နေ့ရက် - မေလ (၁၀) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-130)စိတ်ကျရောဂါနှင့် ကုစားခြင်း (Depression & Clinical Healing)

 

နေ့ရက် - မေလ (၁၀) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-130)စိတ်ကျရောဂါနှင့် ကုစားခြင်း (Depression & Clinical Healing)

ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဒသကနိပါတ်၊ ဂိရိမာနန္ဒသုတ် (သညာ ၁၀ ပါး)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Clinical Psychiatry & Neurochemistry (စိတ်ကျန်းမာရေးဆေးပညာနှင့် ဦးနှောက်ဓာတုဗေဒ)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၁၀) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) အကြောင်း ပြောခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ ဖိစီးမှုတွေ ကြာရှည်လာရင် ဖြစ်တတ်တဲ့၊ ဒီနေ့ခေတ်မှာ တော်တော်များများ ခံစားနေရတဲ့ "စိတ်ကျရောဂါ" (Depression) အကြောင်းကို ဆွေးနွေးကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့... တစ်ခါတလေ ဘာမှန်းမသိဘဲ ဝမ်းနည်းနေတာမျိုး၊ လူတွေနဲ့ စကားမပြောချင်ဘဲ တစ်ယောက်တည်း ပိတ်နေချင်တာမျိုး၊ "ငါ ဘာမှ သုံးစားမရပါလား" ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အားငယ်တာမျိုးတွေ ဖြစ်ဖူးကြသလား။ အဲဒါဟာ စိတ်ရဲ့ အားနည်းမှု သက်သက်လား၊ ဒါမှမဟုတ် ကုသရမယ့် ရောဂါလား။ ဗုဒ္ဓတရားတော်နဲ့ ခေတ်သစ်ဆေးပညာ ပေါင်းစပ်ပြီး အဖြေရှာကြမယ်။

တရားမဟောခင်မှာ... စိတ်ကျရောဂါဆိုတာ အဓိကအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချစ်ခင်မှု နည်းပါးတာ၊ မေတ္တာဓာတ် ခေါင်းပါးတာနဲ့ ဆက်စပ်နေတတ်တယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်လည် ကုစားနိုင်ဖို့ "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" (Loving-Kindness Meditation) ကို အရင်စီးဖြန်းကြရအောင်။ ဒီတစ်ခါတော့ သူတပါးကို မပို့ဘဲ၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အရင်ပို့ပါမယ်။

အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ နှလုံးသားနေရာလေးကို လက်ကလေးနဲ့ ဖိပြီး အာရုံပြုလိုက်ပါ။ "ငါသည် ဘေးရန်ကင်းပါစေ... စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ကင်းပါစေ... ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်း ကင်းပါစေ... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာပါစေ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ပြီး မေတ္တာရေလောင်းပေးပါ။ "ငါ့ဘဝဟာ တန်ဖိုးရှိတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ကလေး ဝင်လာအောင် (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ပွားများကြပါစို့။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ အနည်းငယ် ကြည်လင်လာပြီဆိုရင်၊ ဒီစိတ်ကျရောဂါ သဘောတရားကို ခေတ်သစ် စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးပညာ (Clinical Psychiatry) က ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲ ဆိုတာ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် ဆေးပညာအရ စိတ်ကျရောဂါ (Depression) ဆိုတာ "စိတ်ပျော့ညံ့တာ" မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုဗေဒ ဖောက်ပြန်မှု (Chemical Imbalance) တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

အဓိက တရားခံကတော့ Serotonin (ဆီရိုတိုနင်) ဆိုတဲ့ ဓာတ်ပါပဲ။ ဒီဓာတ်ဟာ ကျွန်ုပ်တို့ကို "ပျော်ရွှင်မှု၊ တည်ငြိမ်မှု၊ ကျေနပ်မှု" တွေကို ပေးတယ်။ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဒီဓာတ် လျော့နည်းသွားရင် ဘာဖြစ်သလဲဆိုတော့... ဘာအကြောင်းမှ မရှိဘဲ ဝမ်းနည်းလာတယ်၊ အိပ်မပျော်တော့ဘူး၊ အစားအသောက် ပျက်လာတယ်၊ အဆိုးဆုံးကတော့ "သေချင်စိတ်" တွေ ပေါ်လာတတ်တယ်။

စိတ်ပညာရှင်တွေက ဒါကို "Cognitive Triad" (အပျက်မြင် သုံးပွင့်ဆိုင်) လို့ ခေါ်တယ်။

၁။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပျက်မြင်ခြင်း (I am worthless).

၂။ လောကကြီးကို အပျက်မြင်ခြင်း (The world is unfair).

၃။ အနာဂတ်ကို အပျက်မြင်ခြင်း ( The future is hopeless).

ဒီအတွေးဆိုးတွေဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ Neural Pathways (အာရုံကြော လမ်းကြောင်း) တွေကို အဆိုးဘက်ကို ပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပြီး၊ ရုန်းထွက်ရခက်တဲ့ သံသရာလည်စေတတ်ပါတယ်။

ကိုင်း... ဒီလို ရောဂါမျိုးကို ဘုရားရှင်က ဘယ်လို ကုစားခဲ့သလဲ။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဒသကနိပါတ်မှာ "ဂိရိမာနန္ဒသုတ်" ဆိုတာ ရှိတယ်။

တစ်ခါတုန်းက အရှင်ဂိရိမာနန္ဒ မထေရ်မြတ်ကြီး နေမကောင်းဖြစ်ပြီး ဝေဒနာ ပြင်းထန်စွာ ခံစားနေရတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဘုရားရှင်က အရှင်အာနန္ဒာကို လွှတ်ပြီး "သညာ (၁၀) ပါး" (Ten Perceptions) ကို သွားဟောခိုင်းတယ်။

အဲဒီ သညာ ၁၀ ပါးထဲမှာ... "အနိစ္စသညာ" (မမြဲဟု မှတ်သားခြင်း)၊ "အနတ္တသညာ" (အတ္တမဟုတ်ဟု မှတ်သားခြင်း)၊ "အာဒီနဝသညာ" (အပြစ်ကို ရှုမှတ်ခြင်း) စတာတွေ ပါတယ်။

ထူးဆန်းတာက... အရှင်အာနန္ဒာက ဒီတရားတွေကို ရွတ်ဖတ်ဟောကြားလိုက်တဲ့အခါ၊ အရှင်ဂိရိမာနန္ဒရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဓမ္မအသိတွေ ဝင်လာပြီး၊ အဲဒီ စိတ်စွမ်းအင် (Mental Energy) ကြောင့် ရောဂါဝေဒနာတွေ ချက်ချင်း ပျောက်ကင်းသွားတယ်။

ဒါကို ခေတ်ပညာနဲ့ ပြောရင် "Neuroplasticity" (ဦးနှောက်ကို စိတ်ဖြင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း) လို့ ခေါ်နိုင်ပါတယ်။ "သညာ" (Perception) ပြောင်းလိုက်တာနဲ့ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုပစ္စည်းတွေ ပြောင်းလဲပြီး ရောဂါပျောက်ကင်းသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က အကောင်းဆုံး စိတ်ကုဆရာဝန် (The Greatest Psychiatrist) ကြီးပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီစိတ်ကျရောဂါကို ကုစားဖို့အတွက် ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။ စိတ်ဓာတ်ကျနေရင်၊ အားငယ်နေရင် ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။

ဥပမာ - ဒကာမကြီးတစ်ယောက် အခန်းအောင်းပြီး "ငါ့ကို ဘယ်သူမှ မချစ်ဘူး၊ ငါသေလိုက်ရင် ကောင်းမယ်" လို့ တွေးနေတယ် ဆိုပါစို့။

ဝေဒနာနုပဿနာ (ဒေါမနဿ) ရှုကွက်

၁။ အာရုံ (Object): "ငါ အသုံးမကျဘူး" ဆိုတဲ့ အတွေး (ဓမ္မာရုံ)။

၂။ ဒွါရ (Door): မနောဒွါရ။

၃။ ဝေဒနာ (Feeling): ရင်ထဲမှာ ဆို့နင့်နေတဲ့၊ လေးလံနေတဲ့ ခံစားမှု (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ)။

၄။ ကိလေသာ: ဒေါသ (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မကျေနပ်မှု)။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးဆုံးက... "ငါ စိတ်ဓာတ်ကျနေတယ်" လို့ "ငါ" မတပ်ပါနဲ့။ ငါ တပ်လိုက်တာနဲ့ အဲဒီရောဂါက ကိုယ့်အပိုင် ဖြစ်သွားရော။

ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?

ရင်ထဲမှာ လေးလံထိုင်းမှိုင်းနေတဲ့ "နာမ်သဘော" (Mental State) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။ ရာသီဥတုလိုပဲ။ မိုးအုံ့နေတာဟာ ကောင်းကင် မဟုတ်သလို၊ စိတ်ညစ်နေတာဟာ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?

ဝမ်းနည်းစိတ် ပေါ်လာရင် "ဝမ်းနည်းတယ်... သိတယ်"။ "လေးလံနေတယ်... သိတယ်"။

အကယ်၍ သေချင်စိတ် ပေါက်လာရင်... "သေချင်တဲ့စိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။

အဲဒီ စိတ်ကို ကြောက်လန့်ပြီး မောင်းမထုတ်ပါနဲ့။ သူ့ကို ကလေးတစ်ယောက်လို သဘောထားပြီး၊ ဘေးကနေ ဂရုတစိုက် စောင့်ကြည့်ပေးပါ။

"ဪ... ဒါ ဒေါသ ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ဝေဒနာပါလား။ မမြဲပါလား။ ခဏနေရင် ပြောင်းသွားမှာပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ တွဲမှတ်ပါ။

မေတ္တာဘာဝနာနဲ့ တွဲပြီး... "ဒီဝေဒနာလေး ငြိမ်းအေးပါစေ" လို့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ကုစားပါ။ စောင့်ကြည့်သူ (Observer) အားကောင်းလာရင်၊ စိတ်ကျရောဂါ (Depression) ဟာ အလိုလို ပျောက်ကွယ်သွားပါလိမ့်မယ်။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2430 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T211: Staff Health & Incident Log).

Hswagata ပြတိုက်မှာ ဝန်ထမ်းမလေး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ နာမည်က "မနီလာ" ဆိုပါစို့။ သူက အမြဲတမ်း တက်ကြွနေတဲ့သူ။ ဒါပေမဲ့ တစ်လလောက် ရှိပြီ၊ သူ မှိုင်နေတယ်။ အလုပ်နောက်ကျတယ်၊ စကားနည်းလာတယ်။ တစ်နေ့ကျတော့ ရုံးခန်းထဲမှာ ငိုနေတာ တွေ့ရတယ်။

မေးလိုက်တော့ "တပည့်တော် အသက်ရှင်ရတာ ပင်ပန်းလာပြီ ဘုရား" တဲ့။ (Suicidal Ideation အရိပ်အယောင် ပြနေပြီ)။

ဒီနေရာမှာ ဘုန်းကြီးက Policy 7, Article 7.9 (Mental Health Support) အရ သူ့ကို အလုပ်ထုတ်ပစ်လို့ မရဘူး။ ဖေးမကူညီရမယ့် တာဝန်ရှိတယ်။

ဘုန်းကြီးက Template T211 (Health Record) ကို ယူပြီး သူ့ကို မေးမြန်းတယ်။ သူ့မှာ မိသားစု ပြဿနာတွေ ရှိနေတာ တွေ့ရတယ်။

ဘုန်းကြီးက သူ့ကို "ဂိရိမာနန္ဒသုတ်" ထဲက နည်းလမ်းနဲ့ ကုစားပေးတယ်။

"မနီလာ... ညည်းရဲ့ စိတ်က အခု ဖန်ခွက်ထဲက ရေနောက်လို ဖြစ်နေတာ။ ရေနောက်နေတာ ရေရဲ့ အပြစ် မဟုတ်ဘူး၊ အနယ်တွေကြောင့် ဖြစ်တာ။ ညည်းက လူဆိုး မဟုတ်ဘူး၊ ညည်းစိတ်ထဲမှာ ဓာတ်သဘောလေးတွေ ဖောက်ပြန်နေတာ" လို့ ရှင်းပြတယ်။

ပြီးတော့ လက်တွေ့ ကုထုံး (Action Plan) ပေးလိုက်တယ်။

၁။ အလုပ်တာဝန် ခဏ လျှော့ပေးမယ် (Stress Reduction)။

၂။ မနက်တိုင်း နေရောင်ခံပြီး လမ်းလျှောက်ခိုင်းတယ် (Serotonin တိုးအောင်)။

၃။ နေ့တိုင်း "ငါ့ကိုယ်ငါ ချစ်ပါ၏" ဆိုတဲ့ မေတ္တာပွားနည်း သင်ပေးတယ်။

၄။ လိုအပ်ရင် ဆေးကုသဖို့ ထောက်ပံ့ကြေး ပေးတယ်။

နှစ်ပတ်လောက် ကြာတော့ မနီလာ ပြန်ပြီး လန်းဆန်းလာတယ်။ သူက ပြောတယ်... "ဆရာတော်... တပည့်တော်က စိတ်ကျတာကို 'ငါ့အပြစ်' လို့ ထင်နေခဲ့တာ။ အခုမှ ရောဂါသက်သက်၊ ဓမ္မသက်သက်ပါလားလို့ သိရတော့ စိတ်သက်သာသွားတယ်" တဲ့။

ကြည့်စမ်း... ဓမ္မနည်းနဲ့ ကုစားလိုက်တော့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အသက်ကိုတောင် ကယ်လိုက်နိုင်တယ်။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• စိတ်ကျခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၊ အားငယ်ခြင်းတို့သည် နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• "ငါ မကောင်းဘူး၊ လောကကြီး မကောင်းဘူး" ဆိုပြီး အပျက်မြင်စွဲလမ်းမှု (Vibhava Tanha) သည် "သမုဒယသစ္စာ"။

• စိတ်၏ ငြိမ်းချမ်းရာ၊ ပူပန်မှု ကင်းဝေးရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။

• စိတ်ကျရောဂါကို "ငါ" မဟုတ်၊ ဓမ္မသဘောမျှသာဟု သိမြင်ပြီး၊ မေတ္တာ၊ သတိ၊ ပညာတို့ဖြင့် ကုစားသော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း စိတ်ကျရောဂါ ဝေဒနာမှ ကင်းဝေးပြီး၊ ဂိရိမာနန္ဒသုတ်လာ သညာ(၁၀)ပါးကို ပွားများကာ၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာရွှင်လန်းနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ဗုဒ္ဓနည်းကျ ကုထုံးများ၊ လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်နည်းများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး စိတ်၏ ဆင်းရဲခြင်းမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ ပျော်ရွှင်ချမ်းမြေ့ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 10, 2023

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.