နေ့ရက် - မေလ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-123) သတင်းနှင့် အမှန်တရား (News and Truth)

နေ့ရက် - မေလ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-123) သတင်းနှင့် အမှန်တရား (News and Truth)

ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ်၊ ကာလာမသုတ် (ကေသမုတ္တိသုတ်)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Media Literacy & Information Disorder (မီဒီယာတတ်မြောက်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှု)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၃) ရက်၊ ကမ္ဘာ့စာနယ်ဇင်း လွတ်လပ်ခွင့်နေ့ (World Press Freedom Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ခေတ်ကြီးက "သတင်းခေတ်" (Information Age) ဖြစ်တဲ့အတွက် မနက်မိုးလင်းတာနဲ့ မျက်စိဖွင့်လိုက်ရင် သတင်းပေါင်းစုံ၊ ကောလာဟလပေါင်းစုံက ဖုန်းထဲကနေ တက်လာကြတယ်။ အဲဒီ သတင်းတွေကြားထဲမှာ ဘယ်ဟာက အမှန်၊ ဘယ်ဟာက အမှားလဲဆိုတာ ခွဲခြားနိုင်ဖို့ဆိုတာ မလွယ်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ဘုန်းကြီးတို့ "သတင်းနှင့် အမှန်တရား" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကို ဆွေးနွေးကြမယ်။

တရားမဟောခင်မှာ... အမှန်တရားကို မြင်နိုင်ဖို့၊ အမှားအမှန် ခွဲခြားနိုင်ဖို့ဆိုတာ "အလင်းရောင်" ရှိမှ ရမယ်။ အမိုက်မှောင်ထဲမှာ ဘာမှ မမြင်ရဘူး။ ဒါကြောင့် ဘုန်းကြီးတို့ စိတ်ရဲ့ အလင်းရောင် ရရှိစေဖို့ "အာလောက ကသိုဏ်း" (Aloka Kasina - Light Meditation) လေးကို အရင် စီးဖြန်းကြရအောင်။

ကိုင်း... အားလုံးပဲ မျက်လုံးလေး မှိတ်၊ စိတ်ထဲမှာ လင်းထိန်နေတဲ့ အရောင်တစ်ခု (ဥပမာ- နေရောင်၊ လရောင်၊ မီးရောင်) တစ်ခုခုကို အာရုံပြုလိုက်ပါ။ အဲဒီ အလင်းရောင်လေးကို စိတ်ထဲမှာ ပုံဖော်ပြီး "အာလောက... အာလောက... အလင်းရောင်... အလင်းရောင်" လို့ မှတ်သားပါ။ အဲဒီ အလင်းရောင်က ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲ၊ နှလုံးသားထဲအထိ လင်းသွားတယ်လို့ သဘောထားပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ကြစို့။ စိတ်ထဲက မသိမှု "မောဟ" အမှောင်တွေ ကင်းစင်သွားပါစေ။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ အတော်အတန် လင်းလက်သွားပြီဆိုရင် ဒီခေတ်ကြီးရဲ့ သတင်းစီးဆင်းမှုအကြောင်းကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာ (Media Literacy) နဲ့ ယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ Information Disorder (သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ ဖောက်ပြန်မှု) ဆိုတာ ရှိတယ်။ အထူးသဖြင့် Facebook တို့၊ TikTok တို့လို Social Media တွေမှာ Algorithm (တွက်ချက်မှု စနစ်) တွေက ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲဆိုတော့... ကိုယ်ကြိုက်တာကိုပဲ ရွေးပြတယ်။ ဥပမာ - ဒကာကြီးက နိုင်ငံရေးသတင်း ကြိုက်ရင် နိုင်ငံရေးသတင်းတွေပဲ တက်လာမယ်။ ဒကာမကြီးက အတင်းအဖျင်း ကြိုက်ရင် အတင်းအဖျင်းတွေပဲ တက်လာမယ်။ အဲဒီအခါ ဘာဖြစ်သလဲဆိုတော့ "Echo Chamber" (ပဲ့တင်သံ အခန်းငယ်) ဆိုတာ ဖြစ်လာတယ်။ ကိုယ်နဲ့ အမြင်တူတာတွေပဲ မြင်ရတော့ "ဪ... လောကကြီးတစ်ခုလုံးက ငါထင်သလိုပါလား" ဆိုပြီး Confirmation Bias (ကိုယ့်အစွဲနဲ့ကိုယ် အတည်ပြုခြင်း) တွေ ဖြစ်လာတယ်။

ဒါ့အပြင် သတင်းအတု (Fake News) တွေက သတင်းအမှန်တွေထက် ၆ ဆ ပိုမြန်မြန် ပြန့်သတဲ့။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သတင်းအတုတွေက လူရဲ့ "ကြောက်စိတ်" (Fear) နဲ့ "ဒေါသ" (Anger) ကို ဆွပေးလို့ပဲ။ ဦးနှောက်ထဲက Amygdala ဆိုတဲ့ စိတ်လှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ အပိုင်းကို တိုက်ရိုက် သွားထိတယ်။ "ဟယ်... ဟုတ်လား၊ ကြောက်စရာကြီး၊ မတရားဘူးဟေ့" ဆိုပြီး စိတ်တွေ လှုပ်ရှားလာရင် ချက်ချင်း Share မိကြရော။ အဲဒီအချိန်မှာ ဦးနှောက်ရဲ့ ဆင်ခြင်တုံတရား (Prefrontal Cortex) က အလုပ်မလုပ်တော့ဘူး။ ဒါဟာ ခေတ်သစ် နည်းပညာက လူ့စိတ်ကို "Hack" လုပ်ထားတဲ့ သဘောပါပဲ။ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။

ကိုင်း... ဒီလို ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ ခေတ်ကြီးမှာ အမှန်တရားကို ဘယ်လို ရှာမလဲ။ ဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး "Media Literacy" သင်တန်းကို ပို့ချခဲ့ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "ကာလာမသုတ်" ပါပဲ။

ကေသမုတ္တိ ဆိုတဲ့ ရွာကို ဘုရားရှင် ရောက်တော့ ရွာသားတွေက မေးကြတယ်။ "အရှင်ဘုရား... ဆရာသမားတွေ အမျိုးမျိုး လာဟောကြတယ်။ ဘယ်သူ့စကား ယုံရမလဲ မသိတော့ဘူး" တဲ့။ ဒီနေ့ခေတ် Facebook ပေါ်က လူတွေလိုပဲပေါ့။

အဲဒီမှာ ဘုရားရှင်က ကျော်ကြားလှတဲ့ (၁၀) ချက်ကို ဟောတယ်။

၁။ မာ အနုဿဝေန - တစ်ဆင့်စကား ကြားရုံနဲ့ မယုံနဲ့။ (Rumors)

၂။ မာ ပရမ္ပရာယ - မိရိုးဖလာ အစဉ်အဆက် ပြောတာပဲဆိုပြီး မယုံနဲ့။ (Tradition)

၃။ မာ ဣတိကိရာယ - ဒီလို ဖြစ်သတဲ့ဟေ့ ဆိုတဲ့ ကောလာဟလကို မယုံနဲ့။ (Trending News)

၄။ မာ ပိဋကသမ္ပဒါနေန - စာပေကျမ်းဂန်နဲ့ ညီတယ်ဆိုပြီးလည်း မျက်စိမှိတ် မယုံနဲ့ဦး။ (Textbook Authority)

၅။ မာ တက္ကဟေတု - ဒီလို ဖြစ်သင့်တာပဲလို့ တွေးခေါ်ကြံဆပြီး မယုံနဲ့။ (Logic)

၆။ မာ နယဟေတု - နည်းမှီပါတယ်ဆိုပြီး မယုံနဲ့။ (Inference)

၇။ မာ အာကာရပရိဝိတက္ကေန - အကြောင်းအရာ ခိုင်လုံပုံ ပေါက်တာနဲ့ မယုံနဲ့။ (Appearance)

၈။ မာ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ - ငါ့အယူအဆနဲ့ ကိုက်ညီတယ်ဆိုပြီး မယုံနဲ့။ (Confirmation Bias)

၉။ မာ ဘဗ္ဗရူပတာယ - ပြောတဲ့သူက ယုံကြည်လောက်တယ်၊ ရာထူးကြီးတယ် ဆိုပြီး မယုံနဲ့။ (Credibility)

၁၀။ မာ သမဏော နော ဂရု - ငါတို့ ဆရာဘုန်းကြီး ပြောတာပဲဆိုပြီး မယုံနဲ့။ (Authority Figure)

"ဒါဖြင့် ဘာကို ယုံရမလဲ ဘုရား" လို့ မေးစရာ ရှိတယ်။ ဘုရားရှင်က ဆက်ဟောတယ်... "ကိုယ့်ကိုယ်တိုင် ဉာဏ်နဲ့ စိစစ်ကြည့်လို့ ဒီအရာဟာ အကုသိုလ် ဖြစ်စေသလား၊ ကုသိုလ် ဖြစ်စေသလား၊ အကျိုးမဲ့ ဖြစ်စေသလား၊ အကျိုးရှိ ဖြစ်စေသလား ဆိုတာကို လက်တွေ့ ဆင်ခြင်ပြီးမှ လက်ခံရမယ်" တဲ့။ ကြည့်စမ်း... ဘယ်လောက် ခေတ်မီတဲ့ လမ်းညွှန်ချက်လဲ။ Fact-Checking (အချက်အလက် စိစစ်ခြင်း) ဆိုတာ ဒါပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့။

ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။ သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်ရလို့ စိတ်လှုပ်ရှားသွားတာကို ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။

ဓမ္မာနုပဿနာ (သို့) စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်

ဥပမာ - "ဓာတ်တော်တွေ အတုတဲ့" ဆိုတဲ့ သတင်းဆိုးတစ်ခု ကြားလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။

၁။ အာရုံ (Object): အသံ (သဒ္ဒါရုံ) သို့မဟုတ် ဖုန်း screen ပေါ်က စာလုံး (ရူပါရုံ)။

၂။ ဒွါရ (Door): နား (သောတ) သို့မဟုတ် မျက်စိ (စက္ခု)။

၃။ ဖဿ (Contact): မြင်တယ်၊ သိတယ် ဆိုတဲ့ ထိတွေ့မှု။

၄။ ဝေဒနာ (Feeling): စိတ်ပူသွားတယ်၊ ဒေါသဖြစ်သွားတယ် (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ)။

ဒီနေရာမှာ သူတော်ကောင်းတို့ အများစုက သတင်း (Story/Pannatti) နောက်ကို လိုက်သွားတယ်။ "ဘယ်သူ ပြောတာလဲ၊ ယုတ်မာလိုက်တာ၊ ပြန်ဆဲမယ်" ဆိုပြီး "တုံ့ပြန်မှု" (Reaction) လုပ်ကြတယ်။ အဲဒါ အမှားပဲ။

ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?

အသံဆိုတာ လေလှိုင်း (Sound Wave) မျှသာ ဖြစ်တယ်။ စာလုံးဆိုတာ အရောင် (Color Pixel) မျှသာ ဖြစ်တယ်။ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်တာက ကိုယ့်စိတ်။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?

သတင်းကြားကြားချင်း "ယုံတယ်/မယုံဘူး" မဆုံးဖြတ်နဲ့။

"ကြားတယ်... ကြားတယ်"။ "မြင်တယ်... မြင်တယ်"။

ရင်ထဲမှာ ဒေါသဖြစ်လာရင်... "ဒေါသ ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။ "ကြောက်စိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။

အဲဒီလို မှတ်လိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက် ဦးနှောက်ရဲ့ Amygdala (စိတ်လှုပ်ရှားမှု) ငြိမ်သွားပြီး၊ Prefrontal Cortex (ဆင်ခြင်ဉာဏ်) ပြန်ပွင့်လာလိမ့်မယ်။ အဲဒီအခါမှ "သတိ" (Sati) နဲ့ ယှဉ်ပြီး "ဒါ သေချာရဲ့လား၊ ဘယ်က လာတာလဲ" လို့ စိစစ်ရမယ်။ ဒါဟာ ဝိပဿနာနည်းအရ "Media Literacy" ပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2423 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ ဒါက Hswagata ပြတိုက်မှာ တကယ် ကြုံခဲ့ရတဲ့ ကိစ္စပါ။

တစ်ခါတုန်းက ပြတိုက်ကို လူတစ်စု ရောက်လာတယ်။ ခေါင်းဆောင်က "မစ္စတာ ဘီ" (Mr. B) ဆိုပါစို့။ သူက ဘာပြောသလဲဆိုတော့ "ကျွန်တော့်ဆီမှာ ဓာတ်တော်အစစ်တွေ ရှိတယ်။ အင်္ဂလန် ဘုရင်မကြီးရဲ့ နန်းတော် (Buckingham Palace) ကနေ တရားဝင် ပေးအပ်ထားတဲ့ စာတွေ၊ ဓာတ်ခွဲခန်း အဖြေတွေလည်း ပါတယ်။ ဒါတွေကို ပွားခွင့်ပြုပါ" ဆိုပြီး စာရွက်စာတမ်း အထပ်လိုက် ပြတယ်။

သာမန်လူဆိုရင်တော့ "ဟာ... အင်္ဂလန်က စာတွေနဲ့ပဲ၊ အစစ် ဖြစ်မှာပဲ" ဆိုပြီး ယုံမိမှာ သေချာတယ်။ (ကာလာမသုတ်လာ "မာ ဘဗ္ဗရူပတာယ" - စာရွက်စာတမ်း ခိုင်လုံပုံ ပေါက်တိုင်း မယုံရ ဆိုတာနဲ့ ကိုက်နေတယ်)။

ဒါပေမဲ့ ဘုန်းကြီးက Template T249 (Document & Media Index Sheet) နဲ့ Template T230 (Evidence Verification Record) ကို ထုတ်ပြီး စစ်ဆေးတယ်။

ပထမဆုံး၊ သူ့စာရွက်စာတမ်းတွေကို "မြင်တယ်... မြင်တယ်" လို့ မှတ်ပြီး၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို ထိန်းတယ်။ ပြီးတော့ အသေးစိတ် ဖတ်ကြည့်တယ်။

ကြည့်လိုက်တော့... Buckingham Palace က စာတွေမှာ စာကြောင်းတွေမညီမညာဖြစ်နေတာတွေ၊ ရေးထားတဲ့အကြောင်းအရာက တော်၀င်ရုံးစာမဟုတ်တဲ့ဟန်ဖြစ်နေတာတွေ တွေ့ရတယ်။ ဓာတ်ခွဲခန်း အဖြေတွေကလည်း Photoshop နဲ့ ပြင်ထားတဲ့ လက္ခဏာတွေ တွေ့ရတယ်။

မစ္စတာ ဘီ ကတော့ ပြောနေတုန်းပဲ။ "ဒါ အစစ်ပါ ဘုရား၊ ယုံကြည်ပါ" တဲ့။

ဘုန်းကြီးက သူ့ကို ပြုံးပြုံးလေးနဲ့ပဲ ပြန်ပြောလိုက်တယ်။ "ဒကာကြီး... ဘုရားဟော ကာလာမသုတ်မှာ စာပါတိုင်း မယုံနဲ့လို့ ဟောထားတယ်။ ဒီစာရွက်တွေက မူရင်းနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးဖို့ လိုပါတယ်" လို့ ပြောပြီး၊ သူ့ရဲ့ တောင်းဆိုမှုကို ဆိုင်းငံ့လိုက်တယ်။

နောက်ဆုံးတော့ စိစစ်လိုက်တဲ့အခါ အားလုံးက အတုတွေ ဖြစ်နေတာ ပေါ်သွားတယ်။ တကယ်လို့သာ ဘုန်းကြီးက "သဒ္ဓါ" လွန်ကဲပြီး ချက်ချင်း ယုံလိုက်ရင်၊ ပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်အတုတွေ ရောက်ကုန်ပြီး သာသနာ ညစ်နွမ်းစရာ ဖြစ်သွားမယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... "သဒ္ဓါ" (Faith) ဆိုတာ ကောင်းပေမယ့် "ပညာ" (Wisdom) မပါရင် အန္တရာယ် ရှိတယ်။ သတင်းတစ်ခု ကြားရင် "ကာလာမသုတ်" မျက်မှန် တပ်ပြီး ကြည့်ကြပါ။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• လောကမှာ သတင်းအမှားတွေ၊ လှည့်စားမှုတွေ၊ ကောလာဟလတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• အဲဒီ သတင်းတွေအပေါ်မှာ "ငါ့အမြင်၊ ငါ့အကြိုက်" နဲ့ စွဲလမ်းပြီး ယုံကြည်လိုက်၊ ဒေါသထွက်လိုက် ဖြစ်နေတာက "သမုဒယသစ္စာ"။

• အမှားအမှန်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ သံသယတွေ ကင်းရှင်းကာ စိတ်အေးချမ်းသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ "နိရောဓသစ္စာ"။

• သတင်းကြားတိုင်း သတိထား၊ ပညာနဲ့ ဆင်ခြင်၊ ကာလာမသုတ် လမ်းစဉ်အတိုင်း ကျင့်သုံးခြင်းဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း သတင်းခေတ်ကြီးထဲမှာ သတင်းမှား၊ သတင်းမှန်တွေကို "ကာလာမသုတ်" ဉာဏ်ဖြင့် ခွဲခြားနိုင်ကြပြီး၊ အမှန်တရား (သစ္စာ) ကိုသာ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် ဒီလို သတင်းအချက်အလက် စိစစ်နည်းများ၊ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းစစ်ဆေးနည်းများကို ပိုမိုသိရှိလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

သတင်းမှန်များကိုသာ ကြားသိရပြီး ပညာဉာဏ်ဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 3, 2023

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.