Day: 046 | ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | အကျင့်နှင့် ရလဒ် (Habit) | အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ အာစိဏ္ဏကံ | Behavioral Science

 

Day: 046 | ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | အကျင့်နှင့် ရလဒ် (Habit) | အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ အာစိဏ္ဏကံ | Behavioral Science

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ အရဟတံ ဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဂုဏ်ရှင်၊ လောကဝိဒူ ဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရိုသေမြတ်နိုး လက်အုပ်မိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏ ဘုရား။ ထို့အတူ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘ၊ ဆရာသမားဆိုတဲ့ အနန္တဂိုဏ်းဝင် ကျေးဇူးရှင်ကြီးများကိုလည်း ရိုသေစွာ ဦးခိုက်ပူဇော်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့ဆိုတဲ့ ဒီကနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကလေးကင်ဆာရောဂါ အသိပညာပေးနေ့ (International Childhood Cancer Day) အခါသမယ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကနေ့လို မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူဖို့ ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံးနဲ့တကွ၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာ ရောဂါဝေဒနာကို ခံစားနေရတဲ့ ကလေးငယ်များ အားလုံး ကင်ဆာရောဂါဘေးမှ ကင်းဝေးကြပြီး၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ရွှင်လန်းကြပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။ လူ့ဘဝဆိုတာ ကောင်းသော အလေ့အကျင့်လေးတွေကို နေ့စဉ် မွေးမြူသွားမှသာ ကောင်းမြတ်တဲ့ ရလဒ်တွေကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားစကားတွေ မစတင်ခင်လေးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အားလုံး စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံလေး တစ်ခုကို စိုက်ကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာလေး ထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်၊ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အရင်ဆုံး သတိကပ်ထားလိုက်ပါ။ ပြီးရင် အခု ကင်ဆာရောဂါ ခံစားနေရတဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေကို မျက်စိထဲမှာ မြင်ယောင်ပြီး၊ သူတို့လေးတွေ ကျန်းမာပါစေဆိုတဲ့ 'မေတ္တာ' ကို အရင်ပို့လွှတ်လိုက်ပါ။ အဲဒီနောက်မှာ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးထဲကို ဉာဏ်နဲ့ ပြန်လှည့်ပြီး၊ ဒီသွေးတွေ သားတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ ရုပ်ခန္ဓာကြီးဟာလည်း အချိန်မရွေး ဖောက်ပြန် ပျက်စီးသွားနိုင်တယ်၊ ကင်ဆာလို ရောဂါဆိုးတွေ အချိန်မရွေး ဝင်လာနိုင်တယ် ဆိုတဲ့ 'မရဏနုဿတိ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ဆက်လက် ပွားများကြည့်ပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု အချိန်လေးမှာ ငါတို့တွေ ကျန်းမာနေတယ်၊ သန်စွမ်းနေတယ် လို့ ထင်ရပေမယ့်၊ အတွင်းက ရုပ်တရား (ရူပက္ခန္ဓာ) ကြီးဟာ စက္ကန့်နဲ့အမျှ အိုမင်းခြင်း၊ ယိုယွင်းခြင်းဆီကို ဦးတည် သွားနေတာပါ။ အသက်ရှူသွင်းလိုက်တဲ့ လေလေး ပြန်မထွက်လာရင် သေခြင်းတရားကို ရောက်သွားသလိုပါပဲ။ ဒါကြောင့်မို့လို့ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အချိန်မရွေး ပျက်စီးသွားနိုင်တယ် ဆိုတဲ့ သံဝေဂဉာဏ်လေးကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ခိုင်ခိုင်မာမာ ကိန်းအောင်းသွားအောင် အာရုံပြုပေးပါနော်။

ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ခန္ဓာရဲ့ မမြဲတဲ့ သဘောလေးကို နည်းနည်းလေး သိမြင်သွားပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လေ့လာမယ့် အကြောင်းအရာလေးကို ဆက်ကြည့်ကြရအောင်။ လူသားတွေရဲ့ နေ့စဉ် ဘဝမှာ သိသိနဲ့ ဖြစ်စေ၊ မသိဘဲနဲ့ ဖြစ်စေ အမြဲတမ်း ပြုလုပ်နေမိတဲ့ အလေ့အကျင့် (Habit) တွေ အကြောင်းကို ပိဋကတ်တော်လာ အဘိဓမ္မာ သဘောတရားတွေနဲ့ ချိန်ထိုးပြီးတော့၊ ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာရပ်တွေက ဘယ်လို ရှုမြင်သလဲဆိုတာကို ဦးပဉ္ဇင်း ဆွေးနွေး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာမှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူသားတွေရဲ့ အပြုအမူနဲ့ အလေ့အကျင့်တွေကို လေ့လာတဲ့ ပညာရပ်ကို အင်္ဂလိပ်လို Behavioral Science လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အပြုအမူဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာရပ်ပေါ့နော်။ ဒီပညာရပ်က လူတစ်ယောက်ဟာ အလုပ်တစ်ခုကို ဘာဖြစ်လို့ ထပ်ခါထပ်ခါ လုပ်နေမိသလဲ ဆိုတာကို ဦးနှောက်နဲ့ အာရုံကြော သိပ္ပံ (Neuroscience) နဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး လေ့လာပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ တွေ့ရှိချက်အရ ငါတို့ နေ့စဉ် လုပ်နေတဲ့ အလုပ်တွေရဲ့ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ဟာ စဉ်းစားပြီး လုပ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ အလေ့အကျင့် (Habit) အရ အလိုအလျောက် လုပ်နေကြတာ ဖြစ်တယ် တဲ့။

ဦးနှောက်ထဲမှာ Basal Ganglia လို့ခေါ်တဲ့ အလေ့အကျင့်တွေကို မှတ်သားပေးတဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေး တစ်ခု ရှိပါတယ်။ လူတစ်ယောက်က အလုပ်တစ်ခုကို ထပ်ခါထပ်ခါ လုပ်ဖန် များလာတဲ့ အခါ၊ ဦးနှောက်က စွမ်းအင် ချွေတာချင်တဲ့ အတွက် အဲဒီအလုပ်ကို 'အလိုအလျောက် စနစ်' (Autopilot) အဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ အလေ့အကျင့် ဖြစ်စဉ် (Habit Loop) မှာ အဆင့်သုံးဆင့် ရှိပါတယ်။ ပထမက အစပျိုးပေးတဲ့ အရာ (Cue)၊ ဒုတိယက အဲဒီအတိုင်း လုပ်လိုက်တဲ့ အပြုအမူ (Routine)၊ တတိယက အဲဒီကနေ ရလိုက်တဲ့ ကျေနပ်မှု (Reward) ပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မနက် အိပ်ရာနိုးတာနဲ့ သွားတိုက်တဲ့ အလေ့အကျင့်ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ အိပ်ရာက နိုးတာက (Cue) ပါ။ သွားတိုက်တံကို ယူပြီး တိုက်လိုက်တာက (Routine) ပါ။ ပါးစပ်ထဲမှာ ရှင်းလင်းသွားပြီး သွားတိုက်ဆေးရဲ့ အေးမြတဲ့ အရသာလေးကို ရလိုက်တာက (Reward) ကျေနပ်မှုပါပဲ။ ဒီလို ထပ်ခါထပ်ခါ လုပ်ဖန်များလာတော့၊ နောက်ပိုင်း မနက်နိုးတာနဲ့ ဦးနှောက်က မစဉ်းစားရတော့ဘဲ သွားတိုက်တံဆီကို အလိုလို ရောက်သွားပါတော့တယ်။ အဲဒါ အလေ့အကျင့်ရဲ့ စွမ်းအားပါပဲ။

 'အရှင်ဘုရား... ကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့်တွေက အလိုလို ဖြစ်သွားတာ ကောင်းပါတယ်။ ဆိုးတဲ့ အလေ့အကျင့်တွေ၊ ဥပမာ- ဒေါသထွက်တာ၊ ဆဲရေးတိုင်းထွာတာတွေ ကျတော့ရော ဖျောက်လို့ မရတော့ဘူးလား' လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်နော်။ သိပ္ပံပညာကတော့ ဖျောက်လို့ ရတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ Neuroplasticity လို့ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း သဘောတရားအရ၊ သတိထားပြီး (Conscious intervention) အကျင့်သစ် တစ်ခုနဲ့ အစားထိုးပေးရင် ဆိုးတဲ့ အလေ့အကျင့်ဟောင်းတွေကို ဖျောက်ဖျက်ပစ်လို့ ရပါတယ် တဲ့။

ဒီလို သိပ္ပံပညာရဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေကို သေချာ ကြည့်လိုက်ရင်၊ အလေ့အကျင့် ဆိုတာဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဘဝကို ပုံဖော်ပေးနေတဲ့ အဓိက အင်အားစုကြီး ဖြစ်တယ် ဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို မြတ်စွာဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက အဘိဓမ္မပိဋကတ်တော်တွေမှာ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ကဲ... ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်လက်ပြီး တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ကြရအောင်နော်။

အဘိဓမ္မာ တရားတော်မှာ ကံ (Kamma) တရားတွေ အကျိုးပေးပုံကို ဟောကြားတဲ့ နေရာမှာ 'အာစိဏ္ဏကံ' (Acinna Kamma) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို အထင်အရှား တွေ့ရပါတယ်။ ပါဠိတော် အနက်ကို တစ်လုံးချင်း သေချာ ဓာတ်ခွဲ ကြည့်ကြစို့။ 'အာစိဏ္ဏ' ဆိုတာက အမြဲမပြတ် လေ့လာ ဆည်းပူးအပ်သော၊ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြုလုပ်အပ်သော လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ 'ကမ္မ' ဆိုတာကတော့ ပြုလုပ်ခြင်း (Action) ပါပဲ။ ဒါကြောင့် 'အာစိဏ္ဏကံ' ဆိုတာ မိမိ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ထပ်ခါတလဲလဲ ပြုလုပ်နေတဲ့ အလေ့အကျင့် ကံတရားကြီးကို ခေါ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က လူတစ်ယောက် သေဆုံးခါနီး အချိန်မှာ အကျိုးပေးဖို့ အလှည့်ကျတဲ့ ကံတွေထဲမှာ၊ ဂရုကံ (အလွန် ကြီးလေးတဲ့ ကံ) မရှိရင်၊ ဒီ 'အာစိဏ္ဏကံ' ကပဲ ဝင်ရောက်ပြီး အကျိုးပေးတယ် လို့ ဟောတော်မူပါတယ်။ နေ့တိုင်း ဘုရားရှိခိုးတဲ့ သူဟာ သေခါနီးမှာ ဘုရားရှိခိုးတဲ့ အာရုံတွေ ပေါ်လာပြီး နတ်ပြည်ကို ရောက်ပါတယ်။ နေ့တိုင်း သတ္တဝါတွေကို သတ်ဖြတ်နေတဲ့ သူဟာ သေခါနီးမှာ သွေးသံရဲရဲ အာရုံတွေ ပေါ်လာပြီး အပါယ်ငရဲကို ကျရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာက 'Habit' လို့ ခေါ်တဲ့ အရာကို၊ ဘုရားရှင်က 'အာစိဏ္ဏကံ' အဖြစ် အတိအကျ ဟောကြားခဲ့တာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဓမ္မပဒ ဝတ္ထုမှာ ပါတဲ့ စုန္ဒသုကရိက ဝက်သတ်သမားကြီး အကြောင်းကို ကြည့်ပါ။ သူဟာ နှစ်ပေါင်း ၅၀ လုံးလုံး ဝက်တွေကို နေ့စဉ် ရက်ဆက် သတ်ဖြတ်လာခဲ့တာ၊ အဲဒါ သူ့ရဲ့ အာစိဏ္ဏကံ (အလေ့အကျင့်) ဖြစ်နေပါပြီ။ သူ သေခါနီး အချိန်ရောက်တော့၊ ငရဲမီးတွေ ကြိုတင် လောင်ကျွမ်းပြီး ဝက်လို အော်ဟစ် ငိုယိုကာ သေဆုံးသွားရပါတယ်။ သူ့ရဲ့ အလေ့အကျင့်က သူ့ကို အဲဒီ အကျိုးဆက် (ရလဒ်) ဆီကို အလိုအလျောက် ခေါ်ဆောင်သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အကျင့်ဆိုတာ ကံကို ဖြစ်စေတယ် လို့ မှတ်သားရပါမယ်။

 ပုဒ်ရေ (၁၉၄) မှာ 'ဥပါယာသ' ဆိုတဲ့ ပြင်းစွာ ပင်ပန်း ဆင်းရဲခြင်း၊ စိတ်ပျက် လက်ပျက် ဖြစ်ခြင်း သဘောတရားကို အတိအလင်း ဟောကြားထားပါတယ်။ လူတွေဟာ မကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့်တွေ (ဥပမာ- အရက်သောက်တာ၊ ဒေါသထွက်တာ) ကို နှစ်ပေါင်းများစွာ လုပ်လာပြီးတဲ့နောက်၊ ရောဂါဘေးတွေ ဝင်လာတဲ့ အခါ၊ ဘဝတွေ ပျက်စီးသွားတဲ့ အခါကျမှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် နောင်တရပြီး ဥပါယာသ ဆိုတဲ့ ဒုက္ခမီးတွေ လောင်ကျွမ်းတတ်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို မကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့်ကနေ ဖြစ်လာမယ့် ဒုက္ခတွေကို ပယ်သတ်ဖို့ (ပယ်ခြင်း) ဆိုတာ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့မှသာ ရနိုင်တာပါ။ ကဲ... ဒါဆိုရင် အဲဒီ အလေ့အကျင့်တွေ ဘယ်လို ဖြစ်လာသလဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်နေသလဲ ဆိုတာကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။

ငါတို့တွေ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ တွေ့ကြုံနေရတာဟာ ဒွါရ (၆) ပါးနဲ့ အာရုံ (၆) ပါး တိုက်ခိုက်မှုတွေချည်းပါပဲ။ ဥပမာလေး တစ်ခုနဲ့ အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့က တစ်စုံတစ်ယောက်က ကိုယ့်ကို အပြစ်တင်တဲ့ စကားလေး တစ်ခွန်း ပြောလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ နားအကြည်ဓာတ် (သောတပသာဒ) ဆိုတဲ့ 'ဒွါရ' ဟာ 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါ။ အပြင်က ဝင်လာတဲ့ အသံလှိုင်း (သဒ္ဒါရုံ) ဆိုတဲ့ 'အာရုံ' ကလည်း 'ရူပက္ခန္ဓာ' ပါပဲ။

အဲဒီ နားအကြည်ရုပ်နဲ့ အသံရုပ်တို့ ထိခိုက်မိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း 'အော်... အသံပါလား' ဆိုပြီး သိလိုက်တဲ့ ကြားသိစိတ် (သောတဝိညာဉ်) လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ ကြားသိစိတ်ကလေးကတော့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ နာမ်တရား ဖြစ်သွားပါပြီ။ ရုပ်နဲ့ နာမ် ပေါင်းဆုံသွားတဲ့ သဘောပေါ့။ ဒီလို ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ် သုံးခု ပေါင်းဆုံသွားတာကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ 'ဖဿ' လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဖဿ ဖြစ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အဲဒီစကားကို ကြားရတဲ့အတွက် မနှစ်မြို့တဲ့ ခံစားမှု 'ဒေါမနဿ ဝေဒနာ' (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ) က ဆက်ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ဒါဟာ ငါ့ကို စော်ကားတဲ့ စကားပဲ လို့ အတိတ်က အတွေ့အကြုံတွေနဲ့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' (သညာက္ခန္ဓာ) က အလုပ်လုပ်သွားပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဲဒီ သညာကနေ တစ်ဆင့် ဘာဆက်ဖြစ်သလဲ။ သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ (Cue) လေး ဝင်လာတာနဲ့၊ ငါတို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အလေ့အကျင့် (Routine) အတိုင်း အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်ပါတော့တယ်။ 'ဒီလူကို ငါ ပြန်ဆဲမယ်၊ ပြန်အော်မယ်' ဆိုတဲ့ ဒေါသစိတ်၊ တွေးတော ကြံစည်တဲ့ 'သင်္ခါရ' (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တွေ ချက်ချင်း ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။ အဲဒါဟာ အာစိဏ္ဏကံ အလုပ်လုပ်သွားတာပါပဲ။

အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ သေချာ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း ကြည့်လိုက်ရင် ဘယ်နေရာမှာမှ 'ငါ' ဆိုတာ မပါပါဘူး။ 'ငါ ကြားတယ်၊ ငါ ဒေါသထွက်တယ်' ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် မရှိပါဘူး။ နားအကြည်ရုပ်၊ အသံရုပ်၊ ကြားသိစိတ်၊ ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ၊ ပြီးတော့ အလေ့အကျင့်အရ ပေါ်လာတဲ့ သင်္ခါရ... ဒီရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောတရားတွေပဲ အဆင့်ဆင့် အလုပ်လုပ်သွားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ငါတို့က သတိမကပ်နိုင်တဲ့အခါ 'ငါ့ကို လာပြောရမလား၊ ငါက ပြန်ပြောရမှ' ဆိုပြီး အသံနဲ့ ကိုယ်နဲ့၊ ဒေါသနဲ့ ကိုယ်နဲ့ တစ်သားတည်း ပေါင်းစပ်လိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို ခန္ဓာငါးပါးကို အကောင်အထည် အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူလိုက်တာဟာ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ကြီး ဝင်ရောက်လာတာပါပဲ။ အဲဒီ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစွဲကြောင့်ပဲ အလေ့အကျင့်ဆိုးတွေ သံသရာလည်နေတာပါ။

ဒီသက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာလိုပါပဲ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးလေးတွေ ဆွဲပြီး အရုပ်လေးတွေကို ရန်ဖြစ်နေသလို လှုပ်ရှားပြတဲ့အခါ၊ ပွဲကြည့်ပရိသတ်က အဟုတ်ကြီး ထင်နေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ကွယ်က ကြိုးတွေကို မြင်သွားတဲ့အခါ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ အသံကြားလို့ ဒေါသ ဖြစ်လာတဲ့ အချိန်မှာ 'ငါ ကြားတယ်၊ ငါ ဒေါသထွက်တယ်' လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ ဒီနေရာမှာ တစ်နေ့တာ အလေ့အကျင့် ညွှန်ကြားနည်း အနေနဲ့ ပြောရရင်၊ နေ့စဉ် ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဘာဖြစ်ဖြစ် 'သိတယ်' လို့ မှတ်တဲ့ အလေ့အကျင့်သစ် (New Habit) ကို တည်ဆောက်ရပါမယ်။

အသံကြားရင် 'ကြားတယ်... ကြားတယ်... မကျေနပ်တဲ့စိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်' လို့ ဓာတ်သဘောသက်သက် အနေနဲ့သာ စောင့်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နိုင်ရင် 'အော်... နားနဲ့ အသံ တိုက်လို့ ကြားသိစိတ် ပေါ်လာတာပါလား၊ ဒေါသဆိုတာ အလေ့အကျင့်ဟောင်းကြောင့် ပေါ်လာတဲ့ နာမ်တရား သက်သက်ပါလား' လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်လာပြီး၊ ငါ ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကြီး အလိုလို ပြုတ်ကျသွားပါတော့တယ်။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ရုံနဲ့ မပြီးသေးဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆက်ပြီး ရှုရပါဦးမယ်။ အဲဒီလို ပေါ်လာတဲ့ ကြားသိစိတ်ကလေး၊ ဒေါသ ဝေဒနာကလေးတွေဟာ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသလား။ သေချာ စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ သတိ (Sati) နဲ့ စောင့်ကြည့်နေတာနဲ့ အမျှ၊ အဲဒီ ဒေါသစိတ်ကလေးဟာ ထပ်ပြီး မပွားလာတော့ဘဲ၊ တဖြည်းဖြည်း လျော့ကျပြီး ချုပ်ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။

ဒီလို ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရား မှန်သမျှဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ချက်ချင်း ပျက်စီးသွားတာပါလား ဆိုတဲ့ 'အနိစ္စ' သဘောကို ဉာဏ်နဲ့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်တာနဲ့၊ ဒီဒေါသကြီးက ငါ့ကို အမြဲတမ်း နှိပ်စက်နေတာပဲ၊ ခိုင်တယ် မြဲတယ် လို့ ယူဆထားတဲ့ 'သဿတဒိဋ္ဌိ' ကြီး ကွာကျသွားပါတော့တယ်။ အလေ့အကျင့် ဆိုတာ ပြောင်းလဲလို့ မရတဲ့ အရာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတဲ့ သင်္ခါရ တရားတွေသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးပြန်ရော၊ 'အရှင်ဘုရား... ဒေါသစိတ် ပျက်သွားပြီ ဆိုရင် ဘာမှ မရှိတော့ဘူးပေါ့။ အကုန်လုံး သုဉ်းသွားပြီပေါ့' လို့ အပြတ်ယူစရာ ရှိပါတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒေါသစိတ်လေး ပျက်သွားပေမယ့်၊ ငါတို့က အဲဒီနေရာမှာ သတိနဲ့ 'မေတ္တာ' ဆိုတဲ့ စိတ်အသစ် တစ်ခုကို အစားထိုးလိုက်ရင်၊ မေတ္တာစိတ်က ချက်ချင်း ဆိုသလို အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ တစ်ခုပျက်သွားတိုင်း နောက်တစ်ခုက အဆက်မပြတ် အစားထိုးနေတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရေဒီယို လှိုင်းကို ဒေါသလှိုင်းကနေ မေတ္တာလှိုင်းဆီ ပြောင်းလှည့်လိုက်သလိုပါပဲ။ စိတ်အစဉ်ဆိုတာလည်း အကြောင်းတရား ရှိနေသရွေ့ အကျိုးတရား အနေနဲ့ ဆက်တိုက် အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို အကြောင်းရှိလို့ အကျိုးဆက်စပ်ပြီး အစားထိုး ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ သဘောတရားကို သေချာ သိမြင်သွားတဲ့ အခါမှာတော့၊ သေရင် ဘာမှ မဖြစ်တော့ဘူး၊ ပြတ်သွားပြီ လို့ အပြတ်ယူထားတဲ့ 'ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ' ဆိုတဲ့ အမှားကြီးလည်း လုံးဝ ကျွတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့ အနေနဲ့ နေ့စဉ် ဘဝမှာ ဆိုးတဲ့ အာစိဏ္ဏကံ အလေ့အကျင့်ဟောင်းတွေကို ပယ်ဖျောက်ပြီး၊ 'ဖြစ်ပေါ်လာသမျှ ရုပ်နာမ်ကို ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားတာပဲ။ ပျက်ပြီးရင်လည်း အစားထိုးနေတာပဲ' ဆိုတဲ့ ဓမ္မအစဉ်၊ ခန္ဓာအစဉ်တွေကို အမှန်အတိုင်း ရှုမှတ်တဲ့ ကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့်သစ် တွေကို မွေးမြူနိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ပြုတ်ပြီး၊ ဥပါယာသ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို ပယ်သတ်ကာ နိဗ္ဗာန်နဲ့ အနီးဆုံး အနေအထားကို ရောက်ရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်လို့ တိုက်တွန်း အလုပ်ပေးလိုက်ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီလို ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်သွားပြီဆိုရင်၊ လက်တွေ့ဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေကိုလည်း ဘယ်လို သတိပညာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းအောင် ဖြေရှင်းနိုင်သလဲ ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ နေ့စဉ် လာရောက် လေ့လာကြတဲ့ ဧည့်သည်တွေကို ရှင်းပြရတဲ့ လုပ်အားပေး ဝန်ထမ်း (Volunteer) တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ ဒေါ်မြ ဆိုတဲ့ အသက် ၅၀ အရွယ် ဒကာမကြီး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ သူက ပြတိုက်မှာ အလုပ်လုပ်တာ ကြာပြီဆိုတော့ အတွေ့အကြုံလည်း ရှိတယ်၊ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာ မကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့် (အာစိဏ္ဏကံ) တစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ ကလေးတွေ လာရင် ဆူညံတာကို မခံနိုင်ဘဲ၊ ခပ်ကြမ်းကြမ်း ဟောက်ငေါက်ပြီး ငေါက်တတ်တဲ့ အကျင့်ပါပဲ။ ကလေးတွေ အသံကြားတာနဲ့ သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်က အလိုအလျောက် ဒေါသထွက်ဖို့ အလုပ်လုပ်သွားတော့တာပဲ။

တစ်နေ့တော့ ဒီကနေ့လို ကလေးကင်ဆာနေ့ မျိုးမှာ၊ ဆေးရုံကနေ ကင်ဆာရောဂါ ခံစားနေရတဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေ အဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့ ပြတိုက်ကို လေ့လာရေး လာကြပါတယ်။ ကလေးတွေဆိုတော့လည်း ဘယ်လောက်ပဲ နာမကျန်း ဖြစ်နေပါစေ၊ အသစ်အဆန်း ဓာတ်တော်တွေကို မြင်တဲ့အခါ စိတ်လှုပ်ရှားပြီး နည်းနည်း ဆူညံသွားကြတယ်။ အဲဒီမှာ ဒေါ်မြ က သူ့ရဲ့ အလေ့အကျင့်ဟောင်း အတိုင်း ချက်ချင်းပဲ ဒေါသထွက်လာပြီး၊ "ဟဲ့ ကလေးတွေ... တိတ်တိတ်နေကြစမ်း။ ဒီမှာ ဓာတ်တော်တွေ ရှိတယ်။ ဆူဆူညံညံ မလုပ်နဲ့" ဆိုပြီး အကျယ်ကြီး အော်ငေါက်လိုက်ပါတော့တယ်။ ကလေးလေးတွေ ခမျာ လန့်သွားပြီး မျက်နှာငယ်လေးတွေ ဖြစ်သွားရှာတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက် တာဝန်ခံ ภัณฑာထိန်းချုပ် ဦးသန့်ဇင် ရောက်လာပါတယ်။ ဖြစ်စဉ်ကို မြင်သွားတဲ့ အခါမှာ ဦးသန့်ဇင်က ဒေါ်မြကို ဘေးဖယ်ခေါ်သွားပြီး တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ပဲ ရှင်းပြပါတယ်။

"ဒေါ်မြ... အစ်မကြီးရဲ့ အလေ့အကျင့်ဟောင်းက အစ်မကြီးကို ဒုက္ခပေးနေပြီ။ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ (Policy 8, Art 8.6) မှာ၊ ပြတိုက်ကို လာရောက်တဲ့ ထိခိုက်လွယ်တဲ့ အုပ်စုတွေ၊ အထူးသဖြင့် နာမကျန်းတဲ့ ကလေးငယ်တွေကို ဆက်ဆံတဲ့ အခါမှာ နေ့စဉ် အလေ့အကျင့် အနေနဲ့ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ ရှေ့ထားပြီး ဆက်ဆံရမယ် (Compassionate conduct towards vulnerable groups) လို့ အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။ ဒီကလေးလေးတွေဟာ ကင်ဆာရောဂါကို ခံစားနေရတဲ့ ကလေးလေးတွေပါ။ သူတို့ရဲ့ ဘဝမှာ ပျော်ရွှင်ရမယ့် အချိန်က သိပ်မကျန်တော့ပါဘူး။ အစ်မကြီးရဲ့ ဒေါသ အလေ့အကျင့် (အာစိဏ္ဏကံ) က သူတို့လေးတွေရဲ့ စိတ်ကို ဒဏ်ရာ ရသွားစေတယ်" လို့ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အလေ့အကျင့် ဆိုတာ သိပ္ပံပညာအရ ပြင်လို့ ရပါတယ်။ "ဒေါ်မြ... အစ်မကြီးရဲ့ ဦးနှောက်က ကလေးအသံ ကြားတာနဲ့ ဒေါသထွက်အောင် လေ့ကျင့်ထားမိလို့ပါ။ အခုက စပြီး အဲဒီ အာစိဏ္ဏကံကို ပြင်ရအောင်။ ကလေးအသံ ကြားတာနဲ့ ဒေါသ မထွက်ခင်၊ ကြားတယ် လို့ သတိလေး (Sati) အရင် ကပ်လိုက်ပါ။ ပြီးရင် ဒီကလေးတွေ ကျန်းမာပါစေ ဆိုတဲ့ မေတ္တာစိတ် (New Habit) လေးနဲ့ အစားထိုးလိုက်ပါ" လို့ ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံကို ယှဉ်တွဲပြီး ဆုံးမလိုက်ပါတယ်။

ဒီစကားကို ကြားမှ ဒေါ်မြလည်း မျက်ရည်ဝဲသွားတယ်။ "မှန်လှပါ ဆရာ။ ကျွန်မက 'ငါ မှန်တယ်၊ သူတို့ ဆူတာ မှားတယ်' ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစွဲနဲ့၊ အလေ့အကျင့်ဟောင်းရဲ့ ကျေးကျွန် ဖြစ်နေမိပါတယ်။ ဒီကလေးလေးတွေကို ကျွန်မ ပြန်ပြီး မေတ္တာနဲ့ ရှင်းပြပါ့မယ်" လို့ ဝန်ခံသွားပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာတော့ ဒေါ်မြဟာ ကလေးတွေဆီ ပြန်သွားပြီး၊ အလွန် ချိုသာတဲ့ အသံနဲ့၊ မေတ္တာ အပြည့်ပါတဲ့ အလေ့အကျင့်သစ်နဲ့ ဓာတ်တော်တွေ အကြောင်းကို ရှင်းပြပါတော့တယ်။ ကလေးလေးတွေလည်း အလွန် ပျော်ရွှင်သွားပြီး၊ ပြတိုက်ထဲမှာ ကြည်နူးစရာ အပြုံးလေးတွေ ပြည့်နှံ့သွားပါတော့တယ်။ ဒါဟာ ဆိုးတဲ့ အာစိဏ္ဏကံ အလေ့အကျင့်ဟောင်းကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်ပြီး ကောင်းတဲ့ အလေ့အကျင့်သစ် အဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေ တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ကြစို့။ ငါတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးမှာ ကင်ဆာ အစရှိတဲ့ ရောဂါဝေဒနာတွေ၊ ပြောင်းလဲနေတဲ့ အလေ့အကျင့်ဟောင်းတွေကြောင့် ခံစားရတဲ့ ဥပါယာသ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပါပဲ။

အဲဒီလို ပျက်စီးတတ်တဲ့ အရာတွေ အပေါ်မှာ ဒေါသထွက်တယ်၊ ငါ့အကျင့် ငါ မပြင်နိုင်ဘူး ဆိုပြီး ဒေါ်မြ အစက ဖြစ်ခဲ့သလို တပ်မက် စွဲလမ်းနေတဲ့ အတ္တ၊ လောဘ၊ ကိလေသာတွေက ဘာသစ္စာလဲ... 'သမုဒယသစ္စာ' ပါပဲ။ ဒီတဏှာလောဘ၊ အာစိဏ္ဏကံ အဟောင်းတွေကြောင့်ပဲ ဒုက္ခတွေ၊ ပူလောင်မှုတွေ အသစ် အသစ် ထပ်ဖြစ်နေရတာပါ။

ဒီလို ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီးကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဒေါသ၊ လောဘ၊ အတ္တ တွေကို စွန့်လွှတ်လိုက်နိုင်မယ် ဆိုရင်၊ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ သဘောဟာ ဘာသစ္စာလဲ... 'နိရောဓသစ္စာ' ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက်၊ အလေ့အကျင့်ဟောင်းတွေ အပေါ် တွယ်တာ၊ ဒေါသထွက် မနေဘဲ၊ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်း သိမြင်အောင် ရှုမှတ်ပြီး၊ ရုပ်နာမ် ဓာတ်သဘောသက်သက်ပဲလို့ သိမြင်ကာ ဒိဋ္ဌိသုံးပါး ဖြုတ်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်ကြီး၊ ကောင်းသော အလေ့အကျင့်သစ်ကို မွေးမြူခြင်းကတော့ လမ်းမှန်ဖြစ်တဲ့ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီမဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်မှသာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာကို ရောက်မှာ ပေါ်လွင်နေပါတယ် ဟုတ်လား။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ အကျင့်နှင့် ရလဒ် ဓမ္မဒေသနာတော် အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ်တွင် ကိန်းအောင်းနေသော အလေ့အကျင့်ဟောင်း၊ အာစိဏ္ဏကံ အဆိုးများကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြုတ်ခွာ ပြုပြင်နိုင်ကြပါစေ၊ သတိပဋ္ဌာန် တရားကို နေ့စဉ် အလေ့အကျင့် အဖြစ် မွေးမြူနိုင်ကြပြီး၊ လောကရှိ ကလေးငယ်များ အားလုံး ကင်ဆာရောဂါ အစရှိသော ဘေးအန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးကာ အစဉ်အမြဲ ကျန်းမာပါစေ လို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာ ချမ်းသာပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူသော အကျင့်ဖြင့် အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.