Day: 027 | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | မျိုးသုဉ်းသွားသော ယဉ်ကျေးမှု (Heritage) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ အနိစ္စသုတ် | Heritage

 

Day: 027 | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | မျိုးသုဉ်းသွားသော ယဉ်ကျေးမှု (Heritage) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ အနိစ္စသုတ် | Heritage

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်၊ မင်္ဂလာအပေါင်းနဲ့ ပြည့်စုံတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ ဒီနေ့ဟာ သမိုင်းလေ့လာခြင်းကနေတစ်ဆင့် ဘဝရဲ့ အနှစ်သာရကို ရှာဖွေပြီး အမှန်တရားကို သိမြင်နိုင်တဲ့ နေ့ထူးနေ့မြတ်လေး ဖြစ်ပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ လောကကြီးမှာ အရာရာဟာ ပြောင်းလဲနေတာပါ။ သမိုင်းကို လေ့လာတယ်ဆိုတာ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို သိရုံတင် မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒီ ဖြစ်ရပ်တွေကနေတစ်ဆင့် အနာဂတ်ကို မှန်ကန်စွာ ပြင်ဆင်နိုင်ဖို့ အသိဉာဏ် ရယူခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဘဝသမိုင်းကြောင်းကိုလည်း ကုသိုလ်တရားတွေနဲ့ လှပအောင် ရေးထိုးနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သပါတယ် နော်။

ကိုင်း... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ သင်္ခါရတရားတွေရဲ့ ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘောကို နှလုံးသွင်းနိုင်ဖို့အတွက် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့မှာတော့ "မရဏနုဿတိ" ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အခြေခံပြီး စိတ်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်ကြပါမယ်။ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကြီးတွေ၊ မြို့ပြကြီးတွေကို အာရုံပြုပြီး "ငါ့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာလည်း တစ်နေ့မှာ ပျောက်ကွယ်သွားမှာပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ရင်း၊ လေလေး ဝင်လာရင် "မမြဲဘူး"၊ လေလေး ထွက်သွားရင် "ပျက်စီးတယ်" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်နေမယ်။ စိတ်ကလေးဟာ ဒီလေဝင်လေထွက်လေးပေါ်မှာပဲ ငြိမ်နေပါစေ။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုဟောင်းကြီးတွေကို လေ့လာဖို့ဆိုရင် ပစ္စုပ္ပန်မှာ တည်ငြိမ်နေတဲ့ စိတ်အစဉ် ရှိဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။ စိတ်မငြိမ်ရင် အနိစ္စသဘောကို ဘယ်လိုမှ ထိုးထွင်းမမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးကို စူးစိုက်ပြီး ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ စိတ်ကို ခဏလောက် ရပ်တန့်ထားကြည့်ပါ။ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ပေါ့ပါးသွားပြီး အေးချမ်းသွားတဲ့အထိ အာရုံစိုက်ထားလိုက်ပါ။

ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် သမာဓိရလာပြီး၊ ဉာဏ်ပွင့်လာပါမယ်။ မြို့ကြီးတွေရဲ့ အုတ်မြစ်တွေ မြေအောက်ရောက်သွားသလိုပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အတ္တတွေ၊ မာနတွေကိုလည်း ဒီသတိနဲ့ပဲ နှိမ်နင်းထားလိုက်ကြစို့။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ငြိမ်းချမ်းသွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။ ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျိုးသုဉ်းသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Extinct Cultures) တွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရပ် (Heritage Studies) တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး စနစ်တကျ လေ့လာကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။

ဒီနေ့ခေတ်မှာ 'Heritage Studies' လို့ခေါ်တဲ့ အမွေအနှစ် လေ့လာရေး ပညာရပ်ဟာ အင်မတန်မှ ကျယ်ပြန့် နက်နဲလှပါတယ်။ ဒီပညာရပ်ဟာ မြေပေါ်မှာ မရှိတော့ဘဲ ပျောက်ကွယ်သွားတဲ့ လူမျိုးစုတွေ၊ သူတို့ရဲ့ ဘာသာစကားတွေ၊ သူတို့ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေကို ပြန်လည် ဖော်ထုတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပညာရှင်တွေဟာ အခုဆိုရင် အဏုကြည့်မှန်ဘီလူးတွေ၊ ဒီအန်အေ စစ်ဆေးမှုတွေနဲ့ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီက လူတွေ ဘာစားခဲ့သလဲ၊ ဘယ်လို ရောဂါတွေကြောင့် ပျက်စီးသွားသလဲ ဆိုတာကို အတိအကျ သိနိုင်နေပါပြီ။ ခမ်းနားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကြီးတွေဟာ သဲထဲမှာ၊ တောထဲမှာ ကွယ်ပျောက်နေတာကို သိပ္ပံပညာက ပြန်လည် ဖော်ထုတ်ပေးနေတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အမေရိကတိုက်က မာယန် (Mayan) ယဉ်ကျေးမှုကြီးကို ကြည့်ပါ။ တစ်ချိန်တုန်းက ကြယ်တာရာတွေကို တွက်ချက်နိုင်တဲ့အထိ အဆင့်မြင့်တဲ့ နည်းပညာတွေ ရှိခဲ့ပေမယ့်၊ ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်မှုနဲ့ သယံဇာတ ကုန်ခမ်းမှုတွေကြောင့် အဲဒီလူမျိုးစုကြီး တစ်ခုလုံးဟာ တောကြီးထဲမှာ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Civilization Collapse" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အရာရာဟာ တိုးတက်လာပြီးရင် အထွတ်အထိပ် ရောက်မယ်၊ အဲဒီနောက်မှာတော့ ယိုယွင်းပြီး ပျောက်ကွယ်သွားရတာ သဘာဝတရားရဲ့ စည်းချက်တစ်ခုပါပဲ။

ဒါကို သဘာဝ ဖြစ်စဉ်နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြရရင် (Method #49)၊ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တောတောင်ထဲက သစ်ပင်ကြီး တစ်ပင်နဲ့ တူပါတယ်။ နွေဦးမှာ အညှောက်ပေါက်တယ်၊ မိုးရာသီမှာ အကိုင်းအခက်တွေ ဝေဆာတယ်၊ ဆောင်းဦးမှာ အရွက်တွေ ကြွေပြီး နောက်ဆုံးမှာတော့ အမြစ်ပါ ပုပ်ပြီး ပြိုလဲသွားရပါတယ်။ ယဉ်ကျေးမှုကြီးတွေဟာလည်း အဲဒီ သစ်ပင်ကြီးတွေလိုပါပဲ။ လူသားတွေရဲ့ လောဘ၊ မာန၊ အာဏာတွေနဲ့ ခမ်းနားအောင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြပေမယ့်၊ နောက်ဆုံးမှာတော့ မြေအောက်က အုတ်ကျိုးအုတ်ပဲ့တွေ အဖြစ်နဲ့ပဲ သံဝေဂ ပေးနေကြရတာပါ။

 'အရှင်ဘုရား၊ ဒီလောက် တိုးတက်တဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေက ဘာလို့ မျိုးသုဉ်းကုန်တာလဲ' တဲ့။ သိပ္ပံပညာမှာ 'Cultural Fragility' လို့ခေါ်တဲ့ သဘောတရား ရှိပါတယ်။ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုဟာ သူ့ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ဟန်ချက် မညီတော့တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်တွေ ယိုယွင်းလာတဲ့အခါ အဲဒီ ယဉ်ကျေးမှုဟာ အတွင်းကနေ စပြီး ပုပ်ဆွေးလာတာပါ။ အပြင်ပန်းက ကြည့်ရင်တော့ ခိုင်မာနေသလိုပဲ၊ ဒါပေမယ့် အုတ်မြစ်က မခိုင်တော့တဲ့အခါ လေပြင်းတစ်ချက်မှာတင် ပြိုလဲသွားတတ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဘာသာစကား တစ်ခု မျိုးသုဉ်းသွားတာဟာ သမိုင်းစာမျက်နှာ တစ်ရွက် ဆုတ်ဖြဲခံလိုက်ရတာနဲ့ တူပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ နှစ်စဉ် ဘာသာစကားပေါင်း များစွာ ပျောက်ကွယ်နေပါတယ်။ အဲဒီ ဘာသာစကားကို ပြောမယ့်သူ မရှိတော့တဲ့အခါ၊ အဲဒီ ဘာသာစကားထဲမှာ ပါတဲ့ ဉာဏ်ပညာတွေလည်း အလိုလို ပျောက်သွားတာပါ။ ဒါဟာ သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် အင်မတန် နှမြောစရာ ကောင်းပေမယ့်၊ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ကြည့်ရင်တော့ ဒါဟာ "အနိစ္စ" သဘောတရားကို သဘာဝတရားက လက်တွေ့ ပြသနေခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာကတော့ ဒီပျက်စီးမှုတွေကို တားဆီးဖို့ 'Conservation' (ထိန်းသိမ်းခြင်း) လုပ်ငန်းတွေကို အကြီးအကျယ် လုပ်နေကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘယ်လောက်ပဲ ထိန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း၊ သဘာဝတရားရဲ့ ဖောက်ပြန်မှု (Entropy) ကိုတော့ ဘယ်သူမှ မလွန်ဆန်နိုင်ပါဘူး။ အရာဝတ္ထုတွေဟာ အချိန်ကြာလာရင် ဟောင်းနွမ်းမယ်၊ ဆွေးမြေ့မယ်။ ဒါကို သိပ္ပံပညာက 'Physical Decay' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဓမ္မပညာကတော့ 'ဇရာ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ပစ္စည်းတွေတင် မဟုတ်ပါဘူး၊ လူတွေရဲ့ စိတ်ကူးစိတ်သန်းတွေ၊ ယုံကြည်မှုတွေဟာလည်း ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲသွားကြရတာပါ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ခိုင်မာပါတယ်ဆိုတဲ့ ကျောက်တိုင်ကြီးတွေတောင် မြေစာ ဖြစ်သွားရင်၊ ငါတို့ရဲ့ ဒီခန္ဓာကိုယ် ခြောက်ထောင်စာ တိုင်းပြည်ကြီးကရော ဘယ်လောက်ကြာမှာလဲ။ မျိုးသုဉ်းသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေက ငါတို့ကို ပြောနေတာက "ဘာမှ အမြဲမတည်ဘူး" ဆိုတဲ့ စကားပါပဲ။ အတိတ်က လူတွေဟာလည်း ငါတို့လိုပဲ "ဒါ ငါ့အိမ်၊ ဒါ ငါ့နန်းတော်" လို့ စွဲလမ်းခဲ့ကြတာပါ။ အခုတော့ သူတို့လည်း မရှိ၊ သူတို့ရဲ့ အိမ်တွေလည်း မရှိတော့ဘူး။ ဒါဟာ အင်မတန် ထိတ်လန့်စရာ ကောင်းတဲ့ အမှန်တရားကြီးပါပဲ။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော်နဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ အနိစ္စသုတ် (စာမျက်နှာ-၁) မှာ သင်္ခါရတရားတွေရဲ့ ပျက်စီးတတ်တဲ့ သဘောကို အလွန် ပီပြင်စွာ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ "သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ" (သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် မမြဲကုန်) လို့ မိန့်တော်မူပါတယ်။ အကြောင်းတရားတွေ ပေါင်းစပ်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အရာမှန်သမျှဟာ ပျက်စီးခြင်းဆီကို မလွဲမသွေ သွားရမယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။

ဒီပါဠိတော်လာ စကားလုံးတွေကို တစ်လုံးချင်းစီ အနက်ဖွင့်ကြည့်မယ်ဆိုရင်၊ 'သင်္ခါရ' ဆိုတာ အကြောင်းတရားတွေ ပြုပြင်စီရင်အပ်တဲ့ အရာမှန်သမျှကို ဆိုလိုပါတယ်။ မြို့ပြကြီးတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေ၊ နည်းပညာတွေဟာ 'သင်္ခါရ' တရားတွေပါပဲ။ 'အနိစ္စ' ဆိုတာကတော့ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာ၊ တည်မြဲမှု မရှိတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဘုရားရှင်က ယဉ်ကျေးမှုတွေ ပျောက်ကွယ်သွားတာကို ကြည့်ပြီး ဝမ်းနည်းနေဖို့ မဟောပါဘူး။ အဲဒီ ပျက်စီးမှုတွေကနေတစ်ဆင့် 'သံဝေဂ' (Spiritual Urgency) ကို ရယူဖို့ ဟောကြားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးဇင်းတို့ဟာ ရှေးဟောင်းမြို့ရိုးပျက်ကြီးတွေကို ကြည့်ပြီး "နှမြောလိုက်တာ" လို့ တွေးမိရင် အဲဒါ 'ဒေါမနဿ' (စိတ်ဆင်းရဲခြင်း) ပါပဲ။  ပုဒ်ရေ ၁၈၃ မှာ ပါတဲ့အတိုင်း၊ အဲဒီ ဒေါမနဿဟာ အစွဲအလမ်း (ဥပါဒါန်) ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ "ဒါ ငါတို့ ဘိုးဘွားတွေရဲ့ အမွေ၊ ဒါ ငါတို့ မြို့" လို့ စွဲနေတော့၊ အဲဒါတွေ ပျက်စီးတဲ့အခါ စိတ်ဆင်းရဲရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် "သြော်... ဒါဟာ သင်္ခါရတရားတွေရဲ့ သဘောပါလား၊ ဘာမှ အမြဲမတည်ဘူး၊ ဓမ္မသာ တည်တယ်" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်လိုက်ရင်တော့ ဒေါမနဿ နေရာမှာ ပညာဆိုတဲ့ အအေးဓာတ်က အစားထိုး ဝင်ရောက်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ပါဠိတော်ရဲ့ ဆိုလိုရင်းက ရှင်းပါတယ်။ သတ္တဝါတွေဟာ မမြဲတဲ့ အရာတွေကို မြဲတယ်လို့ ထင်နေတဲ့ 'ဝိပ္ပလ္လာသ' (အမြင်မှား) တွေကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေကြရတာပါ။ မျိုးသုဉ်းသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေဟာ ဦးဇင်းတို့ကို အသိပေးနေတာက "မင်းတို့လည်း ငါတို့လိုပဲ အချိန်တန်ရင် ပျောက်ကွယ်သွားမှာမို့၊ မပျောက်ကွယ်ခင်မှာ တကယ့် အနှစ်သာရရှိတဲ့ ဓမ္မအမွေကို ရအောင် ယူထားကြပါ" ဆိုတဲ့ သတိပေးချက်ပါပဲ။ ရုပ်ဝတ္ထုတွေက သမိုင်းကို ပြောပြနေပေမယ့်၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကတော့ "အနိစ္စ" ဆိုတဲ့ မမြဲခြင်း သမိုင်းကြောင်းကို တစ်စက္ကန့်ချင်းစီ ပြောပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ခန္ဓာဖြစ်စဉ်ကြီးကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲဆိုတာ ဆက်ကြည့်ရအောင်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ အာရုံတွေနဲ့ ဒွါရတွေ တိုက်ခိုက်ပြီး သိစိတ်တွေ အမြဲတမ်း ပေါ်နေပါတယ်။ အခု သူတော်ကောင်းတို့ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) နဲ့ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ မြို့ပြပုံတွေ (ရူပါရုံ) ကို ကြည့်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီလို တိုက်ခိုက်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ 'စက္ခုဝိညာဉ်' လို့ခေါ်တဲ့ မြင်သိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မျက်စိရယ်၊ အဆင်းရယ်၊ မြင်သိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို အဘိဓမ္မာမှာ 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တွေ့ထိမှုလေး ဖြစ်သွားတာပါ။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာ ၅ ပါးနဲ့ အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ ပထမဆုံး 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ မျက်စိဆိုတဲ့ အကြည်ရုပ်နဲ့ ပုံရိပ်ဆိုတဲ့ အဆင်းရုပ်တွေဟာ ရုပ်တရားတွေပါ။ ဒုတိယ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ပါ။ အဲဒီ ရုပ်နှစ်ခု တိုက်လို့ ပေါ်လာတဲ့ မြင်သိစိတ်ကလေးပါ။ တတိယ 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ' ပါ။ မြင်လိုက်ရလို့ နှမြောတာ၊ ဝမ်းနည်းတာ၊ ဒါမှမဟုတ် သံဝေဂရတာ စတဲ့ ခံစားမှုလေးပါ။ စတုတ္ထ 'သညာက္ခန္ဓာ' ပါ။ "ဒါဟာ ပျက်စီးနေတဲ့ မြို့ရိုးပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ သဘောလေးပါ။ ပဉ္စမ 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ပါ။ "နှမြောစရာ ကောင်းလိုက်တာ" လို့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ စေတနာလေးတွေပါ။

ကြည့်စမ်း... မြို့ဟောင်းပုံလေးကို မြင်လိုက်တဲ့ တစ်ခဏလေးအတွင်းမှာတင် ခန္ဓာငါးပါး ယန္တရားကြီးဟာ အမြန်နှုန်းနဲ့ လည်ပတ်သွားတာပါ။ ဒီနေရာမှာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို ပိုင်းခြားသိဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။ "ဇာတိပစ္စယာ ဇရာ၊ ဇရာပစ္စယာ မရဏ" လို့ ဆိုတဲ့အတိုင်း၊ မြင်သိစိတ်ကလေး ဖြစ်ပေါ်လာတယ် (ဇာတိ)၊ အဲဒီစိတ်ကလေးဟာ ချက်ချင်းပဲ အိုမင်းယိုယွင်းပြီး (ဇရာ)၊ ချုပ်ပျောက်သွားတယ် (မရဏ)။ အပြင်ဘက်က မြို့ကြီးတွေ ပျက်စီးဖို့ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ကြာပေမယ့်၊ အတွင်းခန္ဓာက မြင်သိစိတ် မြို့ပြလေးတွေ ပျက်စီးဖို့ကတော့ တစ်စက္ကန့်ရဲ့ ကုဋေကုဋာမကသော အစိတ်အပိုင်းလေးလောက်ပဲ ကြာပါတယ်။

ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာအစဉ်ကြီးကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ငါ မြင်တယ်၊ ငါ နှမြောတယ်" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးတစ်ချောင်းကို မြွေဖြစ်အောင် ဖန်ဆင်းပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့်မြွေကြီး (အကောင်အထည်) လို့ ထင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ ခန္ဓာငါးပါး ပေါင်းစပ်ပြီး ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို "ငါ" လို့ ထင်နေတာဟာ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" ပါ။ အဲဒီ "ငါ" ကပဲ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေမယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ ပြီးတော့ ယဉ်ကျေးမှုတွေ ပျက်စီးသွားရင် အရာအားလုံး ပြီးဆုံးပြီ၊ သေရင် ပြီးပြီလို့ ယူတာက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" ပါ။

တကယ်တမ်း ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ကြည့်လိုက်ရင် မျက်လှည့်ဆရာရဲ့ လှည့်စားမှုကို သိသွားသလိုပါပဲ။ "မြင်သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ယိုယွင်းသွားတယ်... သိတယ်၊ ချုပ်ပျောက်သွားတယ်... သိတယ်" လို့ ရှုမှတ်ရပါမယ်။ အုတ်ခဲဆိုတာ ရုပ်ဓာတ်၊ သိတာက နာမ်ဓာတ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်လို့ သိရင် အမှန်သိ အမှန်မြင်တဲ့အတွက် ငါဆိုတဲ့ အတ္တဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ မြို့ဟောင်းတွေက သဘာဝရဲ့ ဇရာကို ပြောပြနေပေမယ့်၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကတော့ "အနိစ္စ" ဆိုတဲ့ မမြဲခြင်း သမိုင်းကြောင်းကို တစ်စက္ကန့်ချင်းစီ ပြောပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ မျိုးသုဉ်းသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တွေကို ကြည့်တဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ "ငါ နှမြောနေတယ်" လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ "အဆင်းအာရုံနဲ့ မျက်စိ တိုက်လိုက်တယ်... မြင်သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီ မြင်သိစိတ်ကလေးဟာ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာပြီး၊ အကြောင်းကုန်ရင် ပျက်သွားမယ့် သဘောလေးပါ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာကို မြင်တော့ "ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်" လို့ ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ပျက်သွားပေမယ့် နောက်ထပ် ရုပ်နာမ်အသစ် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်လာတာကို မြင်တဲ့အတွက် "ဘာမှ မရှိတော့ဘူး" ဆိုတဲ့ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ပါတယ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်ပဲ ရှိတယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မပါဘူးလို့ သိတဲ့အတွက် "ငါ" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိလည်း အလိုလို ကွာကျသွားပါတယ်။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နေသာတဲ့ မနက်ခင်း တစ်ခုပါ။ ပြတိုက်ရဲ့ ရှေးဟောင်း သုတေသန ဌာနမှာ သုတေသီ လူငယ်လေး မောင်ဘ ဟာ အလွန် စိတ်လှုပ်ရှားနေပါတယ်။ ပြဿနာကတော့ (Case-2427) အခုမှ အသစ် တူးဖော်ရရှိထားတဲ့၊ ကမ္ဘာပေါ်မှာ လုံးဝ မျိုးသုဉ်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီဖြစ်တဲ့ လူမျိုးစုလေး တစ်စုရဲ့ နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်တဲ့ လက်မှုပစ္စည်းလေး (Pottery fragment) တစ်ခုကို သူ ကိုင်တွယ်ခွင့် ရလို့ပါပဲ။

မောင်ဘဟာ အဲဒီ အိုးခြမ်းပဲ့လေးကို ကြည့်ပြီး မျက်ရည်တွေ ဝဲနေပါတယ်။ "ဆရာကြီး... ဒါကြီးက သိပ်နှမြောစရာ ကောင်းတာပဲ။ ဒီပစ္စည်းလေးကို လုပ်ခဲ့တဲ့ လူမျိုးတွေ အခု ဘယ်မှာလဲ။ သူတို့ရဲ့ ဘာသာစကားတွေ၊ သူတို့ရဲ့ သီချင်းတွေ အကုန် ပျောက်ကွယ်သွားပြီ။ ဒီပစ္စည်းလေးသာ ပျက်စီးသွားရင် သူတို့ ရှိခဲ့တယ်ဆိုတာ ဘယ်သူမှ သိမှာ မဟုတ်တော့ဘူး။ ကျွန်တော်တော့ အရမ်း စိတ်မကောင်းဘူး" လို့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေနဲ့ ပြောပါတယ်။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါတို့ရဲ့ အမွေ၊ ငါတို့ရဲ့ သမိုင်း" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနဲ့၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအပေါ်မှာ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာတွေ ဖုံးလွှမ်းနေပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း ရောက်လာပါတယ်။ ဦးစံလင်းက အိုးခြမ်းပဲ့လေးကို တည်ငြိမ်စွာ ကြည့်လိုက်ပါတယ်။ "မောင်ဘ... အရာရာဟာ သူ့သဘာဝအတိုင်း ယိုယွင်းနေတာ (ဇရာ) ပါပဲ။ ဒီလူမျိုးစုတွေ ပျောက်ကွယ်သွားတာဟာ နှမြောစရာ ဆိုတာထက် သံဝေဂ ယူစရာပါ။ သူတို့ ရှိခဲ့တယ် ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို ငါတို့က အတ္တနဲ့ မကြည့်ဘဲ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်ရမယ်။ မင်း အခု ခံစားနေရတဲ့ ဒေါမနဿဟာ အဲဒီ လူမျိုးစုအပေါ်မှာ သွားပြီး ဥပါဒါန် တွယ်နေလို့ပဲ" လို့ ဓမ္မသဘောလေးနဲ့ စတင် ဆုံးမပါတယ်။

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒ (Policy 27) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "မောင်ဘ... အပိုဒ် ၂၇.၃ (Art 27.3: Digital preservation and historical justice for extinct cultures) အရ၊ ငါတို့ဟာ အရာဝတ္ထုကိုတင် မကဘဲ၊ အဲဒီထဲမှာ ပါတဲ့ သမိုင်းသင်ခန်းစာတွေကိုပါ ထိန်းသိမ်းရမယ်။ ကဲ... Template T253 (Heritage Integrity and Decay Monitoring) ကို ယူခဲ့။ ဒီအိုးခြမ်းပဲ့လေးရဲ့ ပျက်စီးနေတဲ့ အခြေအနေကို သိပ္ပံနည်းကျ မှတ်တမ်းတင်မယ်။ ပြီးရင် အနာဂတ် လူသားတွေအတွက် 'အနိစ္စ' ရဲ့ သက်သေအဖြစ် ဒီဂျစ်တယ် စနစ်နဲ့ ပြုစုမယ်။ အရာရာကို အတ္တနဲ့ မကြည့်ဘဲ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်စမ်းပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အိုးခြမ်းပဲ့လေးကို သန့်ရှင်းနေရင်းနဲ့ ဦးစံလင်းက ဆက်ပြောပါတယ်။ "မောင်ဘ... မင်း အခု ဒီပစ္စည်းလေးကို ဘရပ်ရှ်နဲ့ ညင်သာစွာ ပွတ်နေတဲ့ အခါမှာ 'ထိတယ်... သိတယ်' လို့ ရှုမှတ်ကြည့်စမ်းပါ။ ဒီအိုးကို လုပ်ခဲ့တဲ့သူရဲ့ လက်ဗွေရာလေးကို တွေ့လိုက်တဲ့ အခါမှာ 'သညာက္ခန္ဓာလေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်' လို့ ရှုပါ။ အဲဒီအခါမှာ မင်းရဲ့ စိတ်ထဲက ပူလောင်တဲ့ ဒေါမနဿတွေ ငြိမ်းသွားလိမ့်မယ်။ အရာအားလုံးဟာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးရင် ပျောက်ကွယ်သွားရတဲ့ ဓမ္မသဘောတွေပါလား ဆိုတာကို မင်း ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုရလိမ့်မယ်"။

ဒီအခါမှာ မောင်ဘလည်း သူ့ရဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေကို လွှတ်ချလိုက်ပြီး၊ ပညာနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြန်လည် စစ်ဆေးလိုက်ပါတယ်။ "သြော်... ဆရာကြီး ပြောတာ သိပ်မှန်တာပဲ။ ကျွန်တော်က ဒါကြီးကို 'ငါ့အပိုင်' လို့ ထင်ပြီး စွဲလမ်းနေတော့ ပူလောင်နေတာပါ။ တကယ်တော့ ဒါဟာ ရုပ်နာမ်တွေရဲ့ အနိစ္စသဘောကို ပြနေတဲ့ သက်သေပါလား" လို့ နားလည်သွားပါတယ်။ အဲဒီနောက်မှာတော့ မောင်ဘဟာ စိတ်အေးချမ်းစွာနဲ့ မျိုးသုဉ်းသွားတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ပြီး၊ နောင်လာနောက်သားတွေ သံဝေဂယူနိုင်ဖို့အတွက် အောင်မြင်စွာ ပြသနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အနိစ္စသဘောကို သိမြင်လိုက်တဲ့ အခါမှာ ဘယ်လောက် အေးချမ်းသွားသလဲ ဆိုတာ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ ယဉ်ကျေးမှုကြီးတွေ ပျောက်ကွယ်သွားတာ၊ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး အိုမင်းရင့်ရော်တာ (ဇရာ) တွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီပျက်စီးတတ်တဲ့ ရုပ်နာမ်တွေပေါ်မှာ "ဒါ ငါ့လူမျိုး၊ ဒါ ငါ့အမွေ၊ ဒါ ငါ့ဘဝ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တပ်မက်စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ နဲ့ ဥပါဒါန် တွေဟာ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ ပူလောင်တဲ့ ဒေါမနဿတွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ အနိစ္စသဘောကို သိပြီး ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်လို့ 'ဇရာ' တရားတွေ ပေါ်လာတိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုတွေ ပျက်စီးတာကို မြင်တိုင်း "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အိုတာ မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်သဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ရှိတဲ့ ရုပ်နဲ့ နာမ်ရဲ့ သဘောကို အမှန်အတိုင်း ပိုင်းခြား သိမြင်နိုင်ကြပါစေ၊ ပျောက်ကွယ်သွားသော ယဉ်ကျေးမှုများကို သံဝေဂယူလျက် မိမိတို့၏ ဘဝသည်လည်း တစ်နေ့တွင် ပျောက်ကွယ်သွားမည်ကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်နိုင်ကြပါစေ၊ "ဘာမှ အမြဲမတည်ဘူး၊ ဓမ္မသာ တည်တယ်" ဟူသော အသိဖြင့် အနာဂတ်ကို မှန်ကန်စွာ ပြင်ဆင်နိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.