Day: 009 | ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ကရင်နှစ်သစ်ကူးနှင့် ရိုးရာ | ဒီဃနိကာယ်၊ မျိုးနွယ်စောင့်ရှောက် | Anthropology

 

Day: 009 | ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ကရင်နှစ်သစ်ကူးနှင့် ရိုးရာ | ဒီဃနိကာယ်၊ မျိုးနွယ်စောင့်ရှောက် | Anthropology

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်၊ မင်္ဂလာရှိလှတဲ့ ကရင်နှစ်သစ်ကူး အခါသမယလေးမှာ တရားနာလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းကြပါစေ။ လောကမှာ ကံတရားရဲ့ အကျိုးပေးတွေကြောင့် လူ့ဘဝကို ရလာကြတဲ့၊ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးစုတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှု အသီးသီးနဲ့ ရှင်သန်နေကြတဲ့ လူသားအားလုံးဟာ ဒီနှစ်သစ်ကစပြီး မိမိတို့ရဲ့ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းရင်း၊ တစ်ဖက်ကလည်း သံသရာအတွက် ခိုင်မြဲတဲ့ ကုသိုလ်ကံတရားများကို ကောင်းစွာ စုဆောင်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ လူမျိုးတိုင်းမှာ ကိုယ်ပိုင်ဟန်၊ ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှုတွေ ရှိကြသလို၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အနေနဲ့လည်း ဓမ္မဆိုတဲ့ ဘုံယဉ်ကျေးမှုကြီးကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ငြိမ်းချမ်းသွားအောင်၊ လူမျိုးစွဲ၊ အသားအရောင်စွဲတွေ ကင်းစင်သွားအောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းနဲ့အတူ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပါ ပူးတွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် "အားလုံး ငြိမ်းချမ်းပါစေ" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်မယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် "အားလုံး ချမ်းသာပါစေ" လို့ မှတ်မယ်။ ဒီလေလေး ဝင်ထွက်နေတာဟာ ကရင်လူမျိုးမှ မဟုတ်ပါဘူး၊ ဗမာလူမျိုးမှ မဟုတ်ပါဘူး၊ သတ္တဝါတိုင်းရဲ့ ရှင်သန်ခြင်း လက္ခဏာ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ နှလုံးသားထဲကနေ မေတ္တာလှိုင်းလေးတွေကို အရပ်ဆယ်မျက်နှာမှာ ရှိနေတဲ့ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ လူမျိုးစုတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေ အားလုံးဆီကို ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ဖြန့်ကြက်ပေးလိုက်ပါ။ "ငါ့လူမျိုး၊ သူ့လူမျိုး" ဆိုတဲ့ အကန့်အသတ်တွေကို ဒီဝင်လေထွက်လေလေးနဲ့အတူ အပြင်ကို တွန်းထုတ်ပစ်လိုက်ကြစို့ နော်။ ပြင်ပအာရုံတွေဆီ စိတ်ရောက်သွားရင်လည်း ချက်ချင်း ပြန်ခေါ်လာခဲ့ပြီး မေတ္တာစိတ်ကလေးနဲ့ ဝင်လေထွက်လေကိုသာ အာရုံပြုနေလိုက်ပါ။

ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် သမာဓိရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ပြင်ပက အနှောင့်အယှက်တွေ ကင်းစင်ပြီး မေတ္တာဓာတ်တွေနဲ့ လွှမ်းခြုံထားတဲ့ တည်ငြိမ်တဲ့ အခြေအနေ တစ်ခုကို ရောက်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။ ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူမျိုးစု တစ်စုရဲ့ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွေ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပညာရပ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။

ဒီနေ့ခေတ် တက္ကသိုလ်ကြီးတွေမှာ 'Anthropology' လို့ခေါ်တဲ့ မနုဿဗေဒ ပညာရပ်ဟာ အင်မတန်မှ ကျယ်ပြန့်လှပါတယ်။ ဒီပညာရပ်ဟာ လူသားတွေရဲ့ ဇာစ်မြစ်၊ ဘာသာစကား၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုနဲ့ ရိုးရာဓလေ့တွေကို စနစ်တကျ သုတေသနပြုတဲ့ ပညာရပ် ဖြစ်ပါတယ်။ မနုဿဗေဒ ပညာရှင်တွေဟာ တောတောင်တွေထဲမှာ နေထိုင်တဲ့ လူနည်းစု တိုင်းရင်းသားတွေဆီ သွားပြီး၊ သူတို့ရဲ့ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ဘယ်လို ရှင်သန်လည်ပတ်နေသလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ကြပါတယ်။ လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့ ရိုးရာ ဝတ်စုံလေး တစ်စုံ၊ အကအခုန်လေး တစ်ခုဟာ သာမန် ဖျော်ဖြေရေးသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ အဲဒီလူမျိုးရဲ့ ရာဇဝင်သမိုင်း၊ သူတို့ ဖြတ်သန်းခဲ့ရတဲ့ ရာသီဥတု၊ သူတို့ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတွေကို ဖော်ပြနေတဲ့ သက်ရှိ ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုလို ဖြစ်နေပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကရင်ရိုးရာ ဖားစည်ကြီး တစ်လုံးကိုပဲ ကြည့်ကြစို့။ သာမန်လူက ကြည့်ရင်တော့ ဒါဟာ အသံထွက်တဲ့ တူရိယာ သက်သက်ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်က ကြည့်တဲ့အခါ၊ အဲဒီ ဖားစည်ပေါ်မှာ ပါတဲ့ ဖားရုပ်လေးတွေ၊ နေရောင်ခြည် ပုံစံလေးတွေဟာ စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ မိုးခေါ်တဲ့ ယုံကြည်မှု၊ သဘာဝတရားကို အလေးအမြတ်ထားမှု ဆိုတဲ့ နက်နဲတဲ့ သမိုင်းကြောင်းတွေကို မြင်တွေ့ရပါတယ်။ ဖားစည်တီးတဲ့ အခမ်းအနားဟာ လူတွေကို စုစည်းပေးတဲ့ (Social Cohesion) အင်အားကြီးမားတဲ့ ယန္တရားကြီး တစ်ခု ဖြစ်နေတာကို သိပ္ပံနည်းကျ တွေ့ရှိရပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက 'အရှင်ဘုရား၊ ကိုယ့်လူမျိုး ကိုယ့်ရိုးရာကို ချစ်မြတ်နိုးတာ ကောင်းပေမယ့်၊ အဲဒါကနေ လူမျိုးရေး အစွန်းရောက်တာတွေ ဖြစ်မလာနိုင်ဘူးလား' တဲ့။ မှန်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မနုဿဗေဒ ပညာမှာ Ethnocentrism (မိမိလူမျိုးသာ အမြတ်ဆုံးဟု ယူဆခြင်း) နဲ့ Cultural Relativism (ယဉ်ကျေးမှုတိုင်းမှာ သူ့တန်ဖိုးနဲ့သူ ရှိသည်ဟု လက်ခံခြင်း) ဆိုပြီး သဘောတရား နှစ်ခု ရှိပါတယ်။ ကိုယ့်ယဉ်ကျေးမှုကိုပဲ အကောင်းဆုံးလို့ ထင်ပြီး သူတစ်ပါး ယဉ်ကျေးမှုကို အထင်သေးရင် ပဋိပက္ခတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပညာရှင်တွေက လူမျိုးစုတစ်ခုရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကို လေ့လာတဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ ကိုယ်ပိုင် အယူအဆတွေကို ဘေးဖယ်ထားပြီး၊ အဲဒီလူမျိုးရဲ့ အမြင်ကနေ ဝင်ရောက် ခံစား လေ့လာရမယ်လို့ လမ်းညွှန်ကြပါတယ်။

ဒီသိပ္ပံပညာရဲ့ ချဉ်းကပ်ပုံဟာ အလွန်ပဲ မှန်ကန်ပါတယ်။ မိမိလူမျိုးရဲ့ အမျိုးဂုဏ်၊ ဇာတိဂုဏ်ကို ထိန်းသိမ်းတယ် ဆိုတာ သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ မိမိတို့ ဘိုးဘွားတွေရဲ့ ဉာဏ်ပညာနဲ့ ဖြတ်သန်းမှု သမိုင်းကြောင်းကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းတာသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကမ္ဘာမြေကြီးပေါ်မှာ ကွဲပြားခြားနားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အရောင်အသွေးတွေ စုံလင်နေတာဟာ ပန်းခြံကြီး တစ်ခုထဲမှာ ပန်းရောင်စုံ ပွင့်နေသလိုပါပဲ။ ပန်းတစ်ပွင့်ချင်းစီတိုင်းမှာ သူ့အလှနဲ့သူ ရှိသလို၊ လူမျိုးစု ယဉ်ကျေးမှု တိုင်းမှာလည်း လေးစားစရာ ကောင်းတဲ့ အနှစ်သာရတွေ ရှိနေတာကို မနုဿဗေဒ ပညာကနေ တစ်ဆင့် ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်တွေ့နိုင်ပါတယ်။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော်နဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က လူမျိုးစုတွေ၊ မိသားစု မျိုးနွယ်စုတွေရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းခြင်းနဲ့ ပတ်သက်ပြီး၊ ဒီဃနိကာယ်၊ မျိုးနွယ်စောင့်ရှောက် ဆိုတဲ့ စာမျက်နှာ (၁) မှာ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့တာ ရှိပါတယ်။ အထူးသဖြင့် သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ် လိုမျိုး ဒေသနာတော်တွေမှာ "ကုလဝံသ" (မိသားစု မျိုးနွယ်ဆက်) နဲ့ ရိုးရာအမွေအနှစ်တွေကို ဘယ်လို စောင့်ရှောက်ရမယ် ဆိုတာကို လမ်းညွှန်ထားပါတယ်။ မိဘဘိုးဘွားတွေက ချမှတ်ခဲ့တဲ့ ကောင်းမြတ်တဲ့ ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေကို 'အနုရက္ခတိ' (အစဉ်အမြဲ စောင့်ရှောက်ခြင်း) ဟာ တာဝန်တစ်ရပ် ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ဒီပါဠိတော်ကို တစ်လုံးချင်းစီ အနက်ဖွင့်ကြည့်မယ်ဆိုရင် 'ကုလ' ဆိုတာက မျိုးနွယ်၊ မိသားစု၊ လူမျိုးစုကို ဆိုလိုပါတယ်။ 'ဝံသ' ဆိုတာက အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာတဲ့ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဟာ လောကီ လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ရိုးရာဓလေ့တွေကို မပယ်ဖျက်ခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီ ဓလေ့တွေဟာ အကုသိုလ် မဖြစ်ဘူး၊ သူတစ်ပါးကို မထိခိုက်ဘူး ဆိုရင်၊ အဲဒီ "ကုလဝံသ" ကို မပျက်စီးအောင် ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းတာကို ချီးမွမ်းတော်မူပါတယ်။ ဒါဟာ ခေတ်သစ် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်တွေက ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ထိန်းသိမ်းရမယ်လို့ ဆိုတာနဲ့ တစ်ထပ်တည်း ကျနေပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့ ရိုးရာ ဝတ်စုံဝတ်တာ၊ နှစ်သစ်ကူးပွဲ ကျင်းပတာတွေဟာ လောကဝေါဟာရအရ အင်မတန် ကျက်သရေရှိတဲ့ "အမျိုးဂုဏ်" ကို ဖော်ဆောင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘုရားရှင်က ဒီထက် ပိုပြီး နက်နဲတဲ့ လမ်းညွှန်မှု တစ်ခုကို ပေးခဲ့ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ သွေးသား မျိုးဆက်ကို စောင့်ရှောက်ရုံတင် မကဘဲ၊ အရိယာ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ အကျင့်မြတ်ဖြစ်တဲ့ 'အရိယဝံသ' (အရိယာတို့၏ မျိုးနွယ်) ကိုပါ ထိန်းသိမ်းဖို့ လမ်းညွှန်ခဲ့တာပါ။ လူမျိုးမရွေး၊ အသားအရောင် မရွေး၊ ကရင်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဗမာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဘယ်သူမဆို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ကို ကျင့်ကြံရင် အဲဒီလူဟာ 'အရိယဝံသ' ဆိုတဲ့ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဓမ္မအမွေကို ခံယူခွင့် ရှိသွားပြီ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှု လုံးဝ မရှိဘူး ဆိုတာကို အထင်အရှား တွေ့ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိလူမျိုး၊ မိမိရိုးရာကို ခင်တွယ်တဲ့ စိတ်ကလေးတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ယန္တရားကြီးကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ကြည့်ရအောင်။ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ ပုဒ်ရေ ၁၆၅ မှာ လာရှိတဲ့အတိုင်း "ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအကျိုး ယန္တရားကြီးကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ကြည့်ကြစို့။ ဦးဇင်းတို့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အာယတန (၁၂) ပါး ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဆိုတဲ့ အတွင်း အာယတန (၆) ပါး (ဒွါရ) ရယ်၊ အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိ၊ ဓမ္မာရုံ ဆိုတဲ့ အပြင် အာယတန (၆) ပါး (အာရုံ) ရယ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ဓာတ် (၁၈) ပါး ဆိုတဲ့ အသေးစိတ် ယန္တရားကြီးလည်း ရှိပါတယ်။

ဥပမာ - ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်မှာ ကိုယ့်လူမျိုးတွေ ရိုးရာဝတ်စုံလေးတွေ ဝတ်ပြီး ကခုန်နေတာကို မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) ကနေ လှမ်းမြင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ မျက်စိအကြည်ဓာတ် (စက္ခုဓာတ်) နဲ့ လှပတဲ့ အကအခုန် အဆင်းသဏ္ဌာန် (ရူပဓာတ်) တို့ လာရောက် တိုက်ခိုက်ပါတယ်။ အဲဒီလို တိုက်ခိုက်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ 'စက္ခုဝိညာဏဓာတ်' လို့ခေါ်တဲ့ မြင်သိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မျက်စိရယ်၊ အဆင်းရယ်၊ မြင်သိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို အဘိဓမ္မာမှာ 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တွေ့ထိမှုလေး ဖြစ်သွားတာပါ။

ဖဿဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ ဆိုတော့ "သြော်... သိပ်လှတာပဲ၊ ငါတို့ ရိုးရာလေး သိပ်ကြည့်ကောင်းတာပဲ" ဆိုတဲ့ အလွန် သာယာတဲ့ ခံစားမှု 'သုခဝေဒနာ' လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဝေဒနာ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဒါ ငါတို့ ကရင်လူမျိုးပဲ၊ ဒါ ငါတို့ ယဉ်ကျေးမှုပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' ဆိုတဲ့ သဘောတရားလေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ "ငါတို့ လူမျိုးက အတော်ဆုံးပဲ၊ ငါတို့ ရိုးရာက အမိုက်ဆုံးပဲ" လို့ စွဲလမ်း တပ်မက်တဲ့ 'တဏှာ' နဲ့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ 'သင်္ခါရ' တရားတွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။ ရိုးရာအကရဲ့ အဆင်းနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ မျက်စိအကြည်ဓာတ်က 'ရူပက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ မြင်သိစိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ သာယာတဲ့ ခံစားမှုက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ ငါတို့လူမျိုးလို့ မှတ်သားတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ အလွန်အမင်း စွဲလမ်းပြီး ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားနေတာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းချင်တဲ့ စေတနာက ကုသိုလ် (သင်္ခါရ) ဖြစ်ပေမယ့်၊ "ငါတို့ လူမျိုးမှ ငါတို့လူမျိုး" လို့ အစွဲအလမ်း ကြီးသွားတာကတော့ 'တဏှာ' (Craving) နဲ့ မာန တွေ ဖြစ်သွားပါပြီ။ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းတာဟာ အမျိုးဂုဏ် ဖြစ်ပေမယ့်၊ အဲဒီအပေါ်မှာ အလွန်အမင်း တပ်မက်တဲ့ တဏှာ ဝင်သွားရင်တော့ ဒုက္ခရောက်တတ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာအစဉ်ကြီး လည်ပတ်သွားတာကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ဒါ ငါ့လူမျိုး၊ ငါ့ယဉ်ကျေးမှု၊ ငါက အမြတ်ဆုံး" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးတစ်ချောင်းကို မြွေဖြစ်အောင် လှည့်စားပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့် မြွေအစစ်ကြီး၊ အကောင်အထည်ကြီး လို့ ထင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ အလွန် မြန်ဆန်လွန်းတဲ့ ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဏ် ဆိုတဲ့ ဓာတ်တရားတွေ၊ DNA တွေ၊ ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်း (Sammuti/ပညတ်) တွေကို အမှန်အတိုင်း ပရမတ် အနေနဲ့ မသိတဲ့အခါ "ဒါ ငါပဲ၊ ငါ့လူမျိုးပဲ" လို့ အကောင်အထည် 'ငါ' အနေနဲ့ ဆုပ်ကိုင်ထားတာဟာ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" အစစ်ပါပဲ။

အဲဒီ "ငါ့လူမျိုး" ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ အစုအဝေးကြီးက အမြဲတမ်း ခိုင်မြဲနေမယ်၊ ထာဝရ တည်တံ့နေမယ် လို့ ထင်နေတာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ ပြီးတော့ လူမျိုးတစ်ခု ပျောက်ကွယ်သွားရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူး၊ သေရင် ပြီးတာပဲ လို့ ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး (သံသရာ အဆက်ဆက် မျိုးနွယ် ပြောင်းလဲတတ်ပုံ) ကို ပယ်ဖျက်ပြီး အပြတ်ယူတာက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" ပါ။ တကယ်တော့ သံသရာ ခရီးသည်တွေဟာ တစ်ဘဝမှာ ကရင်ဖြစ်လိုက်၊ နောက်တစ်ဘဝမှာ ဗမာဖြစ်လိုက်၊ နောက်တစ်ဘဝမှာ အင်္ဂလိပ် ဖြစ်လိုက်နဲ့ ကံအားလျော်စွာ ပြောင်းလဲ ကျင်လည်နေကြရတာ သက်သက်ပါပဲ။

တကယ်တမ်း ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်ကြည့်လိုက်ရင် မျက်လှည့်ဆရာရဲ့ လှည့်စားမှုကို ချက်ချင်း သိသွားသလိုပါပဲ။ "သြော်... ရိုးရာဝတ်စုံကို မြင်တယ် ဆိုတာ ရူပက္ခန္ဓာနဲ့ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ သက်သက်ပဲ။ ဂုဏ်ယူတယ် ဆိုတာ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ သက်သက်ပဲ။ ငါ မဟုတ်ဘူး။ ဓာတ်သဘောတွေ၊ ရုပ်နာမ်တွေ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတာပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်လိုက်တာနဲ့ "ငါ၊ ငါ့လူမျိုး" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ချက်ချင်း ပြုတ်ကျသွားပါတယ်။

ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ ရိုးရာပွဲတော်တွေ သွားတဲ့အခါ၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ ကိုယ့်ရိုးရာကို ဖျက်ဆီးပစ်ရမယ် လို့ ဆိုလိုတာ လုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းပါ၊ ဒါပေမယ့် စွဲလမ်းတဲ့ တဏှာ (Attachment) ကို ဖယ်ရှားပြီး မေတ္တာ၊ ကရုဏာနဲ့ ထိန်းသိမ်းပါ။ ဥပမာ- ရိုးရာ အကကို မြင်တဲ့အခါ "ဒါ ငါတို့ ဟာမို့လို့ အကောင်းဆုံး" လို့ ပညတ်အာရုံနောက်ကို လိုက်ပြီး မမှတ်ပါနဲ့။ အဲဒီလို မှတ်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့ မာန ဝင်သွားပါပြီ။ "မြင်သိစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သတိနဲ့ သိတယ်၊ ဝမ်းမြောက်တဲ့ သုခဝေဒနာလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ပဲ ပရမတ်ကို ဦးစားပေး မှတ်ပါ။

အဲဒီ သုခဝေဒနာလေးဟာ အကြောင်းကြောင့် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်းပဲ အသစ်အသစ် အစားထိုးကာ ပျက်စီးသွားတဲ့ ဓမ္မသဘောလေးပါ။ သတိလေးနဲ့ စောင့်ကြည့်နေရင် အဲဒီဝေဒနာလေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို အထင်အရှား မြင်ရပါမယ်။ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို မြင်တော့ "ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်" လို့ ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ပျက်သွားပေမယ့် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် နောက်ထပ် စိတ်အသစ် ဖြစ်ပေါ်တာကို မြင်တဲ့အတွက် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ပါတယ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်ပဲ ရှိတယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မပါဘူးလို့ သိတဲ့အတွက် "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အားလုံး ကွာကျပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေကိုရော၊ ဓမ္မအမွေကိုပါ အချိုးညီညီ ပိုင်ဆိုင်သွားမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ အေးမြတဲ့ မနက်ခင်း တစ်ခုပါ။ ပြတိုက်ကြီးမှာ ကရင်နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ် အထူးပြပွဲ တစ်ခုကို ကျင်းပဖို့ ပြင်ဆင်နေကြပါတယ်။ အဲဒီပြပွဲကို တာဝန်ယူရတဲ့ သုတေသီ ဒေါ်သီတာ ဟာ အလုပ်တွေ အလွန် များနေပါတယ်။ ဒေါ်သီတာဟာ သူ့ရဲ့ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုကို အလွန် ချစ်မြတ်နိုးသူ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့ရဲ့ ပြဿနာက အစပိုင်းမှာ သူဟာ သူ့ရဲ့ လူမျိုးစု၊ သူ့ရဲ့ ရိုးရာကိုပဲ အကောင်းဆုံး၊ အမှန်ကန်ဆုံး လို့ အလွန်အမင်း စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ (Ethnocentrism) ရှိနေပါတယ်။

ပြပွဲ ပြင်ဆင်နေရင်းနဲ့ ပြဿနာ (Case-2409) တစ်ခု စတင် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒေါ်သီတာက သူပြသချင်တဲ့ ဖားစည်နဲ့ ဝတ်စုံတွေကိုပဲ အလယ်ဗဟိုမှာ အကြီးကြီး ထားချင်တယ်။ တခြားသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတွေနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ အထောက်အထားတွေကိုကျတော့ "ဒါတွေက ငါတို့ ရိုးရာ အစစ် မဟုတ်ဘူး၊ ဖယ်ထားလိုက်" ဆိုပြီး ပစ်ပယ်ထားပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ တခြား သုတေသီတွေနဲ့ အကြီးအကျယ် စကားများကြပါတော့တယ်။ "ဒေါ်သီတာ... ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု ဆက်စပ်နေတာလေ၊ အကုန်လုံးကို တန်းတူ ပြရမှာပေါ့" လို့ ပြောတာကို ဒေါ်သီတာက လုံးဝ လက်မခံပါဘူး။ "မရဘူး... ဒါ ငါတို့ လူမျိုးရဲ့ ပွဲပဲ၊ ငါတို့ဟာပဲ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ရမယ်" လို့ ဒေါသတကြီးနဲ့ အော်ပြောနေပါတယ်။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ၊ ငါ့လူမျိုး" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့ တဏှာ၊ မာန တွေက အပြည့်အဝ ဖုံးလွှမ်းပြီး ပူလောင်နေပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း ရောက်လာပါတယ်။ ဦးစံလင်းဟာ အခြေအနေကို အကဲခတ်လိုက်ပြီး، ဒေါ်သီတာရဲ့ ပူလောင်နေတဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်ကာ ပြုံးလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ တည်ငြိမ်တဲ့ အသံနဲ့ "ဒေါ်သီတာ... ခဏလောက် ထိုင်ပါဦး။ ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုကို ချစ်မြတ်နိုးတာ အလွန် ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ အချစ်က 'တဏှာ' အဆင့်ကို ရောက်သွားရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ရော၊ အများအကျိုးကိုရော လောင်ကျွမ်းစေတတ်တယ်" လို့ ဓမ္မသဘောလေးနဲ့ စတင် ဆုံးမပါတယ်။

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုများကို ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းကင်းစွာ ပြသရေး မူဝါဒ (Policy 22) ကို ထုတ်ယူလိုက်ပါတယ်။ "ဒေါ်သီတာ... အပိုဒ် ၂၂.၁ (Art 22.1: Representation of diverse heritages without bias) အရ၊ ငါတို့ ပြတိုက်ဟာ လူမျိုးတစ်မျိုးတည်းရဲ့ အတ္တကို ရှေ့တန်းတင်တဲ့ နေရာ မဟုတ်ဘူး။ လူသားအားလုံးရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု သမိုင်းကြောင်းကို ဓမ္မအမြင်နဲ့ အမှန်အတိုင်း ပြသရမယ့် နေရာဖြစ်တယ်။ ကဲ... Template T222 (Cultural mapping template) ကို ကြည့်လိုက်ပါ။ ဒေါ်သီတာ ဂုဏ်ယူနေတဲ့ ဖားစည် ယဉ်ကျေးမှုဟာ တခြား တိုင်းရင်းသား ယဉ်ကျေးမှုတွေ၊ အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတွေက ယဉ်ကျေးမှုတွေနဲ့ ဘယ်လို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ပြီး ဆင့်ကဲ ပြောင်းလဲလာတယ် ဆိုတာကို ဒီ မြေပုံမှာ တွေ့ရမယ်။ အရာအားလုံးဟာ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်နေတဲ့ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သဘောတရားတွေ ချည်းပဲ။ သီးခြား လွတ်လပ်ပြီး ခိုင်မြဲနေတဲ့ 'ငါ့လူမျိုး' ဆိုတာ ပရမတ်မှာ မရှိဘူး" လို့ အသေးစိတ် ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒီအခါမှာ ဇာတ်လမ်းရဲ့ အစပိုင်းက ဒေါသထွက်ပြီး အတ္တကြီးနေတဲ့ ဒေါ်သီတာဟာ، ဇာတ်လမ်းရဲ့ အဆုံးပိုင်း (Method #22 အရ အစနှင့် အဆုံး နှိုင်းယှဉ်ချက်) မှာတော့ လုံးဝ ပြောင်းလဲသွားပါတော့တယ်။ "သြော်... ငါ့ရဲ့ အစွဲအလမ်း တဏှာကြောင့် ငါ ပူလောင်ခဲ့ရတာပါလား။ ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ထိန်းသိမ်းရမှာက မေတ္တာနဲ့ ပညာ သက်သက်ပဲ။ လူမျိုးမရွေး ဓမ္မအမွေကို ခံယူခွင့် ရှိသလို၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေတွေကိုလည်း တန်းတူ တန်ဖိုးထားရမှာပါလား" လို့ အမှန်တရားကို ထိုးထွင်း သိမြင်သွားပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာတော့ ဒေါ်သီတာဟာ တခြား သုတေသီတွေနဲ့ ညီညီညွတ်ညွတ် ပူးပေါင်းပြီး၊ အားလုံး အကျုံးဝင်တဲ့ (Inclusive) ပြပွဲကြီးကို အောင်မြင်စွာ ကျင်းပနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တဏှာနဲ့ အတ္တကို ဖယ်ခွာလိုက်တဲ့ အခါမှာ ဘယ်လောက် အေးချမ်းပြီး အောင်မြင်မှု ရသွားသလဲ ဆိုတာ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ မိမိရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု၊ မိမိရဲ့ အာရုံတွေပေါ်မှာ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်ပြီး လည်ပတ်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ အစဉ်အဆက်ဟာ အမှန်တကယ်တော့ ကိုယ်ပိုင်အစိုးမရတဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ယဉ်ကျေးမှုတွေပေါ်မှာ "ဒါက ငါ့လူမျိုးပဲ၊ ငါ့ရိုးရာပဲ၊ ငါက အမြတ်ဆုံးပဲ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တပ်မက်စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ (Craving) နဲ့ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တွေဟာ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ လူမျိုးရေး အစွန်းရောက်မှုတွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ မေတ္တာ ကရုဏာ အပြည့်ဖြင့် အတ္တကင်းစင်သွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို တဏှာချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်လို့ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ပေါ်လာတိုင်း တဏှာကို မကူးစေဘဲ "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်သဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ လူမျိုးစွဲ၊ အသားအရောင်စွဲ ဆိုသော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိများကို သတိပညာဖြင့် ပယ်ခွာနိုင်ကြပါစေ၊ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အမျိုးဂုဏ်ကို စောင့်ရှောက်ရင်း တစ်ဖက်ကလည်း အခြားသူများအပေါ် မေတ္တာထားနိုင်ကြပါစေ၊ ကရင်နှစ်သစ်ကူး အပါအဝင် နေ့ရက်တိုင်းတွင် လူမျိုးမရွေး၊ ဘာသာမရွေး ဓမ္မအမွေကို ခံယူကာ ကုသိုလ် စုဆောင်းနိုင်ပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြပြီး၊ တဏှာခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.