစပ်ပေးသော အရေးပါသည့် သင်္ကေတများဖြစ်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ထားပါသည်။ 

သို့ဖြစ်၍ ဤမျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန လေ့လာချက်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော် ပျံ့နှံ့မှုဟူသည် စာပေကျမ်းဂန်များ၌ ဖော်ပြထားသည်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော သမိုင်းဝင်ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနေပါသည်။

2.3.3 အယူအဆကွဲလွဲမှုများအပေါ် ဝေဖန်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Critical Debate and Synthesis) 

အထက်ပါ အုပ်စုနှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်ကြောင်းကို နှစ်ဖက်စလုံးက (တူညီစွာ) လက်ခံကြပါသည်။ သို့သော် ကွဲလွဲချက် (Debate) မှာ စာပေပညာရှင်များက "အရေအတွက် ကန့်သတ်ခြင်း (Limitation of numbers)" ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို မြင့်မြတ်အောင် ပုံဖော်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသီများက "အများအပြား ပျံ့နှံ့နေခြင်း (Multiplicity of relics)" ဖြင့် သမိုင်းခြေရာကို သက်သေပြကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤကွဲလွဲမှုကို "တစ်ခုမှန်လျှင် တစ်ခုမှားရမည်" ဟူသော အစွန်းရောက်အမြင်ဖြင့် မချဉ်းကပ်ဘဲ၊ ကျမ်းဂန်လာ ၄ ဆူသည် ပင်မမူလဓာတ်တော်များ (Primary original relics) အဖြစ် သဒ္ဓါတရားကို မွေးဖွားပေးပြီး၊ ပြတိုက်နှင့် တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရသော အခြားသွားတော်/အံတော်များသည် သာသနာပြုလုပ်ငန်းစဉ်များအရ ပွားများပျံ့နှံ့သွားသော အမွေအနှစ်များ (Extensions of material culture) အဖြစ် ရှုမြင်ပါက ဤရှုထောင့်နှစ်ရပ်ကို ပြီးပြည့်စုံစွာ ပေါင်းစပ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

2.4  သုတေသန ကွက်လပ် (Identification of the Research Gap)

အထက်ဖော်ပြပါ လေ့လာသုံးသပ်ချက်များအရ လက်ရှိသုတေသနနယ်ပယ်တွင် အလွန်ထင်ရှားသော လစ်ဟာချက် (Explicit Research Gap) တစ်ခု ရှိနေကြောင်း ပေါ်လွင်ပါသည်။ လက်ရှိအချိန်အထိ အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း သက်သက်အဖြစ်သာ (Secular archaeology) အလွန်အကျွံ အာရုံစိုက်လေ့လာကြပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံမှ ရိုးရာပညာရှင်များကလည်း "စွယ်တော်လေးဆူ" ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်အတွင်း၌သာ ရပ်တည်ကာ အသစ်တူးဖော် တွေ့ရှိလာသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများကို လစ်လျူရှုလေ့ ရှိကြပါသည်။

လက်ရှိ ဆက်စပ်စာပေများကို ပြန်လည်သုံးသပ်ချက်အရ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကြီးတစ်ခု ရှိနေသည်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အနောက်တိုင်း ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်း (Physical History) အဖြစ်သာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် အာရုံစိုက်ကြ သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားနှင့် ကျမ်းဂန်လာ အယူအဆများကို လျစ်လျူရှုလေ့ရှိသည်။

မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒနိုင်ငံများရှိ ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသီများသည် စွယ်တော် ၄ ဆူ အယူအဆအပေါ်၌သာ အဓိကရပ်တည် လေ့လာကြပြီး၊ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသီများကလည်း ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများကိုသာ သီးသန့် မှတ်တမ်းတင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် "ဆန့်ကျင်ဘက်များ (Contradictions) အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှုများ (Mutual Complementarity) အဖြစ်" ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်း (အထူးသဖြင့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် ပါရဂူအဆင့်ကျမ်း) မှာ လုံးဝမရှိသလောက် ကွက်လပ်ဖြစ်နေပါသည်။ အလားတူပင် ထေရဝါဒ ရိုးရာပညာရှင် များသည်လည်း ကျမ်းဂန်လာ "သွားတော်လေးဆူ" ဆိုသည့် အကန့်အသတ်အပေါ်တွင်သာ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သမိုင်းဝင် အထောက်အထား အသစ်များကို ဘာသာရေးရှုထောင့်မှ ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း၍ ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်ခြင်း မရှိသေးသည်ကို တွေ့ရသည်။

ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အဆိုပါ ရှုထောင့်နှစ်ရပ်အကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် ရည်ရွယ်သည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာပညာရပ်ဆိုင်ရာ လောကတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒ အယူအဆများနှင့် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ခွဲမ်းစိတ်ထားသည့် အရည်အသွေးမြင့် သုတေသန (Qualitative Research) များမှာ အလွန်ပင် ရှားပါးလျက်ရှိသည်။ ဤကျမ်းသည် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုနည်းလမ်း (Multiple-Case Study) ကို အသုံးပြု၍ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သွားတော်များနှင့် ပြတိုက်များရှိ အထောက်အထားများအကြား "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု" (Complementarity) ကို ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်သဖြင့် လက်ရှိ သုတေသနလောက၏ လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် သုတေသနတစ်ခု ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသနကျမ်းသည် ထိုကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် ASI နှင့် ပြတိုက်ကြီးများ၏ အထောက်အထားများကို အခြေခံကာ၊ ထေရဝါဒရှုထောင့်မှ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု (Complexity of Buddhist Material Culture) ကို ဟန်ချက်ညီညီ ဖော်ထုတ်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

အထက်ဖော်ပြပါ ရိုးရာကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန လေ့လာချက် နှစ်ရပ်စလုံးတွင် အားကောင်းသော သုတေသနရလဒ်များ အသီးသီးရှိကြသော်လည်း၊ ဤရှုထောင့်နှစ်ခုကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ထားသည့် လေ့လာမှုများမှာ ကြီးမားစွာ လစ်ဟာလျက်ရှိနေသေးကြောင်း တွေ့ရပါသည်။ အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများနှင့် သမိုင်းဝင် တည်ရှိမှု (Physical Reality) ကိုသာ အလေးပေး လေ့လာကြပြီး ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ နက်နဲသော သဒ္ဓါတရားကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ မရှိကြပေ။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထေရဝါဒ ရိုးရာပညာရှင်များက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် ၄ ဆူသာ ရှိသည်ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်ကိုသာ အဓိကထားကာ၊ အသစ်တူးဖော်တွေ့ရှိလာသည့် တိကျခိုင်လုံသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရန် အားနည်းနေသေးသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနနယ်ပယ်တွင် သိသာထင်ရှားသော "သုတေသန ကွက်လပ် (Research Gap)" တစ်ခု ရှိနေပါသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ASI မှတ်တမ်းများပါ အထောက်အထားသစ်များကို ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) ပေါင်းစပ်လေ့လာထားသည့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော အရည်အသွေးပြ (Qualitative) သုတေသနကျမ်းများ မရှိသလောက် ရှားပါးလျက်ရှိပါသည်။ ဤကျမ်းသည် ယင်းကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် "Multiple-Case Study" ချဉ်းကပ်မှုနှင့် "ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa)" တည်းဟူသော သုတေသနကျင့်ဝတ်ကို အခြေခံကာ၊ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုတို့အကြား ပြီးပြည့်စုံသော ပေါင်းကူးတံတားတစ်ရပ် တည်ဆောက်ပေးနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဤသို့ကွဲလွဲနေသော အစွန်းနှစ်ပါးဖြစ်သည့် "ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သဒ္ဓါတရား" နှင့် "မျက်မှောက်ခေတ် ပြတိုက်/ရှေးဟောင်း တွေ့ရှိချက်များ" အကြားကို တံတားထိုးပေးနိုင်မည့် Qualitative နည်းစနစ်ကျသော မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် ပါရဂူဘွဲ့အဆင့် သုတေသနကျမ်းမှာ လုံးဝ မရှိသေးပါ။ ယခုသုတေသနသည် ထိုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန်နှင့် ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် သဒ္ဓါတရားကိုလည်း မထိခိုက်၊ မြေပြင်သမိုင်းမှန်ကိုလည်း မပယ်ဖျက်ဘဲ Multiple-Case Study ပုံစံဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ပေးရန် အထူးရည်ရွယ်ပါသည်။

2.5  အခန်း ၂ နိဂုံး (Conclusion of Chapter II)

ဤအခန်း (၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော စာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက်များအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်များ၊ အထူးသဖြင့် သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ အယူအဆများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အားဖြည့်ပေးနိုင်သည့် ရှုထောင့်များ အသီးသီးရှိကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ 

ဤအခန်း (၂) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ သုတေသနပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သော အခြေခံ သီအိုရီများကို စနစ်တကျ ဖွင့်ဆိုနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ထေရဝါဒ ဓာတ်တော်သီအိုရီအရ စွယ်တော်များကို အမြင့်မြတ်ဆုံးသော သရီရိကဓာတ်အဖြစ် ပုံဖော်ထားသကဲ့သို့၊ ပြတိုက်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု သီအိုရီကလည်း ၎င်းတို့ကို သမိုင်းဝင်အထောက်အထားအဖြစ် တန်ဖိုးထားကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ ထို့အပြင် ယခင်သုတေသနများကို အကြောင်းအရာအလိုက် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ရာတွင် ရိုးရာစာပေနှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲနေသော သုတေသနလစ်ဟာချက် (Research Gap) ကိုလည်း ထင်ရှားစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ 

အပိုင်း (၂.၂) တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များအရ ကျမ်းဂန်လာ "သွားတော်လေးဆူ" အယူအဆနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း ပြန့်နှံ့မှုအကြားရှိ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ 

ထို့ပြင် အပိုင်း (၂.၃) ရှိ ဆက်စပ်သုတေသနများအား ခွဲမ်းစိတ်မှုအရ John S. Strong နှင့် Kevin Trainor ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားနှင့် သင်္ကေတပုံဖော်မှုကို အလေးထားကြသော်လည်း၊ Elizabeth Errington နှင့် Michael Willis ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများကိုသာ ပိုမိုဦးစားပေးကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။

အပိုင်း (၂.၄) တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သည့် သုတေသနကွက်လပ် (Research Gap) အရ လက်ရှိ ပညာရပ်နယ်ပယ်၌ အဆိုပါ ယုံကြည်မှုနှင့် လက်တွေ့အထောက်အထား ရှုထောင့်နှစ်ခုကို ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းပေးနိုင်မည့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော အရည်အသွေးမြင့် သုတေသနများ လိုအပ်လျက်ရှိသည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဤအခန်းတွင် စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သော သီအိုရီမူဘောင်များနှင့် စာပေပြန်လည်သုံးသပ်ချက်များသည် ဤသုတေသန၏ အဓိကမေးခွန်းများကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်နှင့် ဓာတ်တော်များ၏ ရှုပ်ထွေးသော သမိုင်းကြောင်းကို နားလည်စေရန် ခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စာပေနှင့် သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပြီးမြောက်ပြီးနောက်၊ ဤသုတေသနကို လက်တွေ့နယ်ပယ်၌ မည်သို့သော နည်းနာနိဿယများဖြင့် စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟူသော "သုတေသနနည်းစနစ်" (Research Methodology) အကြောင်းကို အခန်း (၃) တွင် အသေးစိတ် ဆက်လက်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤအခန်း (၂) တွင် လေ့လာခဲ့သော ကွဲလွဲမှုများနှင့် သီအိုရီများကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် မည်သို့သော Qualitative နည်းစနစ်များသုံး၍ အချက်အလက်ကောက်ယူ သုံးသပ်မည်ဆိုသည်ကို အခန်း (၃) တွင် ဆက်လက်လေ့လာကြပါကုန်စို့။

Chapter III

သုတေသနနည်းစနစ် (RESEARCH METHODOLOGY)

3.1 အခန်းနိဒါန်း (Introduction)

ဤအခန်းသည် သုတေသနကျမ်းတစ်စောင်၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သော အချက်အလက်များ ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် အသုံးပြုမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နည်းစနစ်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြမည့် အခန်းဖြစ်သည်။ ဤသုတေသန၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ (Traditional Theravada Narratives) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Modern Archaeological Evidence) အကြားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို ဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သိပ္ပံနည်းကျဝါဒသို့ ဘက်လိုက်ခြင်း (Methodological Positivism) နှင့် အမျိုးအစား ခွဲခြားမှု မှားယွင်းခြင်း (Category Error) တို့ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျသော သုတေသန ဒီဇိုင်းနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း နည်းစနစ် (Triangulation) များကို အသုံးပြုထားပါသည်။

ဤသုတေသနသည် John W. Creswell (2012) ၏ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန မူဘောင်ကို အခြေခံထားပြီး "Multiple-Case Study Design" ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန၏ နယ်နိမိတ် (Scope) ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ရန်နှင့် အခန်း (၄) ရှိ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများနှင့် ကိုက်ညီစေရန်အတွက် အောက်ပါ ဒေသကြီး (၃) ခုကို "Cases" များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာပါသည်-

​Case 1: တက္ကသီလာဒေသ (Taxila Region): 

ဓမ္မရာဇိက (Dharmarajika) စေတီတော်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရှေးဟောင်း နေရာများမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ။ ​

Case 2: အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ဂန္ဓာရဒေသ (Afghanistan & Gandhara Region): 

ဗိမရန် (Bimaran)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda)၊ ဝါဒပ် (Wardak) နှင့် နာဂရဟာရ ဒေသရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ ဓာတ်တော်ကြုတ်နှင့် ကမ္ပည်းစာများ။ ​

Case 3: အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာဒေသ (South India & Sri Lanka Region): 

နာဂရုနကွန်းဒါး (Nagarjunakonda)၊ အမရဝတီ (Amaravati) နှင့် ကန်ဒီ (Kandy) မြို့ရှိ သွားတော်ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ။

3.2 သုတေသနပုံစံနှင့် ဒီဇိုင်း (Research Design)

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) ဒီဇိုင်းကို အသုံးပြုထားပြီး၊ John W. Creswell ၏ မူဘောင်ပေါ်တွင် အခြေခံကာ အမှုတွဲအများအပြားကို လေ့လာသည့် (Multiple-Case Study) ချဉ်းကပ်မှုပုံစံကို စနစ်တကျ ကျင့်သုံးထားပါသည်။ Qualitative သုတေသနဒီဇိုင်းသည် ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် တိုင်းတာ၍မရသော လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှု၊ ရိုးရာအစဉ်အလာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုများ၏ နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်များကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အလွန်ထိရောက်သော နည်းစနစ်ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒီဇိုင်းကို ရွေးချယ်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ သမိုင်းဝင် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် ဖော်ပြထားသော ဘာသာရေးပိုင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ (ဥပမာ- စွယ်တော်လေးဆူ) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (ဥပမာ- နေရာအနှံ့အပြားမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်များ) အကြားရှိ ရှုပ်ထွေးသော သဘောတရားများကို ကိန်းဂဏန်းသက်သက်ဖြင့် ဖြေရှင်း၍မရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

Creswell ၏ လမ်းညွှန်ချက်အရ သုတေသီသည် သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်တစ်ခု သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှ အသေးစိတ် လေ့လာဆန်းစစ်ကာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေလိုပါက Multiple-Case Study ဒီဇိုင်းကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုရမည် ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ဤအမှုတွဲလေ့လာမှု (Case Study) များအဖြစ် ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ အစရှိသော သီးခြားစေတီတော် တစ်ဆူချင်းစီ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများကို သီးခြား Case တစ်ခုစီအဖြစ် သတ်မှတ် လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤဒီဇိုင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အထောက်အထားများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများ၏ ပွတ်တိုက်မှုများကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) နှိုင်းယှဉ်လေ့လာကာ၊ ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် ပြီးပြည့်စုံသော ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ချက် (Synthesis) တစ်ခုကို ထုတ်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် အခိုင်မာဆုံးနှင့် အသင့်လျော်ဆုံးသော သုတေသနပုံစံ ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသနသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း (Interviews) သို့မဟုတ် ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက်များ ကောက်ယူခြင်း (Quantitative Survey) ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ စာပေမှတ်တမ်းများနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံသော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းမှတ်တမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။

နာမည်ကျော် သုတေသနပညာရှင် John W. Creswell ၏ အဆိုအရ၊ ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာရာတွင် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသနပုံစံသည် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤကျမ်းသည် နေရာဒေသ တစ်ခုတည်းကိုသာ လေ့လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ ပါကစ္စတန်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် သီရိလင်္ကာ အစရှိသော ဒေသအသီးသီးရှိ ရှေးဟောင်းစေတီများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမည် ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ရပ် လေ့လာမှုပေါင်းစုံ ပါဝင်သော သုတေသနပုံစံ (Multiple-Case Study Design) ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသီ Robert K. Yin က ဤ Multiple-Case Study ပုံစံသည် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ဘက်ပေါင်းစုံမှ ချဉ်းကပ်၍ ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Validity and Reliability) ကို ပိုမိုမြင့်မားစေကြောင်း အတည်ပြုထားပါသည်။

ဤသုတေသနသည် John W. Creswell (2012) ၏ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန မူဘောင်ကို အခြေခံထားပြီး "Multiple-Case Study Design" ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန၏ နယ်နိမိတ် (Scope) ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ရန်အတွက် အောက်ပါ ဒေသ (၃) ခုရှိ သွားတော်ဓာတ်တော်နှင့် သက်ဆိုင်သော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို "Cases" များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာပါသည်- ​

Case 1: တက္ကသီလာဒေသ (Taxila Region) ရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်နှင့် ဒန္တာကမ္ပည်းစာပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်။ ​

Case 2: ဂျလာလာဘတ်ဒေသ (Jalalabad/Bimaran) ရှိ ဗိမရန်စေတီတော်နှင့် ရွှေကြုတ်တော်။ ​

Case 3: ဟဒ္ဒဒေသ (Hadda Region) ရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန် ဓာတ်တော်များ။

​ ဤကဲ့သို့ Case အလိုက် ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဒေသတစ်ခုချင်းစီ၏ သမိုင်းကြောင်း၊ ကျောက်စာအထောက်အထားနှင့် ပါဠိတော်လာ မှတ်တမ်းများကို "Pattern Matching" နည်းစနစ်ဖြင့် အပြန်အလှန် နှိုင်းယှဉ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.3 အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း နည်းစနစ်များ (Data Collection Methods)

ဤသုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ပင်မရင်းမြစ် (Primary Sources) နှင့် ဒုတိယရင်းမြစ် (Secondary Sources) ဟူ၍ အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲကာ၊ သီးခြားကွဲပြားနေသော ပညာရပ်နယ်ပယ် (၃) ခုမှ စနစ်တကျ ကောက်ယူစုဆောင်းမည် ဖြစ်သည်။

ဤသုတေသနသည် Documentary Research ဖြစ်သောကြောင့် သုတေသီကိုယ်တိုင် ပြုစုထားသော "Data Extraction Checklist" (အချက်အလက် ထုတ်ယူမှု စစ်ဆေးလွှာ) ကို အဓိက ကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။ ယင်း Checklist တွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် စုဆောင်းပါသည်- ​

(၁) Source Metadata: ရင်းမြစ်၏ အမည်၊ ခုနှစ်နှင့် ထိန်းသိမ်းထားသော ပြတိုက်/မော်ကွန်းတိုက်။ ​

(၂) Textual Description: ပါဠိကျမ်းဂန်များတွင် ဖော်ပြထားသော သွားတော်၏ ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များ။ ​

(၃) Physical Attributes: ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုအရ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်ကြုတ်၏ ပစ္စည်းအမျိုးအစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်။ ​

(၄) Epigraphical Evidence: ဓာတ်တော်ကြုတ်ပေါ်ရှိ ကမ္ပည်းစာနှင့် ဒင်္ဂါးပြားများမှ ဖော်ပြသော သက္ကရာဇ်နှင့် အမည်များ။

3.3.1 ဘာသာရေးနှင့် စာပေမှတ်တမ်းများ (Textual and Religious Sources)

ပထမအချက်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ၊ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် အောက်ပါ ပင်မစာပေရင်းမြစ်များကို အသုံးပြုမည်ဖြစ်သည်-

• ပါဠိပိဋကတ်တော်များ: အထူးသဖြင့် ဓာတ်တော်ခွဲဝေမှု (Dhatu-vibhaga) သမိုင်းကြောင်း၏ အဓိက အခြေခံဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahaparinibbana Sutta) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ အဋ္ဌကထာများကို လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။

• ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ: သွားတော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကို အတိအကျ ဖော်ပြထားသော မဟာဝံသ (Mahavamsa) နှင့် ဒါဌာဝံသ (Dathavamsa) ကဲ့သို့သော သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်းများကို အခြေခံမည်ဖြစ်သည်။

• တရုတ်ဘုရားဖူး မှတ်တမ်းများ: ခရစ်နှစ် ၅ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုများတွင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်သို့ လာရောက်ခဲ့ကြသော ဖာဟီယန် (Faxian) နှင့် ရွှေယန်ကျန် (Xuanzang) တို့၏ ကိုယ်တွေ့မှတ်တမ်းများ (Records of the Western World) ကို ပါဝင်လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။

3.3.2 ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထားများ (Archaeological and Epigraphic Sources)

ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအတွက် အောက်ပါ ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများကို အဓိကထား ကောက်ယူမည်ဖြစ်သည်-

• အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများ: Sir John Marshall နှင့် Alexander Cunningham တို့၏ တက္ကသီလာ (Taxila) နှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ။

• နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းမစ်ရှင်များ၏ မှတ်တမ်းများ: အီတလီမစ်ရှင် (IsMEO) မှ Domenico Faccenna ၏ ဆွတ်တောင်ကြား (Swat Valley/Butkara) တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများနှင့်၊ ပြင်သစ်မစ်ရှင် (DAFA) မှ Jules Barthoux နှင့် Charles Masson တို့၏ အာဖဂန်နစ္စတန် (Hadda and Bimaran) တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ။

3.3.3 ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ်လေ့လာချက်များ (Museum Archives and Modern Studies)

တတိယအချက်အနေဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum)၊ ဝိတိုရိယနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A)၊ နှင့် ပါရီမြို့ ဂီမတ်ပြတိုက် (Musee Guimet) တို့ရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်များဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းကက်တလောက် (Museum Catalogs) များနှင့် ကမ္ပည်းစာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို Michael Willis ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများမှတစ်ဆင့် စုဆောင်းမည်ဖြစ်သည်။

3.4 သုတေသနနယ်ပယ်နှင့် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ ရွေးချယ်ခြင်း (Scope and Purposive Sampling of Case Studies)

ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်မည့် စေတီတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များကို ရွေးချယ်ရာတွင် ကျပန်းရွေးချယ်ခြင်း (Random Sampling) ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ သုတေသန မေးခွန်းများကို အကောင်းဆုံး ဖြေဆိုနိုင်မည့် ဖြစ်ရပ်များကိုသာ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ရွေးချယ်ခြင်း (Purposive Sampling) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားပါသည်။

ရွေးချယ်ထားသော အဓိက ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ (Key Case Studies) မှာ- 

သုတေသီသည် အထက်ဖော်ပြပါ Case (၃) ခုအတွင်းရှိ စေတီတော်ပေါင်း (၁၀) ဆူကျော်မှ ရရှိသော အချက်အလက်များကို "Pattern Matching" နည်းလမ်းဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါသည်။ ယင်းသို့ စစ်ဆေးရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများကို လွှမ်းခြုံနိုင်ရန် အောက်ပါ Triangulation Matrix ကို အခြေခံပါသည်-

Research Cases	Primary Focus (Archaeological Sites)	Analysis Lens
Case 1: Taxila	Dharmarajika, Kalawan, Giri Stupa	Epigraphical & Stratigraphic Analysis
Case 2: Afghanistan & Gandhara	Bimaran, Hadda, Passani, Wardak	Casket Typology & Numismatic Evidence
Case 3: South India & Sri Lanka	Nagarjunakonda, Amaravati, Kandy	Narrative vs. Physical Evidence Alignment

ဤစေတီတော်များကို ရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းတို့သည် သွားတော်မြတ်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုကို ပထဝီဝင်အနေအထားအရ (အိန္ဒိယ မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းအထိ) လည်းကောင်း၊ သမိုင်းခေတ်ကာလအရ (ဘီစီ ၃ ရာစုမှ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ) လည်းကောင်း အပြည့်စုံဆုံး ကိုယ်စားပြုနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။

3.5 အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်းစနစ်များ (Data Analysis Methods)

အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် Creswell ၏ Coding စနစ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်မြှင့်တင် အသုံးပြုပါသည်။

​3.5.1 Pattern Matching and Triangulation Matrix

​ သုတေသီသည် ပါဠိကျမ်းဂန်လာ "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပုံစံ" (Narrative Pattern) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနမှ ရရှိသော "လက်တွေ့အထောက်အထား ပုံစံ" (Archaeological Pattern) တို့ကို Pattern Matching နည်းလမ်းဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါသည်။ ယင်းသို့ စစ်ဆေးရာတွင် အောက်ပါ Triangulation Matrix ဇယားကို အခြေခံပါသည်-

Analysis Lens	Data Source	Key Themes/Codes
Doctrinal Lens	Pali Suttas/Chronicles	သဒ္ဓါတရား၊ ဓမ္မအမွေ၊ သွားတော် ၄ ဆူ။
Empirical Lens	ASI Reports/Museum Archives	ကမ္ပည်းစာ၊ ဒင်္ဂါးပြား၊ တူးဖော်မှုအလွှာ (Stratigraphy)။
Synthesized Lens	Comparative Analysis	သမိုင်းအရှိတရားနှင့် ယုံကြည်မှု ပေါင်းစပ်ခြင်း။

3.5.2 Internal and External Criticism (Validity of Documents)

​သုတေသန၏ ခိုင်မာမှု (Validity) အတွက် စာရွက်စာတမ်းများကို နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ဖြင့် စစ်ဆေးပါသည်-

​(က) External Criticism: အချက်အလက် ရရှိသော ASI အစီရင်ခံစာများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ၏ မူရင်းစစ်မှန်မှု၊ ရေးသားသူ ပညာရှင်၏ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ထုတ်ဝေသည့် ခုနှစ် သက်တမ်းကို စစ်ဆေးခြင်း။

​(ခ) Internal Criticism: စာသားထဲတွင် ပါဝင်သော အကြောင်းအရာများ၏ ယုတ္တိဗေဒ ဆီလျော်မှု၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်နေခြင်း ရှိမရှိနှင့် ဘက်လိုက်မှု (Bias) ပါဝင်မှု ရှိမရှိကို သုံးသပ်ခြင်း။

စုဆောင်းရရှိလာသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် လွဲမှားသော ကောက်ချက်ချမှုများ (Logical Fallacies) မဖြစ်ပေါ်စေရန် အောက်ပါ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်းစနစ် (၃) ရပ်ကို အချိုးကျ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်-

3.5.3 စာပေဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Textual and Contextual Analysis)

ပိဋကတ်တော်များနှင့် ရာဇဝင်ကျမ်းများကို သမိုင်းအချက်အလက် အတိအကျ (Literal historical facts) အဖြစ်သာ တင်းကျပ်စွာ မရှုမြင်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ရေးသားသူများ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ ရည်ရွယ်ချက်၊ နိုင်ငံရေး နောက်ခံနှင့် သဒ္ဓါတရားတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားသော Contextual Analysis နည်းစနစ်ဖြင့် လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။

3.5.4 ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု ဆန်းစစ်ခြင်း (Material Culture Analysis)

ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological Verification) အဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ၊ Gregory Schopen ၏ လမ်းညွှန်ချက်အတိုင်း ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူဝတ်ကြောင်များနှင့် ရဟန်းသံဃာများ၏ "လက်တွေ့ဘဝ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု" (Lived Religion) အဖြစ် ဆန်းစစ်လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေး၊ သံတမန်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများတွင် ဩဇာသက်ရောက်မှုရှိသော တက်ကြွသည့် အရာဝတ္ထုများ (Active Agents) အဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည် ဖြစ်သည်။

3.5.5 တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်း နည်းစနစ် (Triangulation and Cross-disciplinary Synthesis)

ဤသုတေသန၏ အရေးပါဆုံးသော နည်းစနစ်မှာ Triangulation (တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း) ဖြစ်သည်။ Norman K. Denzin ၏ သဘောတရားအရ၊ မတူညီသော သတင်းရင်းမြစ်များဖြစ်သည့် 

(၁) ရိုးရာကျမ်းစာများ၊ 

(၂) ရှေးဟောင်းမြေပြင် အထောက်အထားများနှင့် 

(၃)ကမ္ပည်းကျောက်စာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးမည် ဖြစ်သည်။

ဤသို့ စစ်ဆေးရာတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲလွဲနေမှုများကို "ဆန့်ကျင်ဘက်များ" (Contradictions) အဖြစ် ပယ်ချမည် မဟုတ်ဘဲ၊ ယင်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို မည်သို့ "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်" (Mutual Complementarity) ကို ပညာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်း (Cross-disciplinary Synthesis) နည်းစနစ်ဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ အချေအတင် သုံးသပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.6 သုတေသနဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် အကန့်အသတ်များ (Research Ethics and Limitations)

ဤသုတေသနသည် အလွန်အထွတ်အမြတ်ထားအပ်သော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ယှဉ်တွဲလေ့လာခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သုတေသန ကျင့်ဝတ် (Research Ethics) များကို တိကျစွာ လိုက်နာထားပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို လေးစားမှု အပြည့်အဝထားရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း သိပ္ပံနည်းကျဝါဒ (Scientism) သို့ အစွန်းရောက် ဘက်လိုက်သွားခြင်း မရှိစေရန် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectivity) ရပ်တည်ရေးသားထားပါသည်။

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစားသာဖြစ်ပြီး၊ လူပုဂ္ဂိုလ်များထံမှ အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းမျိုး မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် "This research relies purely on documentary and archival analysis. Therefore, no human subjects were involved, and no In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted." 

(ဤသုတေသနသည် မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်းနှင့် မော်ကွန်းတိုက် အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းအပေါ်တွင်သာ ရပ်တည်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ လူသားအရင်းအမြစ်များ ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့၊ အသေးစိတ် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းများ သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်းများကို လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိပါ) ဟူသော အချက်ကို တိကျစွာ ကြေညာအပ်ပါသည်။ 

လူသားများ မပါဝင်သော်လည်း သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်းများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို အသုံးပြုရာတွင် မူပိုင်ခွင့် (Copyrights) နှင့် ဉာဏမူပိုင်ခွင့် (Intellectual Property) များကို အပြည့်အဝ လေးစားလိုက်နာပြီး၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI)၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ V&A ပြတိုက်တို့မှ အချက်အလက်များနှင့် ပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများကို Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum , Department of Reserach Training and Publication ဌာန ၏ ကိုးကားမှု စည်းမျဉ်း ( Guidelines) များနှင့်အညီ တိကျစွာ ကိုးကား (Cite) ထားပါသည်။

ထို့အပြင် ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အထွတ်အမြတ်ထားရာ ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ သုတေသီအနေဖြင့် "ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှု" ကို အထူးသတိပြု ကျင့်သုံးထားပါသည်။ ပိဋကတ်တော်လာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် ဘာသာရေး အစွန်းရောက်ခြင်း (Dogmatism) ကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့၊ ရှေးဟောင်း အထောက်အထားများကို တင်ပြရာတွင်လည်း ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကို ပုတ်ခတ်စော်ကားခြင်း၊ အထင်အမြင်သေးခြင်းမျိုး လုံးဝမဖြစ်စေရန် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) နှင့် ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ (Unbiasedly) ရေးသားတင်ပြထားပါသည်။ ဤသည်မှာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှု (Academic Integrity) ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်နိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သော အမြင့်မားဆုံးသော သုတေသနကျင့်ဝတ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

သို့ရာတွင် ဤသုတေသန၌ အကန့်အသတ် (Limitations) အချို့ ရှိနေပါသည်။ အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) နည်းစနစ်ကို အခြေခံထားပြီး၊ ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေမှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကမ္ပည်းစာ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းအပေါ်တွင်သာ အဓိက အာရုံစိုက်ထားပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ သက်တမ်းကို ဓာတ်ခွဲခန်းနည်းပညာဖြင့် တိုင်းတာသော ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological or Archaeometric Verification) များကို လေ့လာမည် မဟုတ်ပါ။အဓိကအားဖြင့် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဓာတ်ခွဲခန်းအတွင်း DNA စစ်ဆေးခြင်း သို့မဟုတ် Carbon-14 Dating ပြုလုပ်ထားပြီးဖြစ်သော်လည်း စည်းမျဥ်းစည်းကမ်းများ MOUများ အခြားသော သွားတော်ပူဇော်မူဆိုင်ရာ ကျောင်းတော်များ၏ ယုံကြည်မူနှင့် ကိုးကွယ်မူကို အလေးအမြတ်ထားသောအားဖြင့် အဆိုပါဓာတ်ခွဲခန်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအား ထည့်သွင်းသုတေသနပြုမည်မဟုတ်ပါ ၊ ဤကျမ်းပါ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများ သည် "ကမ္ပည်းစာများနှင့် ခေတ်ပြိုင် ဒင်္ဂါးပြားများအပေါ် အခြေခံ၍ သမိုင်းဝင် တည်ရှိခဲ့မှုကို ခန့်မှန်းခြင်း" သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဝန်ခံအပ်ပါသည်။

တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ဤကျမ်းသည် ရှေးခေတ်လူသားများ၏ ယုံကြည်မှုစနစ်၊ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကမ္ပည်းစာဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ (Textual and Epigraphic Materiality) ကိုသာ အဓိကထား လေ့လာသည့် သမိုင်း-လူမှုရေးရှုထောင့် (Socio-historical lens) ကို အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် အချို့သော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအတွက် သက်တမ်းတိုင်းတာခြင်းစနစ် (Carbon-14 Dating) ကဲ့သို့သော သိပ္ပံနည်းကျ ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်များအား Third Party များအား ခွင့်ပြုကာ ဓာတ်ခွဲခန်းစမ်းသပ်စစ်ဆေးတိုင်းတာမှုများ ဆောင်ရွက်ထားသော်လည်း၊ ယင်းအချက် အလက်များ ကို ဤကျမ်း၏ လေ့လာမှုနယ်ပယ် (Scope of the Research) ပြင်ပအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသို့ သတ်မှတ်ရခြင်းမှာ သုတေသန၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော "ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းဝင်ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု" ကို ဘောင်မချော်ဘဲ ပိုမိုတိကျစွာ ဖော်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်ပါသည်။

This study employs a Qualitative Documentary Research design. No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted. ဤသုတေသနသည် စာရွက်စာတမ်းများနှင့် မှတ်တမ်းများကိုသာ အခြေခံသော သုတေသနဖြစ်သဖြင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ဆွေးနွေးခြင်းများ လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိပါ။ သို့ဖြစ်ရာ လူသားများအပေါ် သုတေသနပြုခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်ခွင့်ပြုချက် (Ethical Clearance) ရယူရန် မလိုအပ်ပါ။

သို့ရာတွင် ဤသုတေသနသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အလွန်သိမ်မွေ့သော အကြောင်းအရာ (မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ) ကို လေ့လာခြင်းဖြစ်သဖြင့် "ဟိရီဩတ္တပ္ပ" (Hiri-Ottappa - Professional humility and ethical concern) ဟူသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်ကို အထူးအလေးထား စောင့်ထိန်းထားပါသည်။ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို တင်ပြရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားကို ထိခိုက်ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ အထင်အမြင်သေးခြင်း မျိုး လုံးဝမပါရှိစေဘဲ၊ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျနှင့် ပညာရှင်ဆန်ဆန် ရိုသေလေးစားမှု အပြည့်ဖြင့်သာ ရေးသားတင်ပြထားပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို အသိအမှတ်ပြုလျက် သမိုင်းအမှန်ကို ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ်လုံးကို အောက်ပါ အချိန်ဇယား (Gantt Chart timeline) အတိုင်း အဆင့်ဆင့် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်ပါသည်-

• Phase 1 (Months 1-2): သုတေသန အဆိုပြုလွှာ (Proposal) ရေးဆွဲခြင်း၊ စာပေနှင့် သုတေသနစာတမ်းများ (Literature Review) ရှာဖွေဖတ်ရှုခြင်း။

• Phase 2 (Months 3-5): ASI မှတ်တမ်းများ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် ပါဠိကျမ်းဂန်များ အပါအဝင် အဓိက အချက်အလက်များ (Data Collection) ကို စနစ်တကျ ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်းနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း။

• Phase 3 (Months 6-8): ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို Three-Lens Model ဖြင့် ကုဒ်သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Data Analysis)။

• Phase 4 (Months 9-10): အခန်း (၄) တွေ့ရှိချက်များနှင့် အခန်း (၅) ဆွေးနွေးချက်များ အပါအဝင် ကျမ်းတစ်စောင်လုံးကို အချောသတ် ရေးသားပြုစုခြင်း။

• Phase 5 (Months 11-12): ပြင်ဆင်မွမ်းမံခြင်း၊ နောက်ဆုံးအချောသတ်ကျမ်း အားအများပြည်သူဖတ်ရူလေ့လာနိုင်ရန် ပုံနှိပ်ထုတ်၀ေခြင်း

3.7 အခန်း ၃ နိဂုံး (Conclusion of Chapter III)

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤအခန်း (၃) တွင် တင်ပြခဲ့သော သုတေသန နည်းစနစ်များသည် ဤကျမ်းပြုစုရာတွင် အသုံးပြုမည့် လမ်းပြမြေပုံ (Roadmap) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသနပုံစံ၊ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ရွေးချယ်ထားသော ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ၊ နှင့် အထူးသဖြင့် စာပေ၊ ရှေးဟောင် းရုပ်ဝတ္ထုနှင့် ကမ္ပည်းစာများကို အပြန်အလှန် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမည့် Triangulation နည်းစနစ်တို့သည် ဤသုတေသန၏ အားကောင်းမှု (Rigor) ကို တည်ဆောက်ပေး ထားပါသည်။ ဤနည်းစနစ်များကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များအကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဟန်ချက်ညီစွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။ ဤချမှတ်ထားသော နည်းစနစ်များအတိုင်း လက်တွေ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာထားသော သုတေသန ရလဒ်များနှင့် အသေးစိတ် တွေ့ရှိချက်များကို နောက်ဆက်တွဲ အခန်း (၄) သုတေသန တွေ့ရှိချက်များ တွင် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။