နေ့ရက် - မေလ (၁၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-136) အလင်းနှင့် ဇီဝနာရီ (Light, Circadian Rhythms & Utu-Niyama)

 

နေ့ရက် - မေလ (၁၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-136) အလင်းနှင့် ဇီဝနာရီ (Light, Circadian Rhythms & Utu-Niyama)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မပိဋကတ် (ဥတုသမုဋ္ဌာန ရုပ်)၊ နိယာမဒီပနီ (ဥတုနိယာမ)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Chronobiology (ဇီဝနာရီဗေဒနှင့် အချိန်ကာလဆိုင်ရာ ဇီဝဗေဒ)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၁၆) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလင်းရောင်နေ့" (International Day of Light) ဖြစ်ပါတယ်။ အလင်းရောင်ဆိုတာ အမြင်အာရုံအတွက် အရေးကြီးရုံသာမက၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ စိတ်ဓာတ်ရေးရာနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ စက်ဝန်းတွေအတွက်ပါ မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ စွမ်းအင်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာ အလင်းရောင်က ခန္ဓာကိုယ်ကို ဘယ်လို ထိန်းချုပ်ထားသလဲ၊ ဘုရားဟော "ဥတု" (ရာသီဥတု/အပူချိန်) သဘောတရားနဲ့ ဘယ်လို ဆက်စပ်နေသလဲ ဆိုတာကို ဆွေးနွေးကြမယ်။

တရားမဟောခင်မှာ... အလင်းရောင်နေ့နဲ့လည်း ကိုက်ညီ၊ စိတ်ရဲ့ ထိုင်းမှိုင်းမှုတွေကိုလည်း ဖယ်ရှားနိုင်ဖို့ "အာလောက ကသိုဏ်း" (Light Meditation) ကို စနစ်တကျ စီးဖြန်းကြရအောင်။

အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ စိတ်ထဲမှာ လင်းထိန်နေတဲ့ နေမင်းကြီး သို့မဟုတ် လပြည့်ဝန်းကြီးကို အာရုံပြုလိုက်ပါ။ အဲဒီ အလင်းရောင်ဟာ မိမိရဲ့ မျက်လုံးကနေတဆင့် ဦးနှောက်ထဲကို စီးဝင်သွားပြီး၊ တစ်ကိုယ်လုံး လင်းလက်သွားတယ်လို့ မှတ်ယူပါ။ "အာလောက... အာလောက... အလင်းရောင်... အလင်းရောင်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ်လေးတွေပါ နိုးကြားလာသည်အထိ (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ပွားများကြပါစို့။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ကလေး လင်းလက်နိုးကြားသွားပြီဆိုရင်၊ ဒီအလင်းရောင်နဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ဆက်စပ်မှုကို ခေတ်သစ် "ဇီဝနာရီဗေဒ" (Chronobiology) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ Circadian Rhythm (ဇီဝနာရီ စက်ဝန်း) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ Circa ဆိုတာ "ခန့်မှန်းခြေ"၊ Dies ဆိုတာ "တစ်ရက်" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရတော့၊ "တစ်ရက်တာ စက်ဝန်း" ပေါ့။

ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ Suprachiasmatic Nucleus (SCN) လို့ခေါ်တဲ့ ဆန်စေ့လောက်ရှိတဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေး တစ်ခုရှိတယ်။ သူက "Master Clock" (နာရီဆရာကြီး) ပဲ။ သူက ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲဆိုတော့... မျက်လုံးကနေ အလင်းရောင် ဝင်လာရင် "ဪ... မိုးလင်းပြီ" ဆိုပြီး သိလိုက်တယ်။ အဲဒီအခါ သူက Cortisol (နိုးကြားစေတဲ့ ဟော်မုန်း) တွေကို ထုတ်ပေးပြီး၊ Melatonin (အိပ်ချင်စေတဲ့ ဟော်မုန်း) တွေကို ပိတ်လိုက်တယ်။ ဒါကြောင့် မနက်ဆို လန်းဆန်းနေတာ။

ညရောက်လို့ အမှောင်ကျသွားရင်တော့ SCN က "မိုးချုပ်ပြီ၊ အိပ်တော့" ဆိုပြီး Melatonin တွေကို ပြန်ထုတ်ပေးတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားက စီမံထားတဲ့ စနစ်ကြီး။

ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ခေတ်မှာ ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... ညဘက်ရောက်မှ ဖုန်းတွေ၊ ကွန်ပျူတာတွေ သုံးကြတယ်။ အဲဒီ ဖုန်းကထွက်တဲ့ "Blue Light" (အပြာရောင်အလင်း) ဟာ နေရောင်ခြည်နဲ့ သဘောတရား တူတယ်။ မျက်လုံးက အဲဒီအလင်းကို မြင်တော့ SCN က "မိုးမချုပ်သေးဘူး၊ နေ့လည်ခင်းပဲ ရှိသေးတယ်" ဆိုပြီး လှည့်စားခံလိုက်ရတယ်။ အဲဒီတော့ Melatonin မထွက်တော့ဘဲ အိပ်မပျော်တော့ဘူး။ အိပ်မပျော်တော့ ခန္ဓာကိုယ်က မပြုပြင်နိုင်၊ ရောဂါတွေဝင်၊ စိတ်တွေတို ဖြစ်လာတာပေါ့။

ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ အဘိဓမ္မာမှာ ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း (၄) ပါး ရှိတယ်။ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ တဲ့။

အဲဒီထဲက "ဥတု" ဆိုတာ အပူ (Heat/Fire Element) ကို ဆိုလိုပါတယ်။ နေရောင်ခြည် (အလင်း) ဆိုတာ "တေဇောဓာတ်" (Fire Element) ပါပဲ။ အဲဒီ တေဇောဓာတ်က ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ရုပ်တွေကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးတယ်။ ဒါကို "ဥတုသမုဋ္ဌာန ရုပ်" (Temperature-produced Matter) လို့ ခေါ်တယ်။

ဘုရားရှင်က သဘာဝနိယာမ (၅) ပါး ဟောတဲ့အထဲမှာ "ဥတုနိယာမ" ဆိုတာ ပါတယ်။ သစ်ပင်တွေ အချိန်တန်ရင် ပွင့်တာ၊ လူတွေ အချိန်တန်ရင် အိပ်ချင်တာ၊ ရာသီဥတု ပြောင်းရင် ခန္ဓာကိုယ် ပြောင်းတာတွေဟာ "ကံ" ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ "ဥတု" (Physical Laws) ကြောင့် ဖြစ်တာပါ။

ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင်ရဲ့ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းစဉ် (Buddha's Daily Routine) ကို ကြည့်ရင် အလွန် စနစ်ကျတာ တွေ့ရမယ်။ မနက်စောစော ထတယ်၊ ဆွမ်းခံကြွတယ် (ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား)၊ နေ့ဆွမ်းကို မွန်းမတည့်မီ စားတယ် (ဇီဝကမ္မနဲ့ ကိုက်ညီ)၊ ညဉ့်ဦးယံမှာ တရားဟောတယ်၊ သန်းခေါင်ယံမှာ ခေတ္တ အနားယူတယ်။ ဒါဟာ Circadian Rhythm ကို အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းတဲ့ နည်းလမ်းပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီဇီဝနာရီ သဘောတရားကို ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။

တရားထိုင်တဲ့အခါ အိပ်ချင်စိတ် (ထိုင်းမှိုင်းမှု) ဝင်လာရင်၊ သို့မဟုတ် ညဘက် အိပ်မပျော်ဘဲ ဂဏှာမငြိမ် ဖြစ်နေရင် ဘယ်လို မှတ်မလဲ။

ကာယနုပဿနာ (ဓာတ်ကြီးလေးပါး) ရှုကွက်

၁။ အာရုံ (Object): လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု (သို့) ပူလောင်လှုပ်ရှားမှု။

၂။ အကြောင်းတရား (Cause): ဥတု (အလင်း/အမှောင်/အပူချိန်) နှင့် အာဟာရ။

၃။ သဘောတရား (Reality): ထိနမိဒ္ဓ (Sloth) သို့မဟုတ် ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness)။

ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?

"ငါ အိပ်ချင်တယ်" လို့ မရှုနဲ့။ "ငါ ပျင်းတယ်" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်မတင်နဲ့။

ဒါဟာ အလင်းရောင် နည်းပါးလို့၊ Melatonin တွေ ထွက်လာလို့ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "တေဇောဓာတ် လျော့နည်းပြီး ပထဝီဓာတ် (လေးလံမှု) အားကောင်းလာတဲ့ ရုပ်ဖြစ်စဉ်" သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?

အိပ်ချင်လာရင်... "လေးလံနေတယ်... သိတယ်"။ "ထိုင်းမှိုင်းနေတယ်... သိတယ်"။

အကယ်၍ ညဘက် အိပ်မပျော်ရင်... "နိုးကြားနေတယ်... သိတယ်"။ "ပူလောင်နေတယ်... သိတယ်"။

"ဪ... ဒါဟာ ဥတုကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ရုပ်တွေပါလား။ ငါ့စိတ်က ဒါကို မကြိုက်လို့ ဒေါသဖြစ်နေတာပါလား" လို့ ခွဲခြားရှုမြင်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို ရှုမှတ်ပြီးရင် ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်တဲ့ ကုစားမှုကို လုပ်ပါ။ အိပ်ချင်ရင် အလင်းရောင် ရှိတဲ့နေရာ သွားပါ (အာလောကသညာ ယူပါ)။ အိပ်မပျော်ရင် ဖုန်းပိတ်ပြီး အမှောင်ချလိုက်ပါ။ ဒါဟာ ဥတုနိယာမကို လေးစားလိုက်နာခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2436 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T207: Environmental Control Log).

Hswagata ပြတိုက်မှာ "အလင်းရောင်" နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ပြဿနာတစ်ခု တက်ဖူးတယ်။

အလှူရှင် တစ်ယောက်က စေတနာ ထက်သန်လွန်းအားကြီးပြီး "ဓာတ်တော်တွေကို ညဘက်တွေပါ ဖူးလို့ရအောင်၊ လင်းလက် တောက်ပနေအောင် Spot Light မီးလုံးကြီးတွေ (၂၄) နာရီ ထွန်းပေးပါ" လို့ လှူဒါန်းတယ်။ မီးလုံးတွေက အားပြင်းတဲ့ LED မီးလုံးကြီးတွေ။

ရလဒ်က ဘာဖြစ်သလဲဆိုတော့...

၁။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ: ဓာတ်တော်တွေ ထည့်ထားတဲ့ မှန်ပုံးထဲမှာ အပူချိန် (Micro-climate) တက်လာတယ်။ (ဥတုကြောင့် ဓာတ်တော် ပျက်စီးနိုင်ခြေ ရှိလာတယ်)။

၂။ လူပိုင်းဆိုင်ရာ: ညစောင့် ဝန်ထမ်းတွေက အဲဒီ အလင်းရောင် ပြင်းပြင်းကြီးတွေကြောင့် ညဘက် အိပ်မပျော်တော့ဘူး။ ဇီဝနာရီတွေ ပျက်ပြီး နေ့ဘက်ကျရင် ငိုက်မျဉ်း၊ စိတ်တိုကုန်ကြတယ်။ (Staff Burnout)။

ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ ဘုန်းကြီးက Template T207 (Environmental Monitoring Log) နဲ့ Policy 12, Article 12.1 (Conservation Environment) ကို ကိုင်ပြီး ဆောင်ရွက်ရတယ်။

ပထမဆုံး၊ T207 ထဲမှာ Lux Meter (အလင်းတိုင်းကိရိယာ) နဲ့ တိုင်းကြည့်လိုက်တော့ အလင်းအားက သတ်မှတ်ချက် (Standard) ထက် ကျော်လွန်နေတာ တွေ့ရတယ်။

ဘုန်းကြီးက အလှူရှင်ကို ခေါ်ပြီး ရှင်းပြတယ်။ "ဒကာကြီး... အလင်းရောင် လှူတာ ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ 'ဥတုနိယာမ' အရ အလင်းလွန်ရင် အပူဖြစ်တတ်တယ်။ အပူလွန်ရင် ဓာတ်တော်တွေ အရောင်မှိန်မယ်။ ပြီးတော့ ဝန်ထမ်းတွေလည်း ကျန်းမာရေး ထိခိုက်တယ်" လို့ သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းပြတယ်။

အဖြေက ဘာလဲဆိုတော့... "Smart Lighting" စနစ်ကို ပြောင်းသုံးလိုက်တယ်။

• နေ့ဘက်မှာ သာမန် အလင်းရောင် ပေးတယ်။

• ညဘက် (ပိတ်ချိန်) မှာ အလင်းကို အလိုအလျောက် လျှော့ချ (Dim) လိုက်တယ်။ (အလှူရှင် စိတ်ချမ်းသာအောင် လုံးဝ မပိတ်ဘဲ၊ အလင်းနုနုလေး ထားပေးတယ်)။

• အလင်းအရောင်ကိုလည်း "Cool White" (အပြာဘက်သန်းတာ) မဟုတ်ဘဲ၊ "Warm White" (ရွှေရောင်သန်းတာ) ပြောင်းလိုက်တယ်။ ဒါက မျက်လုံးကို သက်သာစေတယ်။
  ဒီနည်းနဲ့ ဓာတ်တော်တွေလည်း ဘေးကင်း၊ ဝန်ထမ်းတွေလည်း အိပ်ပျော်၊ အလှူရှင်လည်း ကုသိုလ်ရသွားတယ်။
  ကြည့်စမ်း... "အလင်း" ဆိုတာ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သုံးမှ အကျိုးရှိတာ။ မဟုတ်ရင် "အလင်းကြောင့် မျက်စိကန်း" ဆိုသလို ဖြစ်တတ်တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• ဥတုအပြောင်းအလဲ၊ အလင်းအမှောင်တို့အပေါ် မူတည်ပြီး ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲနေသော ခန္ဓာသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• ဇီဝနာရီကို ဆန့်ကျင်ပြီး ကာမဂုဏ် အာရုံနောက်လိုက်ကာ ညဉ့်နက်သန်းခေါင် ပျော်ပါးလိုသော တဏှာသည် "သမုဒယသစ္စာ"။

• နေ့ည မပြောင်းလဲတော့သော၊ အိုနာသေကင်းသော၊ ထာဝရ အလင်းရောင် (ပညာ) တည်ရှိရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။

• သဘာဝတရားနှင့် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ပြီး၊ ဣန္ဒြေကို စောင့်ထိန်းသော၊ သတိပညာဖြင့် ယှဉ်သော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလင်းရောင်နေ့မှာ မိမိတို့၏ ဇီဝနာရီကို ဓမ္မနာရီနှင့် ညှိယူကာ၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာခြင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဉာဏ်အလင်းရခြင်းများနှင့် ပြည့်စုံနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းနည်းများ၊ ဓာတ်တော်များ ထိန်းသိမ်းရာတွင် အလင်းရောင် အသုံးပြုနည်းများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး အမှောင်မိုက်မှ ကင်းဝေးပြီး၊ သဘာဝတရားနှင့် သဟဇာတ ဖြစ်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 16, 2023 (International Day of Light)

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.