Day: 012 | ၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ရှေးဟောင်းအုတ်ခဲများ | ဓာတုဝံသ၊ ဓာတုစေတိယ | Material Archaeology

 

Day: 012 | ၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ရှေးဟောင်းအုတ်ခဲများ | ဓာတုဝံသ၊ ဓာတုစေတိယ | Material Archaeology

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်၊ မင်္ဂလာရှိလှတဲ့ အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ လောကကြီးမှာ ရှေးဟောင်းစေတီ ပုထိုးကြီးများကို ဖူးမြော်ရသကဲ့သို့ စိတ်အစဉ်မှာ အလွန် ကြည်နူးချမ်းမြေ့ဖွယ် ကောင်းတဲ့ သဒ္ဓါတရားတွေ ထက်သန်လာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘိုးဘွားတွေဟာ စေတီပုထိုးကြီးတွေကို တည်ထားကိုးကွယ်တဲ့အခါ အုတ်ခဲတစ်ချပ်ချင်းစီတိုင်းမှာ သူတို့ရဲ့ မဟာကုသိုလ် စေတနာတွေကို အခိုင်အမာ ထည့်သွင်း တည်ဆောက်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကနေ့ တရားပွဲလေးကနေတစ်ဆင့် အဲဒီစေတနာတွေကို လှမ်းမြင်နိုင်တဲ့ ဉာဏ်မျက်စိ ရရှိကြပါစေ။

ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ တည်ငြိမ်ခိုင်ခံ့တဲ့ အုတ်မြစ်တစ်ခု ချနိုင်အောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။ ရှေးဟောင်း စေတီကြီး တစ်ဆူရဲ့ အောက်ခြေ ဖောင်ဒေးရှင်းဟာ ဘယ်လောက်ပဲ မုန်တိုင်းတိုက်တိုက် မယိမ်းမယိုင် တည်ငြိမ်နေသလိုမျိုး၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကိုလည်း ဒီဝင်လေထွက်လေ ဆိုတဲ့ အာရုံလေးပေါ်မှာ မယိမ်းမယိုင် တည်ငြိမ်အောင် စိုက်ထူထားလိုက်ကြစို့ နော်။

ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတိုင်း၊ စိတ်ရဲ့ ပြေးလွှားမှုတိုင်းကို ငြိမ်သက်သွားအောင် သတိဆိုတဲ့ ကြိုးလေးနဲ့ ညင်ညင်သာသာလေး တုပ်နှောင်ထားလိုက်ပါ။ ပြင်ပက အသံတွေ ကြားရရင်လည်း အဲဒီအသံနောက်ကို စိတ်မပါသွားစေဘဲ၊ "ကြားတယ်" လို့ သိလိုက်ပြီး နှာသီးဖျားက လေလေးဆီကိုသာ ပြန်ခေါ်လာခဲ့ပါ။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ သမာဓိ အုတ်မြစ်ဟာ တစ်စက္ကန့်ချင်းစီ သတိကပ်ထားရာကနေ တဖြည်းဖြည်း ခိုင်ခံ့လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကလေး ပြင်ပကို ထွက်သွားဖို့ ကြံရွယ်လိုက်တိုင်း၊ အဲဒီ လွင့်ပျံသွားတဲ့ သဘောလေးကို သတိထားမိအောင် ကြိုးစားကြည့်ပါ။ "သြော်... အပြင်ကို ထွက်ချင်နေပြန်ပြီ" လို့ သိလိုက်တာနဲ့ အဲဒီအတွေးကို ဖြတ်တောက်လိုက်ပါ။ ပြီးရင် ဝင်လေထွက်လေ အာရုံလေးပေါ်မှာ စိတ်ကို သက်သောင့်သက်သာလေး ပြန်တင်ထားလိုက်ပါ။ အုတ်ခဲလေးတွေကို တစ်ချပ်ပြီးတစ်ချပ် စီစီရီရီ စီထပ်လိုက်တဲ့အခါ ခိုင်မာတဲ့ နံရံကြီး တစ်ခု ဖြစ်လာသလိုပဲ၊ သတိလေးတွေကို တစ်စက္ကန့်ပြီး တစ်စက္ကန့် ဆက်တိုက် ကပ်ထားလိုက်တဲ့အခါ အလွန် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ နံရံကြီး ဖြစ်ပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။

ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ပြင်ပအာရုံတွေဆီ ပြေးလွှားချင်တဲ့ လောဘ ဒေါသတွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။ ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံတွေ၊ စေတီပုထိုးကြီးတွေကနေ ထွက်ကျလာတဲ့ အုတ်ခဲ အကျိုးအပဲ့လေး တစ်ခုကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုရှေးဟောင်းသုတေသန (Material Archaeology) ပညာရပ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။

ဒီနေ့ခေတ် တက္ကသိုလ်ကြီးတွေမှာ 'Material Archaeology' လို့ခေါ်တဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်ဟာ အင်မတန်မှ စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပါတယ်။ ပညာရှင်တွေဟာ တူးဖော်ရရှိလာတဲ့ ရှေးဟောင်း အုတ်ခဲလေး တစ်ချပ်ကို သာမန် ရွှံ့စေးခဲကြီး တစ်ခုလို့ မမြင်ကြပါဘူး။ အဲဒီ အုတ်ခဲရဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ပါဝင်တဲ့ ရွှံ့စေး အမျိုးအစား၊ ဖုတ်ထားတဲ့ အပူချိန် ကအစ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ အသေးစိတ် လေ့လာကြပါတယ်။ အုတ်ခဲထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ သဲပွင့်လေးတွေ၊ ဖွဲနု အကြွင်းအကျန်လေးတွေကို အဏုကြည့် မှန်ဘီလူး (Microscope) နဲ့ ကြည့်ပြီး၊ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီက စိုက်ပျိုးရေး စနစ်တွေ၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေတွေကို ပြန်လည် ပုံဖော်ယူကြပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အုတ်ခဲ တစ်ချပ်ကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ထည့်ပြီး Thermoluminescence လို့ခေါ်တဲ့ အပူစွမ်းအင် ထုတ်လွှတ်မှု တိုင်းတာတဲ့ စက်နဲ့ စစ်ဆေးလိုက်တဲ့အခါ၊ ဒီအုတ်ခဲကို ဘယ်ခုနှစ်၊ ဘယ်ရာစုတုန်းက မီးဖုတ်ခဲ့သလဲ ဆိုတဲ့ သက်တမ်းကို အတိအကျ သိနိုင်ပါတယ်။ ပြီးတော့ Petrographic Analysis လို့ခေါ်တဲ့ ကျောက်သား ဖွဲ့စည်းပုံကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတဲ့ နည်းပညာနဲ့ စစ်ဆေးလိုက်ရင်၊ ဒီရွှံ့စေးကို ဘယ်မြစ်ကမ်းဘေးကနေ တူးယူခဲ့တာလဲ ဆိုတာကိုပါ ထောက်လှမ်းနိုင်ပါတယ်။ အုတ်ခဲလေး တစ်ချပ်ဟာ စကားမပြောနိုင်ပေမယ့်၊ သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးလိုက်တဲ့အခါ သူ ဖြတ်သန်းခဲ့ရတဲ့ သမိုင်းကြောင်း တစ်ခုလုံးကို ပြန်လည် ပြောပြနေသလို ဖြစ်နေပါတယ်။

အထူးသဖြင့် ပညာရှင်တွေ အလွန် တန်ဖိုးထားတာကတော့ အုတ်ခဲတွေပေါ်မှာ ကျန်ရစ်ခဲ့တဲ့ အမှတ်အသားတွေပါပဲ။ တချို့ ရှေးဟောင်း အုတ်ခဲတွေပေါ်မှာ အုတ်လုပ်တဲ့ ပန်းရန်သမားရဲ့ လက်ဗွေရာတွေ ထင်ကျန်နေတတ်ပါတယ်။ တချို့မှာတော့ ခွေးခြေရာလေးတွေ၊ ငှက်ခြေရာလေးတွေ ထင်နေတတ်တယ်။ တချို့ အုတ်ခဲတွေရဲ့ ဘေးသားမှာတော့ အဲဒီခေတ်က အလှူရှင်ရဲ့ နာမည်ကို ဒါမှမဟုတ် ဆုတောင်းစာလေးတွေကို ခြစ်ပြီး ရေးသားထားတာ တွေ့ရတတ်ပါတယ်။ ဒါတွေဟာ သာမန် ရုပ်ဝတ္ထု သက်သက် မဟုတ်တော့ဘဲ၊ အဲဒီခေတ်က လူသားတွေရဲ့ ရှင်သန်မှု၊ ယုံကြည်မှုနဲ့ စေတနာတွေကို သက်သေပြနေတဲ့ အဖိုးတန် အထောက်အထားတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။

 'အရှင်ဘုရား၊ ဒီအုတ်ခဲလေး တစ်ချပ်ကို လေ့လာရုံနဲ့ အဲဒီခေတ်က လူတွေရဲ့ စိတ်နေစိတ်ထားကိုပါ သိနိုင်ပါသလား' တဲ့။ အလွန်ကောင်းတဲ့ မေးခွန်းပါ။ Material Archaeology ပညာရပ်အရ အုတ်ခဲတစ်ချပ်ရဲ့ အရည်အသွေးဟာ အဲဒီခေတ်ရဲ့ လူမှုရေးနဲ့ စီးပွားရေးကို ထင်ဟပ်နေပါတယ်။ အုတ်ခဲတွေက ညီညာပြီး မီးအကျက် ညီတယ်၊ အချိုးအစား ကျနတယ် ဆိုရင် အဲဒီခေတ်ဟာ စီးပွားရေး ကောင်းပြီး တည်ငြိမ်တဲ့ ခေတ်ဖြစ်ပါတယ်။ အုတ်ခဲတွေက ကမောက်ကမ ဖြစ်နေတယ်၊ မီးကျက်တချို့ မကျက်တချို့ ဖြစ်နေတယ် ဆိုရင်တော့ အဲဒီခေတ်ဟာ စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေတဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ကမန်းကတန်း တည်ဆောက်ရတဲ့ ခေတ်ဖြစ်တယ် လို့ ကောက်ချက်ချလို့ ရပါတယ်။ ရုပ်ဝတ္ထုတွေကနေတစ်ဆင့် လူသားတွေရဲ့ စိတ်ခံစားမှု သမိုင်းကိုပါ ဖတ်ရှုနိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ ရှေးမင်းကောင်းမင်းမြတ်တွေ စေတီပုထိုး တည်ထားခဲ့ပုံကို ပီဋကတ်တော်နဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဓာတုဝံသ လို့ခေါ်တဲ့ ဓာတ်တော်မွေတော်များ အကြောင်း ရေးသားထားတဲ့ ကျမ်းဂန်ကြီးရဲ့ ဓာတုစေတိယ အခန်း (စာမျက်နှာ-၁) မှာ၊ ရှေးခေတ် မင်းကြီးတွေဟာ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို ကိန်းဝပ် ပူဇော်ဖို့အတွက် စေတီတော်တွေ တည်ထားပုံကို အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ ဘုရင်ကိုယ်တိုင်က ဦးဆောင်ပြီး တိုင်းသူပြည်သား အားလုံး ညီညီညွတ်ညွတ်နဲ့ စေတီတော်ကြီးကို အုတ်မြစ်ချ တည်ဆောက်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီကျမ်းဂန်လာ စကားရပ်တွေကို တစ်လုံးချင်းစီ အနက်ဖွင့်ကြည့်မယ်ဆိုရင်၊ 'ဓာတု' ဆိုတာက မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ကြွင်းကျန်ရစ်တဲ့ အရိုးဓာတ်တော် မွေတော်များကို ဆိုလိုပါတယ်။ 'စေတိယ' ဆိုတာက အများပြည်သူတို့ ရိုသေ ပူဇော်အပ်သော၊ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော အဆောက်အအုံ ကို ဆိုလိုပါတယ်။ စေတီတော်ကြီးကို တည်ဆောက်တဲ့ နေရာမှာ အသုံးပြုတဲ့ အုတ်ခဲ တစ်ချပ်ချင်းစီတိုင်းကို သာမန် ရွှံ့နဲ့ ရေနဲ့ နယ်ပြီး ဖုတ်ထားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီ အုတ်ခဲတွေထဲမှာ အလှူရှင် တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ "ငါတို့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်ကြီး အဓွန့်ရှည် တည်တံ့ပါစေ၊ လာသမျှ သတ္တဝါတွေ ဖူးမြော် ကြည်ညိုပြီး ကုသိုလ်ရကြပါစေ" ဆိုတဲ့ အလွန် ကြီးမားတဲ့ 'မဟာကုသိုလ် စေတနာ' တွေ အပြည့်အဝ ပါဝင်နေပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အုတ်ခဲပေါ်မှာ လက်ဗွေရာတွေ၊ မီးဖုတ်တဲ့ အပူချိန်တွေကို လေ့လာပြီး အဲဒီခေတ်က လူတွေရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကို ဖတ်ကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဓာတုဝံသ ကျမ်းဂန်ကြီးကတော့ အဲဒီ အုတ်ခဲတွေရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ကိန်းဝပ်နေတဲ့ 'နာမ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စေတနာ သမိုင်း' ကို ဖတ်ပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အုတ်ခဲ တစ်ချပ်စီတိုင်းဟာ စေတနာ တစ်ခုစီရဲ့ ပြယုဂ် သက်သက်ပါပဲ။ ပန်းရန်သမားက အုတ်တစ်ချပ်ကို စီတင်လိုက်တိုင်း၊ အလှူရှင်က ရွှေပြားလေး တစ်ပြားကို ကပ်လှူလိုက်တိုင်း အဲဒီနေရာမှာ ကုသိုလ်ကံ မျိုးစေ့လေးတွေ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဖြစ်ပေါ် စုဆောင်းသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအုတ်ခဲတွေဟာ အပြင်ပန်းအားဖြင့် ရုပ်တရား (Rupa) သက်သက် ဖြစ်ပေမယ့်၊ အဲဒီ ရုပ်တရားကို တည်ဆောက်သူတွေရဲ့ စေတနာ (Cetana/Sankhara) တွေကတော့ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံးအတွက် ကြီးမားတဲ့ အကျိုးဝိပါကတွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ အုတ်ခဲတွေက ခေတ်ကာလတစ်ခုရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ပြောပြနေသလို၊ အဲဒီ အုတ်ခဲတွေ တစ်နေ့မှာ ပြိုကျ ပျက်စီးသွားရတဲ့ အဖြစ်အပျက်ကတော့ ဦးဇင်းတို့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးရဲ့ မမြဲတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောတရားကြီးကို အသံတိတ် ဟောပြောပြသနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်ဝတ္ထုနဲ့ ဓမ္မဟာ အမြဲတမ်း ဒွန်တွဲနေတာကို တွေ့မြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး လည်ပတ်ပုံကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲဆိုတာ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ကြည့်ရအောင်။  ပုဒ်ရေ ၁၆၈ မှာ လာရှိတဲ့အတိုင်း "ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝ၊ ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအကျိုး ယန္တရားကြီးကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ကြည့်ကြစို့။ ဇာတိ ဆိုတာ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း၊ ဖြစ်တည်လာခြင်း၊ အသစ်တဖန် မွေးဖွားလာခြင်း လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အာယတန (၁၂) ပါး၊ တံခါးပေါက် ၆ ပေါက် ရှိပါတယ်။ အဲဒီ တံခါးပေါက်တွေကနေ အာရုံတွေ ဝင်လာတဲ့အခါတိုင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အသေးစား 'ဇာတိ' လေးတွေ တစ်စက္ကန့်ချင်းစီ ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။

ဥပမာ - ပြတိုက်တစ်ခုမှာ ပြသထားတဲ့ ရှေးဟောင်း အုတ်ခဲလေး (ရူပါရုံ) ကို မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) ကနေ လှမ်းမြင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ မျက်စိအကြည်ဓာတ် (စက္ခုဓာတ်) နဲ့ အုတ်ခဲရဲ့ အဆင်းသဏ္ဌာန် (ရူပဓာတ်) တို့ လာရောက် တိုက်ခိုက်ပါတယ်။ အဲဒီလို တိုက်ခိုက်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ 'စက္ခုဝိညာဏဓာတ်' လို့ခေါ်တဲ့ မြင်သိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မျက်စိရယ်၊ အဆင်းရယ်၊ မြင်သိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို အဘိဓမ္မာမှာ 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တွေ့ထိမှုလေး ဖြစ်သွားတာပါ။

ဖဿဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ ဆိုတော့ "သြော်... သိပ်ရှေးကျတဲ့ အုတ်ခဲလေးပါလား" ဆိုတဲ့ အလယ်အလတ် ခံစားမှု 'ဥပေက္ခာဝေဒနာ' ဒါမှမဟုတ် ကြည်နူးတဲ့ 'သုခဝေဒနာ' လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဝေဒနာ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဒါဟာ ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ်ပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' ဆိုတဲ့ သဘောတရားလေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ "ဒါလေးကို ငါ ရချင်လိုက်တာ၊ ငါ့အိမ်မှာ အလှပြထားချင်လိုက်တာ" လို့ လိုချင်တပ်မက်တဲ့ 'တဏှာ' နဲ့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ 'သင်္ခါရ' တရားတွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။

ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ အသေးစိတ် ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အုတ်ခဲရဲ့ အဆင်းနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ မျက်စိအကြည်ဓာတ်က 'ရူပက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ မြင်သိစိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ ခံစားမှုက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းလို့ မှတ်သားတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ လိုချင်တပ်မက်တဲ့ စိတ်က 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ တဏှာကနေ တစ်ဆင့်တက်ပြီး "ဒီပစ္စည်း ငါ့ဟာ ဖြစ်ရမယ်" လို့ တင်းကျပ်စွာ ဆုပ်ကိုင်လိုက်တာက 'ဥပါဒါန်' (Upadana) ပါ။ အဲဒီ ဥပါဒါန်ကြောင့် "ငါ ပိုင်ဆိုင်သူ ဖြစ်သွားပြီ" ဆိုတဲ့ 'ဘဝ' နဲ့ 'ဇာတိ' တွေ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။ အုတ်တစ်ချပ်ချင်း စီပြီး တိုက်ဆောက်သလိုပဲ၊ ဒွါရနဲ့ အာရုံ တိုက်မိတိုင်း တဏှာ၊ ဥပါဒါန် အုတ်ခဲတွေနဲ့ သံသရာ အိမ်ကြီးကို တည်ဆောက်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာအစဉ်ကြီး လည်ပတ်သွားတာကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ငါ မြင်တယ်၊ ငါ လိုချင်တယ်၊ ငါ့ပစ္စည်း" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးတစ်ချောင်းကို မြွေဖြစ်အောင် လှည့်စားပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့် မြွေအစစ်ကြီး လို့ ထင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ အလွန် မြန်ဆန်လွန်းတဲ့ ခန္ဓာငါးပါး ယန္တရားကြီး လည်ပတ်နေတာကို အမှန်အတိုင်း မသိတဲ့အခါ "ဒါ ငါပဲ၊ ငါ ပိုင်ဆိုင်တဲ့ အရာပဲ" လို့ အကောင်အထည် 'ငါ' အနေနဲ့ ဆုပ်ကိုင်ထားတာဟာ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" အစစ်ပါပဲ။

အဲဒီ "ငါ့ပစ္စည်း" ဆိုတဲ့ အရာကြီးက အမြဲတမ်း ခိုင်မြဲနေမယ်၊ ထာဝရ တည်တံ့နေမယ် လို့ ထင်နေတာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ ပြီးတော့ ဒီအုတ်ခဲလေး ပျက်စီးသွားရင် အရာအားလုံး ပြီးဆုံးသွားပြီ၊ သေရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူး လို့ ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးကို ပယ်ဖျက်ပြီး အပြတ်ယူတာက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" ပါ။ တကယ်တော့ ရုပ်ဝတ္ထု ပစ္စည်းတွေဟာ အချိန်တန်ရင် ပြိုကွဲပျက်စီးသွားမှာ သေချာပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီပစ္စည်းအပေါ်မှာ ထားရှိခဲ့တဲ့ 'စေတနာ' (ကံ) တွေကတော့ ဇာတိ အသစ်တွေကို ထပ်မံ ဖြစ်ပေါ်စေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

တကယ်တမ်း ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်ကြည့်လိုက်ရင် မျက်လှည့်ဆရာရဲ့ လှည့်စားမှုကို ချက်ချင်း သိသွားသလိုပါပဲ။ "သြော်... မြင်တယ် ဆိုတာ ရူပက္ခန္ဓာနဲ့ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ သက်သက်ပဲ။ လိုချင်တဲ့ တဏှာ၊ စွဲလမ်းတဲ့ ဥပါဒါန် ဆိုတာ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ သက်သက်ပဲ။ ငါ မဟုတ်ဘူး။ ဓာတ်သဘောတွေ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတာပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်လိုက်တာနဲ့ "ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ချက်ချင်း ပြုတ်ကျသွားပါတယ်။

ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ်တွေ ဖူးမြင်ရတဲ့အခါ، ဒါမှမဟုတ် မိမိ လိုချင်တဲ့ အရာတစ်ခုကို တွေ့တဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ ဥပမာ- စေတီဟောင်းကြီး တစ်ဆူကို ဖူးမြင်ရတဲ့အခါ "ငါ ဖူးနေရတယ်၊ သိပ်လှတာပဲ၊ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေရင် ကောင်းမှာပဲ" လို့ ပညတ်အာရုံနောက်ကို လိုက်ပြီး မမှတ်ပါနဲ့။ အဲဒီလို မှတ်ရင် သဿတဒိဋ္ဌိနဲ့ တဏှာ ဝင်သွားပါပြီ။ "မြင်သိစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သတိနဲ့ သိတယ်၊ ကြည်ညိုတဲ့ စိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ပဲ ပရမတ်ကို ဦးစားပေး မှတ်ပါ။

အဲဒီ မြင်သိစိတ်၊ ကြည်ညိုစိတ်လေးဟာ အကြောင်းကြောင့် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်းပဲ အသစ်အသစ် အစားထိုးကာ ပျက်စီးသွားတဲ့ ဓမ္မသဘောလေးပါ။ သတိလေးနဲ့ စောင့်ကြည့်နေရင် အဲဒီစိတ်လေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို အထင်အရှား မြင်ရပါမယ်။ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို မြင်တော့ "ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်" လို့ ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ပျက်သွားပေမယ့် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် နောက်ထပ် စိတ်အသစ် ဖြစ်ပေါ်တာကို မြင်တဲ့အတွက် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ပါတယ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်ပဲ ရှိတယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မပါဘူးလို့ သိတဲ့အတွက် "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အားလုံး ကွာကျပြီး၊ ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ အနိစ္စသဘောကို ဉာဏ်နဲ့ တိုက်ရိုက် သိမြင်လာမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အချိန်ကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ သုတေသန ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ အလုပ်များနေတဲ့ နေ့လည်ခင်း တစ်ခုပါ။ ပြတိုက်မှာ ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတွေကို သုတေသန ပြုနေတဲ့ လက်ထောက် သုတေသီ ဒေါ်လှ ဟာ အသစ် တူးဖော်ရရှိလာတဲ့ ရှေးဟောင်း အုတ်ခဲ တစ်ချပ်ကို (Case-2412) သန့်ရှင်းရေး လုပ်ရင်း စစ်ဆေးနေပါတယ်။

ဒေါ်လှဟာ အုတ်ခဲပေါ်က ရွှံ့နွံတွေကို ညင်သာစွာ ဖယ်ရှားလိုက်တဲ့ အခါမှာ၊ ရုတ်တရက် အံ့သြစရာ ကောင်းတဲ့ မြင်ကွင်းတစ်ခုကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အုတ်ခဲရဲ့ မျက်နှာပြင် တစ်ဖက်မှာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီက ဒီအုတ်ခဲကို ကိုင်တွယ် ပုံသွင်းခဲ့တဲ့ ပန်းရန်သမားရဲ့ လက်ဝါးရာ အထင်းသား ကျန်ရစ်နေတာကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒီ လက်ဝါးရာရဲ့ ဘေးမှာတော့ သေးငယ်လှတဲ့ စာသားလေး တစ်ကြောင်းနဲ့အတူ၊ ပြုံးနေတဲ့ မျက်နှာ သဏ္ဌာန် အမှတ်အသားလေး တစ်ခုကိုပါ ထွင်းထုထားတာကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ (Method #56 ရုပ်ပုံ စကားလုံး ပုံဖော်နည်း)။ ရွှံ့စေးခဲပေါ်က အဲဒီ အပြုံးလေးဟာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာကို ဖြတ်ကျော်ပြီး ဒေါ်လှရဲ့ မျက်နှာရှေ့ကို တိုက်ရိုက် ရောက်လာသလို ခံစားလိုက်ရပါတယ်။

ဒေါ်လှရဲ့ ရင်ထဲမှာ လှိုက်ခနဲ ဖြစ်သွားပြီး မျက်ရည်တွေတောင် ဝဲတက်လာပါတယ်။ "သြော်... လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာက ဒီအုတ်ခဲလေးကို လုပ်ခဲ့တဲ့သူဟာ ဘယ်လောက်တောင် ကုသိုလ်ရလို့ ဝမ်းသာနေခဲ့မလဲ။ သူ့ရဲ့ စေတနာ၊ သူ့ရဲ့ အပြုံးက ဒီအုတ်ခဲပေါ်မှာ အခုထိ ရှင်သန်နေဆဲပါလား" လို့ တွေးမိပြီး ကြက်သီးမွေးညင်းတွေ ထသွားပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်မှာ ကြည်နူးမှု သုခဝေဒနာနဲ့အတူ، "ဒီအုတ်ခဲလေးကို ငါ သိမ်းထားချင်လိုက်တာ" ဆိုတဲ့ တဏှာ အစွဲလေးပါ ရောယှက် ပေါ်လာပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း ဓာတ်ခွဲခန်းထဲကို ဝင်လာပါတယ်။ ဒေါ်လှရဲ့ ပြောင်းလဲနေတဲ့ မျက်နှာ အမူအရာကို တွေ့တော့ ဦးစံလင်းက ပြုံးပြီး အနားကို လျှောက်လာပါတယ်။ "ဒေါ်လှ... ဘာများ ထူးခြားတာ တွေ့လို့လဲ" လို့ မေးလိုက်ပါတယ်။ ဒေါ်လှက အုတ်ခဲပေါ်က လက်ဝါးရာနဲ့ အပြုံးလေးကို ပြလိုက်တဲ့အခါ၊ ဦးစံလင်းရဲ့ မျက်နှာမှာလည်း လေးနက်တဲ့ အမူအရာတစ်ခု ပေါ်လာပါတယ်။

ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း မူဝါဒ (Policy 27) ကို ထုတ်ယူလိုက်ပါတယ်။ "ဒေါ်လှ... အပိုဒ် ၂၇.၂ (Art 27.2: Documenting the human intent behind artifacts) အရ၊ ငါတို့ဟာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အရွယ်အစား၊ အလေးချိန်ကိုပဲ မှတ်တမ်းတင်ရမှာ မဟုတ်ဘူး။ အဲဒီ ပစ္စည်းရဲ့ နောက်ကွယ်က လူသားတွေရဲ့ စိတ်ခံစားမှု၊ စေတနာ (Intent) ကိုပါ မပျောက်ပျက်အောင် မှတ်တမ်းတင်ရမယ်။ ကဲ... Template T195 (Material Context and Human Element Record) ကို ယူခဲ့။ ဒီအုတ်ခဲရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်တွေအပြင်၊ ဒီလက်ဝါးရာနဲ့ အပြုံးလေးက ဘယ်လို မဟာကုသိုလ် စေတနာကို ကိုယ်စားပြုနေတယ် ဆိုတာကိုပါ အသေးစိတ် မှတ်တမ်း တင်ကြမယ်" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။

ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက "ဒေါ်လှ... အုတ်ခဲတစ်ချပ်စီဟာ သမိုင်းကို ပြောပြနေသလိုပဲ၊ အုတ်ခဲထဲက စေတနာကလည်း ကံတရားကို ပြောပြနေတယ်။ ဒီရုပ်ဝတ္ထုကြီး တစ်နေ့ ပြိုကွဲပျက်စီးသွားရင်တောင် (အနိစ္စ)၊ ဒီလူသားရဲ့ ကုသိုလ်စေတနာကတော့ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံး (ဇာတိ) အကျိုးပေးနေမှာ သေချာတယ်။ ငါတို့က ဒါကို 'ငါ့ပစ္စည်း' လို့ စွဲလမ်းစရာ မလိုဘူး။ ရုပ်နာမ်ရဲ့ အကြောင်းအကျိုးကို နားလည်ပြီး တန်ဖိုးထားဖို့ပဲ လိုတယ်" လို့ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။ ဒီအခါမှာ ဒေါ်လှလည်း တဏှာ အစွဲကို လွှတ်ချလိုက်ပြီး، ဓမ္မသံဝေဂနဲ့အတူ အလုပ်ကို ပိုပြီး ကြည်ညိုလေးစားစွာ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရုပ်ဝတ္ထုနဲ့ ဓမ္မကို ပေါင်းစပ် နားလည်လိုက်တဲ့ အခါမှာ ဘယ်လောက် အေးချမ်းသွားသလဲ ဆိုတာ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ ရှေးဟောင်း အုတ်ခဲတွေ၊ အဆောက်အအုံတွေလိုပဲ အမြဲတမ်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးနေတဲ့ မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ အစဉ်အဆက်ဟာ အမှန်တကယ်တော့ မခိုင်မြဲတဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

ဒီပျက်စီးတတ်တဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာတွေပေါ်မှာ "ဒါ ငါပဲ၊ ငါ့ပစ္စည်းပဲ၊ ငါ့ခန္ဓာကိုယ်ပဲ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တပ်မက်စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ (Craving) နဲ့ ဥပါဒါန် တွေဟာ ဇာတိအသစ်ကို ဖြစ်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ ဥပါဒါန်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ အသစ်တဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဇာတိ) ကင်းစင်သွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို တဏှာ ဥပါဒါန် ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်လို့ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ပေါ်လာတိုင်း တဏှာ ဥပါဒါန်သို့ မကူးစေဘဲ "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့ပစ္စည်း မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်သဘော၊ အနိစ္စသဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော တဏှာ ဥပါဒါန် အစွဲများကို သတိပညာဖြင့် ပယ်ခွာနိုင်ကြပါစေ၊ အုတ်ခဲတစ်ချပ်ချင်းစီကဲ့သို့ သေးငယ်သော ကုသိုလ်စေတနာလေးများကို စုဆောင်း၍ ကြီးမားသော ပါရမီ အဆောက်အအုံကြီးကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ၊ ရုပ်ခန္ဓာ၏ အနိစ္စသဘောကို ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်အရှိန်ကို မျက်မှောက်ဘဝတွင်သာမက သံသရာတစ်လျှောက်လုံး ခံစားရပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြပြီး၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.