နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-269) - အန္တရာယ်ကင်း (Antarayakkin/Safety) နှင့် သဘာဝဘေး အန္တရာယ် လျှော့ချရေး (Disaster Risk Reduction)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-269) - အန္တရာယ်ကင်း (Antarayakkin/Safety) နှင့် သဘာဝဘေး အန္တရာယ် လျှော့ချရေး (Disaster Risk Reduction)

ကိုးကားကျမ်း - ဓမ္မပဒ၊ အပ္ပမာဒဝဂ် (အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ - မမေ့လျော့ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း)။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Risk Management & Resilience Engineering (အန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်း အင်ဂျင်နီယာ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၁၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ အပါအဝင် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကျရောက်လာတဲ့အခါ ထိခိုက်မှု အနည်းဆုံးဖြစ်အောင် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း (Preparedness) ကို အထူးအလေးပေး ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပါတယ်။

"မီးမလောင်ခင် တားဆီးပါ" ဆိုတဲ့ စကားလိုပါပဲ။ ဘေးအန္တရာယ် ဆိုတာ ကြိုတင်မမြင်နိုင်ပေမယ့်၊ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားရင်တော့ ခံရသက်သာပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကလည်း "အပ္ပမာဒ" (မမေ့မလျော့ခြင်း) တရားကို ဟောကြားပြီး၊ အိုဘေး၊ နာဘေး၊ သေဘေးတွေအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခိုင်းခဲ့ပါတယ်။ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခါနီး နောက်ဆုံးမှာထားခဲ့တဲ့ စကားက "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (မမေ့မလျော့သော သတိဖြင့် ပြီးစီးပြည့်စုံစေကုန်လော့) ဆိုတာပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘေးအန္တရာယ် အမျိုးမျိုးမှ ကင်းဝေးပြီး၊ လုံခြုံစိတ်ချရသော ဘဝခရီးလမ်းကို လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အန္တရာယ်ကင်း" (Antarayakkin) နှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Disaster Risk Reduction (DRR)" (ဘေးအန္တရာယ် လျှော့ချရေး) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Risk" (အန္တရာယ်) ကို ညီမျှခြင်းတစ်ခုနဲ့ တွက်ချက်ကြပါတယ်။

$$Risk = \frac{Hazard \times Vulnerability}{Capacity}$$

ဆိုလိုတာက "ဘေးအန္တရာယ်" (Hazard) ကို ရှောင်လွှဲလို့ မရရင်တောင်၊ "ထိခိုက်လွယ်မှု" (Vulnerability) ကို လျှော့ချပြီး၊ "ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်း" (Capacity) ကို မြှင့်တင်လိုက်ရင် အန္တရာယ် နည်းသွားမယ်ဆိုတဲ့ သဘောတရားပါပဲ။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို လုံခြုံစိတ်ချရတဲ့ "ကတုတ်ကျင်း" (Bunker) တစ်ခုထဲ ရောက်နေသလို သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဘေးကင်းရေး" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ" နဲ့ "သတိ" (Mindfulness) ကို တွဲဖက် ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်ကို ခိုင်ခံ့တဲ့ တံတိုင်းကြီးတစ်ခု ကာရံထားတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အဲဒီတံတိုင်းက "သတိ" ပါ။ အပြင်ကလာတဲ့ လောဘမီး၊ ဒေါသမီး၊ မောဟမီးတွေ မဝင်နိုင်အောင် သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပါ။ "ငါသည် လုံခြုံ၏... ငါသည် အကာအကွယ် ရှိ၏"။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်များကို ဒိုင်းလွှားသဖွယ် အာရုံပြုရင်း (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး လုံခြုံမှု ရရှိသွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Risk Management" (အန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှု) က ဒီ "ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

သဘာဝဘေး (မုန်တိုင်း၊ ငလျင်) ကို တားဆီးလို့ မရပါဘူး။ ဒါပေမယ့် လူတွေသေဆုံးတာ၊ ပျက်စီးတာကိုတော့ လျှော့ချလို့ ရပါတယ်။ ဒါကို "DRR Cycle" (ဘေးအန္တရာယ် လျှော့ချရေး စက်ဝန်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

၁။ Mitigation (လျှော့ချခြင်း): အန္တရာယ်ဖြစ်စေမယ့် အကြောင်းရင်းကို လျှော့ချတာ။ (ဥပမာ - သစ်ပင်စိုက်တာ၊ တာတမံ ဆောက်တာ)။

၂။ Preparedness (ပြင်ဆင်ခြင်း): ဇာတ်တိုက်လေ့ကျင့်တာ (Drills)၊ အရေးပေါ်အိတ် (Emergency Kit) ပြင်တာ။

၃။ Response (တုံ့ပြန်ခြင်း): ဖြစ်လာရင် ချက်ချင်း ကယ်ဆယ်တာ။

၄။ Recovery (ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း): ပိုကောင်းအောင် ပြန်ဆောက်တာ (Build Back Better)။

ဦးနှောက်သိပ္ပံအရ လူတွေဟာ "Normalcy Bias" (ပုံမှန်အတိုင်းပဲ နေမှာပါလို့ ထင်ခြင်း) ရှိကြတယ်။ "ငါ့ကျမှ မဖြစ်လောက်ပါဘူး" ဆိုပြီး ပေါ့ဆတတ်ကြတယ်။ အဲဒီ ပေါ့ဆမှု (Negligence) ကမှ တကယ့်အန္တရာယ် အစစ်အမှန် ဖြစ်ပါတယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အန္တရာယ် မဖြစ်ခင် ပြင်ဆင်တာက အရေးကြီးဆုံးပါပဲ။ "ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု (၁) ကျပ်ဖိုးဟာ၊ ပြန်လည်ကုစားမှု (၁၀) ကျပ်ဖိုးနဲ့ ညီမျှတယ်" လို့ ဆိုပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ တရားတော်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "အပ္ပမာဒ" (Appamada - Heedfulness) ကို အမြဲတမ်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ "အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ" - မမေ့လျော့ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန် (သေခြင်းကင်းရာ) ၏ အကြောင်းတည်း။

ဘုရားရှင်က အန္တရာယ် (၅) မျိုးကို ဟောထားတယ်။ (ဗျသန တရား ၅-ပါး)။

၁။ ဉာတိဗျသန: ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း။

၂။ ဘောဂဗျသန: စည်းစိမ်ပျက်စီးခြင်း။

၃။ ရောဂဗျသန: ရောဂါဖြစ်၍ ကျန်းမာရေးပျက်စီးခြင်း။

၄။ သီလဗျသန: ကိုယ်ကျင့်သီလ ပျက်စီးခြင်း။

၅။ ဒိဋ္ဌိဗျသန: အယူဝါဒ ပျက်စီးခြင်း (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ခြင်း)။

ပထမ (၃) မျိုးက လောကသဘာဝအရ ရှောင်လွှဲလို့ မရရင်တောင် အပါယ် မကျပါဘူး။ ဒါပေမယ့် နောက်ဆုံး (၂) မျိုးဖြစ်တဲ့ "သီလ နဲ့ ဒိဋ္ဌိ" ပျက်စီးရင်တော့ သံသရာမှာ အပါယ်ကျမယ့် ဘေးအန္တရာယ် (Disaster of Samsara) အကြီးကြီး ဆိုက်ရောက်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "သီလ" (Morality) ဆိုတာ ဝိညာဉ်ရဲ့ "Life Jacket" (အသက်ကယ်အင်္ကျီ) ပါပဲ။

ကဲ... အခု ဒီ "အန္တရာယ်ကင်း" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "စိတ္တာနုပဿနာ" (စိတ်အန္တရာယ်ကို စောင့်ကြည့်ခြင်း) ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Inner Safety):

စိတ်ထဲမှာ ဒေါသ (Fire Hazard) ဖြစ်လာတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) Hazard (ဘေး): အာရုံတစ်ခုကြောင့် ဒေါသအပူမီး စတင် လောင်ကျွမ်းတယ်။ (Fire starts).

(၂) Vulnerability (အားနည်းချက်): သတိမရှိရင် (No alarm system)၊ မီးလောင်တာ မသိလိုက်ဘူး။

(၃) Disaster (ပျက်စီးမှု): ဒေါသကြောင့် စကားမှားပြော၊ လက်ပါမိပြီး ကုသိုလ်တွေ လောင်ကျွမ်းကုန်တယ်။

(၄) Mitigation (ကာကွယ်ခြင်း): "သတိ" (Smoke Detector) ရှိနေရင်၊ ဒေါသငွေ့ ထွက်တာနဲ့ "သိတယ်... သိတယ်" လို့ အချက်ပေးတယ်။ ချက်ချင်း ငြိမ်းသတ်နိုင်တယ်။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ကိုယ့်စိတ်ကို အမြဲတမ်း "Fire Drill" (မီးဘေးလေ့ကျင့်ခန်း) လုပ်ပေးပါ။

"အကယ်၍ တစ်ယောက်ယောက်က ငါ့ကို ဆဲလိုက်ရင် ငါ ဘာလုပ်မလဲ"။

"ချက်ချင်း ပြန်မဆဲဘူး၊ သတိထားမယ်" (Plan A)။

"မေတ္တာပွားမယ်" (Plan B)။

တကယ့်အခြေအနေ ကြုံလာရင် "သတိ" ကို ခလုတ်နှိပ်လိုက်ပါ။

"ပူတယ်... ပူတယ်" (Heat detection).

"ငါ့ရဲ့ ကုသိုလ်အိမ်ကို အလောင်မခံနိုင်ဘူး" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး၊ မေတ္တာရေနဲ့ ဖြန်းပက်လိုက်ပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "ဘေးမဲ့ပေးသော နေရာ" (The Sanctuary) အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ "ခေမံ သရဏံ" (ဘေးကင်းသော ကိုးကွယ်ရာ) ဆိုတာ ရတနာသုံးပါးပါပဲ။ "ငါသည် ရတနာသုံးပါး၏ အရိပ်အာဝါသအောက်တွင် ခိုလှုံ၍၊ လောကဓံ မုန်တိုင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Safety Audit):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်မှာ၊ ရုံးမှာ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Physical Check: အိမ်မှာ မီးဘေး၊ ရေဘေး အန္တရာယ် ရှိမရှိ စစ်ဆေးပါ။ (မီးကြိုးဟောင်းနေလား၊ ဆေးဝါး ရှိရဲ့လား)။ ဒါဟာ "ဉာဏ်" ပါ။

(၂) Mental Check: ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ပေါက်ကွဲလွယ်တဲ့ ယမ်းဘီလူး (Explosive Anger) ရှိနေလား။ ရှိရင် သတိထားပါ။

(၃) Preparation: "မရဏနုဿတိ" (သေခြင်းတရား) ကို ပွားများပါ။ "ယနေ့ သေခဲ့သော် ငါ့မှာ ဘာအားကိုးစရာ ရှိလဲ" လို့ မေးပါ။ ကုသိုလ်ကို အဆင်သင့် ပြင်ထားပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု" ရှိလို့ ဘေးကင်းသွားတဲ့ ဖြစ်ရပ်ပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ကော်ဖီဆိုင်မှာ ဝါယာရှော့ဖြစ်ပြီး မီးအနည်းငယ် လောင်တယ်။ ဝန်ထမ်း "မလှ" က ကြောက်လန့်ပြီး အော်ဟစ်ပြေးတယ်။ (Panic Response)။

ဒါပေမယ့် ဘေးနားက ဝန်ထမ်း "ကိုအောင်" ကတော့ တည်ငြိမ်တယ်။ သူက ပြတိုက်ရဲ့ ဘေးအန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး မူဝါဒ "Policy No. 26, Article 26.2" (Fire Safety & Emergency Evacuation) ကို လေ့ကျင့်ထားသူ။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "မီးလောင်ပါက စိတ်ကို တည်ငြိမ်စွာ ထားရမည်။ မီးသတ်ဆေးဘူး (Fire Extinguisher) ကို အသုံးပြုရမည်" တဲ့။

ကိုအောင်က "PASS" နည်းလမ်း (Pull, Aim, Squeeze, Sweep) အတိုင်း မီးသတ်ဆေးဘူးကို ယူ၊ မီးကို ဖြန်းလိုက်တယ်။ စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း မီးငြိမ်းသွားတယ်။

ပြီးတော့ သူက "Template T163" (Incident Report Log) ကို ဖြည့်ပြီး စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့ကို တင်ပြတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက ကိုအောင်ကို ချီးကျူးတယ်။ "ကိုအောင်... မင်းရဲ့ 'သတိ' နဲ့ 'လေ့ကျင့်မှု' က ပြတိုက်ကို ကယ်လိုက်တာပဲ။ မလှလိုသာ အော်ပြေးရင် ခုလောက်ဆို ပြာကျနေလောက်ပြီ"။

ကိုအောင်က လျှောက်တယ်... "တပည့်တော်က နေ့တိုင်း မီးသတ်ဆေးဘူး နေရာကို ကြည့်ပြီး စိတ်ထဲက ဇာတ်တိုက်ထားလို့ပါ ဘုရား"။

ဒါဟာ "Case-2569" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "မမေ့လျော့ခြင်း (Appamada) သည် အသက်ကို စောင့်ရှောက်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အန္တရာယ်ကင်း နှင့် သဘာဝဘေး လျှော့ချရေး" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မီးဘေး၊ ရေဘေး၊ အိုနာသေဘေး အမျိုးမျိုးတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ပေါ့ဆသော "ပမာဒ"၊ အန္တရာယ်ကို မမြင်သော "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဘေးအန္တရာယ် ခပ်သိမ်း ငြိမ်းအေးပြီး၊ လုံခြုံစိတ်ချရသော "အမတ နိဗ္ဗာန်" သည် နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: အပ္ပမာဒ (မမေ့လျော့ခြင်း)၊ သတိပဋ္ဌာန် (အမြဲ မပြတ် အောက်မေ့ခြင်း) တို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၆) ရက်၊ သဘာဝဘေး အန္တရာယ် လျှော့ချရေး အထိမ်းအမှတ် (နှင့်ဆက်စပ်သော) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းကြပါစေ"။ ပြင်ပ သဘာဝဘေးများကို ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သလို၊ အတွင်း အပါယ်ဘေးများကိုလည်း သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ဖြင့် ကာကွယ်တားဆီးကာ၊ အန္တရာယ်ကင်း ဘေးရှင်းရာ "နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၂၆) ရက်၊ ၂၀၂၃