Day: 081 | ၂၁ မတ် ၂၀၂၄ | ကဗျာနှင့် စာဆို (ဝစီသင်္ခါရ ရှုမှတ်နည်း) | ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဂါထာ | Literature

 

Day: 081 | ၂၁ မတ် ၂၀၂၄ | ကဗျာနှင့် စာဆို (ဝစီသင်္ခါရ ရှုမှတ်နည်း) | ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဂါထာ | Literature

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ မြန်မာကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂၁) ရက်နေ့၊ ဒီကနေ့ ကျရောက်တဲ့ "ကမ္ဘာ့ကဗျာနေ့ (World Poetry Day)" အခါသမယမှာ တရားနာလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး၊ မကြာမီ ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသနေ့ (World Meteorological Day)" ကိုလည်း ကြိုဆိုသောအားဖြင့် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲကို ကြိုတင်သိရှိပြီး ပြင်ဆင်နိုင်သကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ စိတ်အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲနေသော လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ မုန်တိုင်းများကိုလည်း သတိ၊ ပညာဖြင့် ကြိုတင်သိရှိကာ တည်ငြိမ်အေးချမ်းစွာ ဖြတ်သန်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကဗျာဆိုတာ စာလုံးတွေနဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ အိမ်လေးတစ်လုံး ဆိုရင်၊ အဲဒီအိမ်ကို တည်ဆောက်ဖို့အတွက် ကုန်ကြမ်းတွေကတော့ "စိတ်ခံစားမှု" တွေနဲ့ "အတွေး" တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိုးလေဝသ ပညာရှင်တွေက ကောင်းကင်မှာ တိမ်တွေ ဘယ်လို ဖြစ်တည်ပြီး မိုးရွာသလဲ ဆိုတာကို လေ့လာသလိုမျိုး၊ ဒီကနေ့မှာတော့ တို့တစ်တွေက စိတ်ကောင်းကင်ပြင်မှာ ကဗျာဆိုတဲ့ စကားလုံး မိုးပေါက်လေးတွေ ဘယ်လို ဖြစ်တည်လာသလဲ၊ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီတော့ကာ အင်မတန် သိမ်မွေ့နက်နဲလှတဲ့ စာပေအနုပညာနဲ့ ဓမ္မသဘောတရားကို မနာယူခင်မှာ၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အရင်ဆုံး "ဝစီသင်္ခါရ" လို့ခေါ်တဲ့ စကားလုံး ပြုပြင်စီရင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားအောင် ထားကြည့်ကြရအောင်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်သောင့်သက်သာ ထားပြီး မျက်စိလေး မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ ဒီကနေ့ဟာ "ကဗျာနှင့် စာပေ" အကြောင်း ဟောမှာ ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ တိုးတိုးတိတ်တိတ် ပြောနေတဲ့ "အတွင်းစကား (Inner Speech)" လေးတွေကို အာရုံပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်း ပွားများကြည့်ကြစို့။ လူတစ်ယောက်ဟာ ပါးစပ်ကနေ စကားမပြောခင်မှာ၊ စိတ်ထဲကနေ အရင် ပြောလေ့ရှိပါတယ်။ "ငါ ဘာလုပ်ရင် ကောင်းမလဲ၊ ဟိုလူက ဘာလို့ အဲဒီလို ပြောတာလဲ" စသဖြင့် စိတ်ထဲမှာ အသံတိတ် ရေရွတ်နေတာတွေ ရှိပါတယ်။ အဲဒါကို "ဝိတက်၊ ဝိစာရ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ယောဂီတို့ အနေနဲ့ ဝင်လေထွက်လေကို မှတ်ရင်းနဲ့၊ စိတ်ထဲမှာ စကားပြောသံလေးတွေ၊ ကဗျာဆန်ဆန် တွေးမိတာလေးတွေ ပေါ်လာရင် အဲဒီ အသံလေးတွေကို နားထောင်လိုက်ပါ။ အဲဒီ အသံတွေဟာ ငါ မဟုတ်ဘူး၊ စိတ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှု "ဝစီသင်္ခါရ" သက်သက်ပဲလို့ သဘောထားပြီး "ကြားတယ်... ကြားတယ်... တွေးတယ်... တွေးတယ်" လို့ ညင်ညင်သာသာလေး ရှုမှတ်ပေးပါ။

 "အရှင်ဘုရား... စိတ်ထဲက အတွေးတွေကို လိုက်ကြည့်နေရင် စိတ်တွေ ပျံ့လွင့်မသွားဘူးလား" တဲ့။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အတွေးရဲ့ အကြောင်းအရာ (Content) နောက်ကို လိုက်သွားရင်တော့ ပျံ့လွင့်သွားမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ အတွေးရဲ့ ဖြစ်စဉ် (Process) ကို ကြည့်ရင်တော့ သမာဓိ ရပါတယ်။ ဥပမာ - ကဗျာဆရာ တစ်ယောက်က ကဗျာတစ်ပုဒ် ရေးဖို့ စဉ်းစားတဲ့အခါ "လှလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ စကားလုံးလေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီ "လှလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်နောက်ကို မလိုက်ဘဲ၊ "ဪ... စိတ်ထဲမှာ စကားလုံးလေး တစ်လုံး ပေါ်လာပြီး ပျောက်သွားပါလား" လို့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို ကြည့်တာပါ။ ဒါဟာ "ဝစီသင်္ခါရ" ကို ဝိပဿနာ ရှုတာပါပဲ။ စာပေသမားတွေ၊ အနုပညာရှင်တွေအတွက် ဒီနည်းလမ်းက အင်မတန် အထောက်အကူ ပြုပါတယ်။ ကဲ... စိတ်ထဲက စကားသံလေးတွေကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ရင်း ဆက်လက် ရှုမှတ်နေလိုက်ပါ။

မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ အတွေးစကားလုံးတွေရဲ့ ဖြစ်ပျက်သဘောကို မြင်ပြီး တည်ငြိမ်သွားပြီ ဆိုရင်တော့၊ ဒီကနေ့ ခေတ်သစ် စာပေအနုပညာ သဘောတရား (Literary Theory)၊ မိုးလေဝသ သိပ္ပံ (Meteorology) နဲ့ မြတ်စွာဘုရားရှင် ခုဒ္ဒကနိကာယ်မှာ ဟောကြားတော်မူခဲ့တဲ့ "ဂါထာ (Verse)" ဖွဲ့ဆိုမှု အကြောင်းအရာတွေကို ချိတ်ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြစို့။ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ စာပေလေ့လာရေး (Literary Studies) မှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် "ကဗျာ" ဆိုတာ လူသားတွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဘယ်လို ဖြစ်ပေါ်လာသလဲ ဆိုတာကို အာရုံကြော သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စိတ်ဝင်တစား လေ့လာကြပါတယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ ဘယ်ဘက်ခြမ်း (Left Hemisphere) က ဘာသာစကားနဲ့ တိကျမှုကို တာဝန်ယူပြီး၊ ညာဘက်ခြမ်း (Right Hemisphere) က စိတ်ခံစားမှု၊ ရစ်သမ် (Rhythm) နဲ့ တီထွင်ဖန်တီးမှုကို တာဝန်ယူပါတယ်။ ကဗျာတစ်ပုဒ် ဖြစ်လာဖို့အတွက် ဒီဦးနှောက် နှစ်ခြမ်းလုံးက ဟန်ချက်ညီညီ ပူးပေါင်း လုပ်ဆောင်ရပါတယ်။ အထူးသဖြင့် "Flow State" လို့ခေါ်တဲ့ စီးဆင်းမှု အခြေအနေ တစ်ခုကို ရောက်သွားတဲ့အခါ၊ ကဗျာဆရာဟာ ကိုယ်တိုင် စဉ်းစားစရာ မလိုတော့ဘဲ စကားလုံးတွေက သူ့အလိုလို စီးဆင်းထွက်ကျလာတယ်လို့ ခံစားရတတ်ပါတယ်။

ဒါကို မိုးလေဝသ သဘောတရားနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရင် ပိုပြီး ပေါ်လွင်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့လေထုထဲမှာ ရေငွေ့တွေ စုဝေးလာတယ်၊ ဖိအားတွေ ပြောင်းလဲတယ်၊ အပူချိန်တွေ ကွာခြားလာတဲ့အခါ မိုးတိမ်တွေ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး မိုးရွာချပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း အာရုံတွေ (Sights/Sounds) ဝင်လာတယ်၊ ခံစားမှု (Feelings) တွေ စုဝေးလာတယ်၊ ဖိစီးမှု (Pressure) တွေ များလာတဲ့အခါ "ကဗျာ" ဆိုတဲ့ မိုးပေါက်တွေ ရွာချလိုက်ရမှ စိတ်ပေါ့ပါးသွားတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ကဗျာဆိုတာ စိတ်ခံစားမှု မိုးလေဝသရဲ့ ထွက်ပေါက် (Outlet) တစ်ခုပါပဲ။ သိပ္ပံပညာက "မိုးရွာခြင်း" ကို ရူပဗေဒ ဖြစ်စဉ်လို့ မြင်သလို၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကလည်း "ကဗျာဖွဲ့ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း" ကို "ဝစီသင်္ခါရ" လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်စေတနာ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်စဉ် တစ်ခု အနေနဲ့ ရှုမြင်ပါတယ်။

 စာပေအနုပညာမှာ "Catharsis" ဆိုတဲ့ သဘောတရား ရှိပါတယ်။ ဝမ်းနည်းစရာ၊ ကြေကွဲစရာတွေကို ကဗျာအဖြစ် ရေးဖွဲ့လိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲက ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးတွေ လျော့ကျသွားပြီး သန့်စင်သွားတယ် ဆိုတဲ့ သဘောပါ။ ဒါပေမဲ့ ဓမ္မရှုထောင့်က ကြည့်ရင်တော့ သတိထားစရာ တစ်ချက် ရှိပါတယ်။ တကယ်လို့ ကိုယ်ရေးလိုက်တဲ့ ကဗျာဟာ ဒေါသတွေ၊ ရာဂတွေ၊ အမုန်းတရားတွေကို အခြေခံပြီး ရေးဖွဲ့ထားမယ် ဆိုရင်၊ ရေးနေတဲ့ အချိန်မှာ ကိုယ့်စိတ်ကို ပူလောင်စေသလို၊ ဖတ်တဲ့ သူတွေကိုလည်း အဆိပ်သင့်စေနိုင်ပါတယ်။ စကားလုံးတွေ၊ ကဗျာတွေဟာ "စွမ်းအင် (Energy)" တစ်မျိုးပါပဲ။ နှလုံးသားက လာတဲ့ စကားလုံးတွေဟာ တန်ခိုးရှိတယ် ဆိုတာ ဒါကို ပြောတာပါ။ မေတ္တာနဲ့ ရေးရင် မေတ္တာစွမ်းအင် ပျံ့နှံ့မယ်၊ ဒေါသနဲ့ ရေးရင် ဒေါသစွမ်းအင် ပျံ့နှံ့ပါလိမ့်မယ်။

ဒီတော့ သူတော်ကောင်းတို့ သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ခေတ်သစ် စာပေပညာရှင်တွေက ကဗျာကို ခံစားမှု ထွက်ပေါက် အဖြစ် သုံးနေကြတဲ့ အချိန်မှာ၊ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်ဟာ "ဂါထာ" လို့ခေါ်တဲ့ ကဗျာလင်္ကာတွေကို အသုံးပြုပြီး သတ္တဝါတွေကို သံသရာ ဝဲဂယက်ထဲကနေ ကယ်တင်တော်မူခဲ့ပါတယ်။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတဲ့ ဂါထာတွေ၊ ထေရ၊ ထေရီအရှင်မြတ်ကြီးတွေ ရွတ်ဆိုခဲ့တဲ့ ဂါထာတွေဟာ သာမန် ကဗျာတွေလို ခံစားမှု သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ "သစ္စာလေးပါး" ကို ထိုးထွင်းသိမြင်စေတဲ့ ဉာဏ်ပညာ အလင်းရောင်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ "ပါဠိ + ကဗျာ နှိုင်းယှဉ်နည်း (Method #9)" ကို အသုံးပြုပြီး ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂါထာတော်တွေမှာ ပါဝင်တဲ့ အနုပညာမြောက်မှုနဲ့ ဓမ္မအနှစ်သာရကို လေ့လာကြည့်ကြစို့။

ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဓမ္မပဒပါဠိတော်မှာ လာရှိတဲ့ ဂါထာတော် တစ်ပုဒ်ကို နမူနာ ယူကြည့်ရအောင်။ "ယထာပိ ရုစိရံ ပုပ္ဖံ၊ ဝဏ္ဏဝန္တံ အဂန္ဓကံ။ ဧဝံ သုဘာသိတာ ဝါစာ၊ အဖလာ ဟောတိ အကုဗ္ဗတော" တဲ့။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အဆင်းသာ လှပြီး အနံ့မွှေးကြိုင်ခြင်း မရှိတဲ့ ပန်းလှလှလေး တစ်ပွင့်လိုပါပဲ၊ လက်တွေ့ လိုက်နာ ကျင့်သုံးခြင်း မရှိတဲ့ သူရဲ့ ကောင်းမွန်လှပတဲ့ စကားလုံးတွေဟာလည်း အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရပါတယ်" တဲ့။ ဒီဂါထာမှာ ဘုရားရှင်က "ပန်း (Flower)" ဆိုတဲ့ သဘာဝ အာရုံကို ဥပမာ ပေးပြီး၊ "လက်တွေ့ကျင့်သုံးမှု (Action)" ရဲ့ အရေးကြီးပုံကို ကဗျာဆန်ဆန် နှိုင်းယှဉ် ဟောပြထားပါတယ်။ ကဗျာရဲ့ အလှတရား (Aesthetics) ကိုလည်း မပျက်စေဘဲ၊ ဓမ္မရဲ့ အနှစ်သာရ (Essence) ကိုလည်း ထိမိအောင် ဟောကြားထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ စာပေအနုပညာကို ဓမ္မအတွက် အသုံးပြုတဲ့ အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းပါပဲ။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ တရားအနှစ်သာရ အပိုဒ်ရေ ၂၃၅ (Verse 235) မှာ လာရှိတဲ့အတိုင်း "သကဒါဂါမိမဂ်" ဉာဏ်ကို ဆိုက်ရောက်သွားတဲ့ အရိယာ သူတော်စင်ကြီးတွေရဲ့ စကားအရာ၊ စာပေအရာ ကျွမ်းကျင်မှုကို အထူးပြု ဟောကြားလိုပါတယ်။ သကဒါဂါမိ ပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ ကာမရာဂ နဲ့ ဗျာပါဒ (ဒေါသ) အကြမ်းစားကြီးတွေကို ပယ်သတ်ပြီးသား ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူတို့ နှုတ်က ထွက်လာတဲ့ စကားတွေ၊ သူတို့ ရေးဖွဲ့တဲ့ ကဗျာတွေမှာ ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းမှု၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်နာကျင်စေမှု၊ သာမန်ကာလျှံကာ ပေါ့ပျက်ပျက် ဖွဲ့နွဲ့မှုတွေ လုံးဝ မပါဝင်တော့ပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ စကားလုံးတိုင်းဟာ "သုဘာသိတ (ကောင်းစွာ ဆိုအပ်သော စကား)" တွေ ဖြစ်ပြီး၊ ကြားရသူရဲ့ စိတ်နှလုံးကို အေးမြစေတယ်၊ အသိဉာဏ်ကို တိုးပွားစေပါတယ်။ နှလုံးသား ဖြူစင်တဲ့ သူဆီက ထွက်လာတဲ့ ကဗျာဟာ အင်မတန် တန်ခိုးကြီးပါတယ် ဆိုတာ ဒါကို ဆိုလိုတာပါ။

ဒီတော့ကား... ငါတို့ ပုထုဇဉ်တွေ အနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ စကားပြောတဲ့အခါ၊ စာရေးတဲ့အခါ၊ သို့မဟုတ် လူမှုကွန်ရက် (Social Media) ပေါ်မှာ စာတိုလေးတွေ ရေးတဲ့အခါမှာ ကိုယ့်ရဲ့ "ဝစီသင်္ခါရ" ကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို စောင့်ကြည့်မလဲ ဆိုတာကို လက်တွေ့ ဝိပဿနာ အလုပ်ပေး ရှုကွက်ဘက်ကို ကူးကြရအောင်။ လူတစ်ယောက်ဟာ ကဗျာတစ်ပုဒ်၊ သို့မဟုတ် စာတစ်ကြောင်း ရေးတော့မယ် ဆိုတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ယန္တရားကြီး ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သွားသလဲ ဆိုတာကို သတိ (Sati) နဲ့ အဏုစိတ် စောင့်ကြည့်ကြစို့။

ပထမဆုံး အနေနဲ့ "ရေးချင်တယ်" ဆိုတဲ့ ဆန္ဒ (Chanda) သို့မဟုတ် စေတနာ စိတ်ကလေး အရင် ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ စေတနာ မပါဘဲ လက်က စာမရေးပါဘူး။ အဲဒီ "ရေးချင်တဲ့ စိတ်" လေးကို အရင်ဆုံး သိလိုက်ပါ။ ပြီးတော့ စိတ်ထဲမှာ စကားလုံးတွေကို စီစဉ်နေတဲ့ အဆင့် (ဝိတက်၊ ဝိစာရ) ကို စောင့်ကြည့်ပါ။ "ဒီစကားလုံး သုံးရင် ကောင်းမလား၊ ဟိုစကားလုံး သုံးရင် ကောင်းမလား" လို့ စိတ်က တွေးတော ကြံဆနေတာကို "ကြံတယ်... ကြံတယ်... စီစဉ်တယ်... စီစဉ်တယ်" လို့ ရှုမှတ်ပါ။ ဒါဟာ "ဝစီသင်္ခါရ (Verbal Formation)" ကို မြင်အောင် ကြည့်တာပါပဲ။

သာမန်လူတွေကတော့ ရေးချင်တာနဲ့ ချက်ချင်း ရေးလိုက်ကြပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ ကိုယ့်စိတ်ထဲက ဒေါသတွေ၊ မာနတွေ၊ လိမ်ညာချင်စိတ်တွေက စာလုံးတွေထဲမှာ ရောပါသွားတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဝိပဿနာ ရှုမှတ်သူကတော့ "မရေးခင် ခဏရပ် (Pause)" လိုက်ပါတယ်။ "ငါ အခု ရေးမယ့် စာဟာ ဘယ်က လာတာလဲ။ ဒေါသက လာတာလား၊ မေတ္တာက လာတာလား" လို့ စစ်ဆေး (Audit) လိုက်ပါတယ်။ တကယ်လို့ ဒေါသက လာတာ ဆိုရင် "ပူတယ်... ပူတယ်" လို့ ရှုမှတ်ပြီး အဲဒီ စိတ်ကို အရင် ငြိမ်းအောင် လုပ်လိုက်ပါတယ်။ စိတ်ငြိမ်းသွားမှ၊ ကြည်လင်သွားမှ ထွက်လာတဲ့ စကားလုံးတွေကို အသုံးပြုပါတယ်။ ဒါဟာ "စာဆိုတော်" တစ်ယောက်ရဲ့ အမြင့်မားဆုံး ကျင့်ဝတ် (Literary Ethics) ပါပဲ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရေနောက်နေတဲ့ အချိန်မှာ ရေထဲက ပုံရိပ်ကို ကြည့်ရင် မမှန်မကန် မြင်ရသလို၊ စိတ်နောက်နေတဲ့ အချိန်မှာ ရေးတဲ့ စာတွေဟာလည်း အမှန်တရားနဲ့ ဝေးကွာပြီး အကျိုးမဲ့ ဖြစ်စေပါတယ်။ ရေကြည်သွားမှ ကြည့်လိုက်ရင် ပုံရိပ်မှန်ကို မြင်ရသလို၊ စိတ်ကြည်လင်သွားမှ ရေးတဲ့ စာတွေဟာလည်း ဖတ်သူရဲ့ နှလုံးသားကို ထိခိုက်စေပြီး အကျိုးများစေပါတယ်။ သကဒါဂါမိ ပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ စကားလုံးတွေဟာ စမ်းချောင်းရေလို ကြည်လင်အေးမြနေတာက သူတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ ကိလေသာ အနည်အနှစ်တွေ ကင်းစင်နေလို့ပါပဲ။

ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ ဆိုရင်... လက်တွေ့ အလုပ်ပေး အနေနဲ့ စာတစ်ကြောင်း ရေးတိုင်း၊ စကားတစ်ခွန်း ပြောတိုင်း "ငါ ပြောတယ်၊ ငါ ရေးတယ်" လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ "စေတနာကြောင့် ဝစီကံ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါလား။ နာမ်တရားကြောင့် ရုပ်တရား (အသံ/လက်လှုပ်ရှားမှု) ဖြစ်ပေါ်လာတာပါလား" လို့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု (Paticcasamuppada) ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တာနဲ့ "ငါ တော်တယ်၊ ငါ့ ကဗျာ ကောင်းတယ်" ဆိုတဲ့ မာန တွေ လျော့ပါးသွားပြီး၊ သဘာဝတရား သက်သက် အဖြစ်သာ မြင်လာပါလိမ့်မယ်။

အဲဒီလို ရှုမှတ်နေရင်းနဲ့ နောက်တစ်ဆင့် တက်ပြီး သဿတဒိဋ္ဌိ (မြဲတယ်လို့ ယူဆတဲ့ အမြင်) ကို ဖြုတ်ကြစို့။ ကိုယ် ရေးလိုက်တဲ့ ကဗျာတွေ၊ စာတွေဟာ စာရွက်ပေါ်မှာ ကျန်ခဲ့ပေမဲ့၊ အဲဒီစာကို ရေးနေတဲ့ အချိန်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့တဲ့ စိတ်အစဉ် (Thought Process) တွေကတော့ ချက်ချင်း ချုပ်ငြိမ်း ပျက်စီးသွားပါပြီ။ "ဩော်... တွေးတဲ့ စိတ်ကလည်း မမြဲ၊ ရေးတဲ့ လက်ကလည်း မမြဲ၊ ခံစားမှုကလည်း မမြဲပါလား" လို့ မြင်လိုက်ရင် ငါ့လက်ရာ ဆိုပြီး စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ ဥပါဒါန်တွေ ပြုတ်ကျသွားပါပြီ။

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (ပြတ်တောက်တယ်၊ အကြောင်းအကျိုး မရှိဘူးလို့ ယူဆတဲ့ အမြင်) ကို ဖြုတ်ဖို့ ဆိုရင်တော့... ရေးလိုက်တဲ့ စိတ်တွေ ပျက်သွားပေမဲ့၊ အဲဒီ စာပေက ပေးလိုက်တဲ့ အသိပညာ၊ ကုသိုလ် အကျိုးဆက်တွေကတော့ ပျက်စီးမသွားပါဘူး။ စာကောင်းပေမွန် တစ်ပုဒ်ဟာ လူပေါင်းများစွာကို နှစ်ပေါင်းများစွာ အကျိုးပြုနေသလို၊ အဲဒီ ကုသိုလ်ကံ (Dhamma-dana) ဟာလည်း စာရေးသူရဲ့ သံသရာ ခရီးကို အလင်းရောင် ပေးနေဦးမယ် ဆိုတဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို နားလည်လိုက်ရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အမြစ်ပြတ်သွားပါတယ်။

ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ပိုပြီး ပီပြင်သွားအောင် သွာဂတ ဓာတ်တော်တိုက် ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ သင်ခန်းစာယူဖွယ်ရာ ဇာတ်လမ်းလေး (Case-2481) တစ်ပုဒ်ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ပြတိုက်ကြီးမှာ ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတွေရဲ့ မှတ်တမ်းအကျဉ်း (Caption) တွေကို ရေးသားဖို့ "ကိုဝဏ္ဏ" ဆိုတဲ့ စာရေးဆရာ လူငယ်လေး တစ်ယောက်ကို ခန့်ထားပါတယ်။ ကိုဝဏ္ဏ က ကဗျာ ဝါသနာပါသူ၊ စာပေ အနုပညာကို မြတ်နိုးသူပါ။ သူက ရှေးဟောင်း ဘုရားဆင်းတုတော် တစ်ဆူရဲ့ အောက်မှာ စာရေးရမယ့် အလုပ်ကို တာဝန်ယူထားပါတယ်။

ကိုဝဏ္ဏဟာ သူ့ရဲ့ စာပေစွမ်းရည်ကို ပြချင်တဲ့ "မာန" နဲ့၊ လူတွေ ဖတ်ရင် အထင်ကြီးသွားအောင် ဆိုတဲ့ "လောဘ" စိတ်တွေ ဝင်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူဟာ ဆင်းတုတော်ရဲ့ သမိုင်းကြောင်း အစစ်အမှန်ထက်၊ ပုံကြီးချဲ့ထားတဲ့ အဖွဲ့အနွဲ့တွေ၊ ခက်ခဲနက်နဲတဲ့ ဝေါဟာရတွေ၊ စိတ်ကူးယဉ် ဆန်လွန်းတဲ့ ကဗျာတွေကိုပဲ ဦးစားပေး ရေးစပ်နေပါတယ်။ ဖတ်လိုက်ရင်တော့ လှပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ မကိုက်ညီဘဲ၊ စာဖတ်သူကို အမှန်တရားနဲ့ ဝေးကွာသွားစေတဲ့ စာတွေ ဖြစ်နေပါတယ်။ သူ ရေးပြီးတဲ့ အခါ ပြတိုက်တာဝန်ခံ ကိုမင်း ကို ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားစွာနဲ့ သွားပြပါတယ်။

ကိုမင်းဟာ ပြတိုက်ရဲ့ အခြေခံ စည်းမျဉ်း မူဝါဒ အမှတ် ၂၁၊ အပိုဒ်ခွဲ ၂၁.၂ (Pol 21, Art 21.2) ဖြစ်တဲ့ "စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် ဓမ္မအနှစ်သာရ ဖော်ထုတ်ခြင်း (Arts & Literature Policy)" ကို ကိုင်စွဲထားသူ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုမင်းက ကိုဝဏ္ဏရဲ့ စာကို ဖတ်ကြည့်ပြီး ပြုံးလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ "ကိုဝဏ္ဏ... ခင်ဗျားရဲ့ စာက လှတော့ လှပါရဲ့။ ဒါပေမဲ့ ဒီစာက ဘုရားရှင်ကို ပူဇော်တာလား၊ ခင်ဗျားရဲ့ စာပေစွမ်းရည်ကို ပြပွဲလုပ်နေတာလား" လို့ မေးခွန်းထုတ်လိုက်ပါတယ်။ ကိုဝဏ္ဏ မျက်နှာ ပျက်သွားပါတယ်။

ကိုမင်းက ဆက်ပြီး ရှင်းပြပါတယ်။ "ကိုဝဏ္ဏ... စာပေ အနုပညာ ဆိုတာ အမှန်တရား (Truth) ကို သယ်ဆောင်ပေးတဲ့ ယာဉ်ရထား ဖြစ်ရမယ်ဗျ။ အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ထားတဲ့ ရွှေရောင် ကန့်လန့်ကာ မဖြစ်စေရဘူး။ ခင်ဗျားရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ 'ငါ တော်တယ်' ဆိုတဲ့ မာန နဲ့ ရေးရင်၊ အဲဒီ စာလုံးတွေက အသက်မပါဘူး။ 'ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်ကို လူတွေ ကြည်ညိုပါစေ' ဆိုတဲ့ စေတနာ သန့်သန့်နဲ့ ရေးမှသာ၊ ရိုးရှင်းပေမဲ့ တန်ခိုးရှိတဲ့ စာ ဖြစ်လာမှာပါ။ နှလုံးသားက လာတဲ့ စကားမှသာ နှလုံးသားကို ထိမှန်နိုင်တယ်" လို့ စာပေနဲ့ ဓမ္မကို နှိုင်းယှဉ် (Method #9) ပြီး လမ်းညွှန်ပေးလိုက်ပါတယ်။

ကိုဝဏ္ဏဟာ ကိုမင်းရဲ့ စကားကို ကြားတော့ သံဝေဂ ရသွားပါတယ်။ သူ ပြန်သွားပြီး တရားရှုမှတ်ပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲက "ငါ့စာ၊ ငါ့ကဗျာ" ဆိုတဲ့ အစွဲတွေကို ခွာချလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ဆင်းတုတော်ကို ဖူးမြော်ရင်း ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ကြည်ညိုစိတ် (Saddha) သက်သက်ကို အခြေခံပြီး၊ ရိုးရှင်းပြေပြစ်တဲ့ စာသားလေးတွေကို ပြန်ရေးပါတယ်။ အဲဒီ စာသားလေးတွေကတော့ ဖတ်လိုက်သူတိုင်းရဲ့ ရင်ထဲမှာ ဘုရားရှင်ရဲ့ မေတ္တာတော်ကို ချက်ချင်း ခံစားရစေတဲ့ အစွမ်းထက်တဲ့ စာတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ ဧည့်သည်တွေက အဲဒီ စာလေးကို ဖတ်ပြီး မျက်ရည်ဝဲကြ၊ ကြည်ညိုကြတာကို မြင်တော့ ကိုဝဏ္ဏ ကိုယ်တိုင်လည်း "ပီတိ" ဖြစ်ရပြီး၊ စစ်မှန်တဲ့ စာပေအနုပညာရဲ့ တန်ဖိုးကို နားလည်သွားခဲ့ပါတယ်။

ဒါဟာ "ကဗျာဖွဲ့သီကုံးမှုကို ဝစီသင်္ခါရ အဖြစ် ရှုမှတ်ခြင်း" ရဲ့ လက်တွေ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ အနုပညာ ဖန်တီးမှုကို ဝိပဿနာနဲ့ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါ၊ အဲဒီ အနုပညာဟာ လောကီ အလှဆင် သက်သက် မဟုတ်တော့ဘဲ၊ လောကုတ္တရာ အကျိုးပြု ဓမ္မလက်နက် တစ်ခု ဖြစ်သွားပါတော့တယ်။ ပြတိုက်ကြီးလည်း ကိုဝဏ္ဏရဲ့ စာတွေကြောင့် ပိုပြီး သက်ဝင် လှုပ်ရှားလာခဲ့ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ ကဗျာနှင့် စာဆို၊ ဝစီသင်္ခါရ ရှုမှတ်နည်း အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးပြီး နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ လောကကြီးမှာ စကားမှားလို့ ဒုက္ခရောက်ရတာ၊ စိတ်နဲ့မလိုက်ဖက်တဲ့ စကားတွေ ပြောရလို့ ပင်ပန်းရတာ၊ အမှန်တရားကို မသိလို့ လမ်းမှားလိုက်ရတာ အားလုံးဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" တွေချည်း ဖြစ်နေပါတယ်။ အဲဒီလို ဒုက္ခရောက်အောင် တွန်းပို့နေတဲ့ "ငါ ပြောချင်တယ်၊ ငါ့ကို အထင်ကြီးစေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တဏှာ၊ မာန နဲ့၊ စကားလုံးတွေရဲ့ ပညတ်သဘောကို မသိတဲ့ အဝိဇ္ဇာ တရားတွေဟာ ဒီဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတဲ့ "သမုဒယသစ္စာ" ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလို မာနတွေ၊ လောဘတွေ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်တဲ့ နှလုံးသားနဲ့ ပြောဆို ရေးသားနိုင်တဲ့ အခါ ရရှိလာတဲ့ ငြိမ်းအေးမှု ဓာတ်သဘောဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ငြိမ်းအေးသွားဖို့အတွက် ပြောတိုင်း၊ ရေးတိုင်း၊ တွေးတိုင်းမှာ "ဝစီသင်္ခါရ ဖြစ်တယ်၊ ပျက်တယ်" လို့ သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပြီး အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုမှတ်ပွားများနေတဲ့ ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ် လမ်းကြောင်းကြီးဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ဖြစ်ပါတယ်။ သစ္စာလေးပါး စိုက်သွားပြီ၊ ကိုက်ညီသွားပြီ ဆိုရင်တော့ တို့တစ်တွေရဲ့ သန္တာန်မှာ အကျိုးမဲ့ စကားတွေ၊ အနှစ်မဲ့ ကဗျာတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ သစ္စာတရားကို ဖော်ကျူးတဲ့ ဓမ္မစာဆိုတော်ကြီးတွေ အဖြစ် နိဗ္ဗာန်ကို ရောက်ရှိကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီတော့ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မိုးလေဝသကို ကြည့်ပြီး ပြင်ဆင်သလို၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံ မိုးလေဝသကိုလည်း သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပါ။ မိမိတို့ရဲ့ နှုတ်ထွက်စကား၊ ကဗျာစာပေတွေကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာနဲ့ တန်ဆာဆင်ပြီး၊ လောကအကျိုး၊ သာသနာအကျိုးကို သယ်ပိုးနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေလို့ တိုက်တွန်းချင်ပါတယ်။ ဒီကနေ့ ကမ္ဘာ့ကဗျာနေ့မှာ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ စိတ်ချမ်းသာကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာကြပါစေ၊ နှလုံးသားက လာသော မှန်ကန်သော စကားတို့ဖြင့် လောကကို အလှဆင်နိုင်ကြပါစေ၊ စာပေဗဟုသုတများ တိုးပွား၍ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး ရောက်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၁ မတ် ၂၀၂၄

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.