နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- အမောဟ (Non-delusion) နှင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု (Critical Thinking)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- အမောဟ (Non-delusion) နှင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု (Critical Thinking)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၈) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်နေ့ဟာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေအရ ဗဟုသုတရှာဖွေမှု၊ စာပေဖတ်ရှုမှုတွေနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ နေ့ရက်တစ်ရက် ဖြစ်ပါတယ်။ လူ့ဘဝမှာ အရေးကြီးဆုံးက "အမှန်" နဲ့ "အမှား" ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ခြင်းပါပဲ။ မျက်စိမမြင်ရတဲ့သူဟာ လမ်းလျှောက်ရင် ချောက်ထဲကျနိုင်သလို၊ ဉာဏ်မျက်စိ မရှိတဲ့သူဟာလည်း သံသရာခရီးမှာ အပါယ်ကျနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ အမှားတွေ၊ အမှောင်တွေ ကင်းစင်ပြီး၊ အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော "ပညာမျက်လုံး" များ ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အမောဟ" (Amoha) လို့ ခေါ်တဲ့ တွေဝေမှုမရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) "ပညာ" (Panna) နှင့် ဒီနေ့ခေတ် ပညာရေးလောကမှာ အလေးထားဆုံးဖြစ်တဲ့ "Critical Thinking" (ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ နေထိုင်နေတဲ့ ခေတ်ကြီးက "Information Age" (သတင်းအချက်အလက် ခေတ်) ဖြစ်ပါတယ်။ သတင်းတွေ၊ ဗဟုသုတတွေက ရေလို ဝင်နေတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအထဲမှာ အမှားတွေ၊ အတုတွေ၊ လှည့်စားမှုတွေ အများကြီး ပါလာတယ်။ ဒါတွေကို စစ်ထုတ်ဖို့အတွက် "ပညာ" ဆိုတဲ့ စစ်ထုတ်စက် (Filter) မရှိရင် ဦးနှောက်ထဲမှာ အမှိုက်တွေနဲ့ ပြည့်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ ပညာစစ်ထုတ်စက်ကို ဘယ်လို တပ်ဆင်မလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ရှင်းလင်းပြတ်သားပြီး၊ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်း ရှိလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ပညာ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာလောက ကသိုဏ်း" (Light Kasina) ကို အသုံးပြုပြီး ဉာဏ်အလင်းရောင် ရအောင် ယူကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ဖယောင်းတိုင်မီးလေး တစ်တိုင် ထွန်းညှိထားတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အဲဒီ မီးရောင်လေးဟာ တဖြည်းဖြည်း လင်းလက်လာပြီး တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့သွားတယ်။ အမှောင်ထုဆိုတာ လုံးဝ မရှိတော့ဘူး။ "အလင်း... အလင်း... အလင်း" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ ငါ့ရဲ့ ဉာဏ်အလင်းရောင်သည် အရာရာကို ဖောက်ထွင်းမြင်နိုင်ပါစေ၊ မသိမှု (မောဟ) အမှောင်ထု ကင်းစင်ပါစေလို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး လင်းလက်တောက်ပပြီး ကြည်လင်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Cognitive Science" (သိမြင်မှု သိပ္ပံ) နဲ့ "Logic" (ယုတ္တိဗေဒ) က ဒီ "Critical Thinking" ဆိုတာကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... လူ့ဦးနှောက်မှာ တွေးခေါ်ပုံစနစ် (၂) မျိုး ရှိတယ်တဲ့။ နိုဘယ်ဆုရှင် Daniel Kahneman က "System 1" နဲ့ "System 2" လို့ နာမည်ပေးထားတယ်။

"System 1" က "Fast Thinking" (အမြန်တွေးခြင်း)။ သူက အလိုအလျောက် အလုပ်လုပ်တယ်။ ဥပမာ - ကားမောင်းတာ၊ မျက်နှာမြင်ပြီး သဘောကျတာ။ သူက မြန်ပေမယ့် အမှားပါလွယ်တယ်။ (ဒါက သညာ နဲ့ သင်္ခါရ အလုပ်လုပ်ပုံပေါ့)။

"System 2" က "Slow Thinking" (အနှေးတွေးခြင်း)။ သူက စဉ်းစားတယ်၊ တွက်ချက်တယ်၊ ဆန်းစစ်တယ်။ ဥပမာ - သင်္ချာပုစ္ဆာ တွက်တာ၊ ကားဝယ်ခါနီး ဈေးနှုန်းနှိုင်းယှဉ်တာ။ သူက နှေးပေမယ့် တိကျတယ်။ (ဒါက ပညာ နဲ့ ဝိတက် အလုပ်လုပ်ပုံပေါ့)။

Critical Thinking ဆိုတာ ဒီ "System 2" ကို အသုံးပြုပြီး အချက်အလက်တွေကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတာ (Analyze) ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Metacognition" (မေတာ ကော့ဂနစ်ရှင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံး ရှိတယ်။ အဓိပ္ပာယ်က "Thinking about thinking" (ကိုယ့်အတွေးကို ပြန်တွေးခြင်း) ပါ။ သာမန်လူက "ငါ ဒေါသထွက်တယ်" လို့ပဲ တွေးတယ်။ Critical Thinker ကတော့ "ငါ ဘာကြောင့် ဒေါသထွက်တာလဲ၊ ဒီဒေါသက ကျိုးကြောင်းဆီလျော်ရဲ့လား" လို့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်စစ်ဆေးတယ်။ အဲဒီလို ပြန်စစ်ဆေးနိုင်တဲ့ စွမ်းရည်ဟာ လူသားတွေမှာပဲ ရှိတဲ့ အဆင့်မြင့် ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက် (Executive Function) ဖြစ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ System 2 မှာ "Gears" (ဂီယာ) လေးတွေ ပါနေတယ်။ ဝင်လာတဲ့ အာရုံကို ချက်ချင်း လက်မခံဘဲ၊ အဲဒီ ဂီယာတွေထဲမှာ ကြိတ်ချေပြီးမှ အဖြေထုတ်တာ။ ဒါကြောင့် ပညာရှိတွေက စကားပြောရင် နှေးတယ်၊ လုပ်ရပ်တွေက တည်ငြိမ်တယ်။ သူတို့က "Autopilot" နဲ့ မမောင်းဘဲ "Manual" နဲ့ မောင်းနေလို့ပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "အမောဟ" (Amoha) သို့မဟုတ် "ပညိန္ဒြေ" (Pannindriya) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ ဟောကြားတော်မူပါတယ်။ ပါဠိလို "အမုယှနံ အမောဟော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အာရုံ၌ မတွေဝေခြင်း၊ အမှန်အတိုင်း သိမြင်ခြင်းသည် အမောဟ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ ပညာရဲ့ လက္ခဏာက "ဓမ္မသဘာဝ ပဋိဝေဓ လက္ခဏာ" တဲ့။ သဘောတရား အမှန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ဝိသယောဘာသန ရသ" တဲ့။ အာရုံကို လင်းစေတယ်။ ညဘက် မှောင်နေတုန်း မီးဖွင့်လိုက်ရင် အရာရာ ပေါ်လာသလို၊ ပညာဝင်လာတာနဲ့ "ဒါ ကုသိုလ်၊ ဒါ အကုသိုလ်၊ ဒါ အမှန်၊ ဒါ အမှား" ဆိုပြီး ကွဲပြားသွားတယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အသမ္မောဟ" တဲ့။ မတွေဝေခြင်း ဖြစ်တယ်။

ဘုရားရှင်က ပညာကို "လေးသမား" နဲ့ ဥပမာ ပေးတယ်။ လေးသမားက မြှားတစ်စင်း ပစ်လိုက်ရင် ပစ်မှတ်ကို ဖောက်ထွင်းသွားသလို၊ ပညာကလည်း ပြဿနာတစ်ခုကို တွေ့ရင် အပေါ်ယံ အရေပြား (ပညတ်) မှာ မရပ်ဘဲ၊ အတွင်းသား (ပရမတ်) အထိ ဖောက်ထွင်းသွားတယ်။ ဥပမာ - လူတစ်ယောက် သေတာကို မြင်ရင် သာမန်လူက "သေပြီ၊ ဝမ်းနည်းတယ်" လို့ မြင်ပေမယ့်၊ ပညာရှိက "ရုပ်နာမ်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ အနိစ္စသဘော" လို့ ဖောက်ထွင်းမြင်တယ်။

"အမောဟ" (Non-delusion) ဆိုတဲ့ စကားလုံးက အပျက်သဘော ဆောင်ပေမယ့်၊ တကယ်တမ်းက သူဟာ "ဉာဏ်ပညာ" (Wisdom) ဆိုတဲ့ အပြုသဘောဆောင်တဲ့ စွမ်းအားကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ သူဟာ ကုသိုလ်စိတ်တွေထဲမှာ "ခေါင်းဆောင်" (Guide) ဖြစ်ပါတယ်။ သဒ္ဓါက လက်၊ ဝီရိယက ခြေထောက် ဆိုရင်၊ ပညာက "မျက်လုံး" ပါပဲ။ မျက်လုံး မပါရင် ဘယ်လောက် ပြေးပြေး လမ်းမှားရောက်မှာပါ။

ကဲ... အခု ဒီ "ပညာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ပညာရဲ့ အလုပ်က "စိစစ်ခြင်း" (Investigation) ပါပဲ။ သတိပဋ္ဌာန်မှာ "ဓမ္မဝိစယ သမ္ဗောဇ္ဈင်" လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Wisdom):

ကောလာဟလ သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): "ဘဏ်တွေ ပိတ်တော့မယ်တဲ့" ဆိုတဲ့ အသံကို ကြားတယ်၊ စာကို ဖတ်တယ် (သဒ္ဒါရုံ/ရူပါရုံ)။

(၂) မောဟ (Delusion): ချက်ချင်း ယုံလိုက်ပြီး "ဒုက္ခပဲ၊ ပိုက်ဆံတွေ ဆုံးရှုံးတော့မယ်" ဆိုပြီး ကြောက်စိတ် (ဒေါသ) ဖြစ်လာတယ်။ (System 1 Reaction)။

(၃) ပညာ (Intervention): သတိကပ်လိုက်ပြီး မေးခွန်းထုတ်တယ်။ "ဒီသတင်းက ဘယ်ကလာတာလဲ။ ခိုင်လုံလား။ အကြောင်းအကျိုး ညီညွတ်ရဲ့လား"။ ဒီနေရာမှာ ပညာ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) က ဓားနဲ့ ခွဲစိတ်သလို ခွဲစိတ်လိုက်တယ်။

(၄) ဆုံးဖြတ်ချက် (Conclusion): "ဒါ ကောလာဟလပဲ၊ ယုံစရာ မလိုဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ စိတ်က ငြိမ်သက်သွားတယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ကြားလိုက်တဲ့ အသံ၊ မြင်လိုက်တဲ့ စာကို "အာရုံ" (Data) သက်သက်လို့ မှတ်ပါ။

စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ထိတ်လန့်မှု" ကို သီးခြားခွဲထုတ်လိုက်ပါ။

"ကြောက်စိတ်... ကြောက်စိတ်"။

ပြီးရင် ပညာဉာဏ်နဲ့ မေးပါ... "အမှန်တရားက ဘာလဲ"။

"အမှန်တရားကတော့... ကြားတာက ကြားဆဲခဏမှာ ပျက်သွားပြီ။ မြင်တာက မြင်ဆဲခဏမှာ ပျက်သွားပြီ။ အခု ပူလောင်နေတာက ငါ့ရဲ့ ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းမှု) ကြောင့်ပါလား"။

အဲဒီလို အကြောင်းအကျိုး (Cause & Effect) ကို မြင်လိုက်တာနဲ့ မောဟ အမှောင်ထု ကွဲပြီး ပညာအလင်း ပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ ဦးနှောက်ကို "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ" (Buddha Mindset) နဲ့ Upgrade လုပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်" (အရာရာကို သိမြင်နိုင်သောဉာဏ်) ကို ပိုင်ဆိုင်တော်မူတယ်။ ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ အရာရာကို "မောဟ" (တွေဝေမှု) နဲ့ မဆုံးဖြတ်ဘဲ "ပညာ" (ဆင်ခြင်တုံတရား) နဲ့ ဆုံးဖြတ်ပါမည်လို့ ခံယူလိုက်တာဟာ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Five Whys):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ပြဿနာတစ်ခုခု ကြုံလာရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ရပ်ပါ (Stop): ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာရင် ချက်ချင်း မတုံ့ပြန်ပါနဲ့။ (၃) စက္ကန့်လောက် ရပ်လိုက်ပါ။

(၂) မေးခွန်းထုတ်ပါ (Ask Why): "ငါ ဘာလို့ စိတ်ညစ်တာလဲ"။ "ပိုက်ဆံမရှိလို့"။

"ဘာလို့ ပိုက်ဆံမရှိတာလဲ"။ "အသုံးစရိတ် များလို့"။

"ဘာလို့ အသုံးစရိတ် များတာလဲ"။ "မလိုအပ်တာတွေ ဝယ်မိလို့"။

"ဘာလို့ ဝယ်မိတာလဲ"။ "သတိမရှိလို့"။

အဲဒီလို (၅) ဆင့်လောက် မေးလိုက်ရင် အဖြေမှန် (Root Cause) ဖြစ်တဲ့ "သတိမဲ့မှု" ကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ "ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်" (အကြောင်းအကျိုး) ကို ဉာဏ်နဲ့ လိုက်ရှာတာပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်တဲ့ ဉာဏ် (Critical Thinking) က ပြဿနာကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းပေးခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ သတင်းပြန်ကြားရေးဌာန (PR Dept) မှာ "မောင်စိုး" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းလေး ရှိတယ်။ တစ်နေ့တော့ Facebook ပေါ်မှာ ပြတိုက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး သတင်းမှား (Fake News) တစ်ခု တက်လာတယ်။ "ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေ အတုတဲ့" ဆိုပြီး ရေးထားတာ။ မောင်စိုးက လူငယ်ဆိုတော့ သွေးဆူသွားတယ်။ ချက်ချင်းပဲ အဲဒီ Post အောက်မှာ ဝင်ပြီး ရန်တွေ့တော့တာပဲ။ "ခင်ဗျားတို့ ဘာသိလို့လဲ၊ မဟုတ်တာ မပြောနဲ့" ဆိုပြီး Comment တွေ ပြန်ရေးတယ်။ ရလဒ်က ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့... ဟိုဘက်က လူတွေက ပိုပြီး ဝိုင်းတိုက်ခိုက်ကြရော။ ပြဿနာက ပိုကြီးသွားတယ်။ (ဒါ System 1 Reaction - ဒေါသ နဲ့ တုံ့ပြန်တာ)။

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သိသွားတော့ "Template T246" (Strategic Communication & Crisis Response) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 21, Article 21.1" (Responsible Social Media Usage) ကို ကိုးကားပြီး မောင်စိုးကို သင်ကြားပေးရတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်စိုးကို ခေါ်ပြီး မေးတယ်။ "မောင်စိုး... မင်း ရန်ဝင်တွေ့လိုက်တော့ သူတို့က သတင်းမှားကို ဖြုတ်သွားလား"။

"မဖြုတ်ပါဘူး ဘုရား၊ ပိုဆိုးသွားပါတယ်"။

"ဒါဆို မင်းလုပ်ရပ်က အကျိုးရှိလား"။

"မရှိပါဘူး ဘုရား"။

"အေး... အဲဒါ 'မောဟ' က ဦးဆောင်လိုက်လို့ပဲ။ ပညာရှိတဲ့သူက ရန်မဖြစ်ဘူး၊ အမှန်တရားကိုပဲ တင်ပြတယ်"။

ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို "Critical Thinking" နည်းလမ်းနဲ့ ဖြေရှင်းခိုင်းတယ်။

၁။ ဒီသတင်းက ဘယ်ကလာလဲ။ (Source Verification).

၂။ သူတို့ ဘာကို အထောက်အထား ပြထားလဲ။ (Evidence Check).

၃။ ငါတို့ဘက်က ဘယ်လို ခိုင်လုံတဲ့ အထောက်အထား (Scientific Data) နဲ့ တုံ့ပြန်မလဲ။ (Rational Response).

မောင်စိုးလည်း သဘောပေါက်သွားတယ်။ သူက ရန်မတွေ့တော့ဘဲ၊ ပြတိုက်မှာ ရှိတဲ့ ဓာတ်တော် စစ်ဆေးချက် မှတ်တမ်းတွေ၊ ပညာရှင်တွေရဲ့ ထောက်ခံချက်တွေကို စနစ်တကျ ပြုစုပြီး "Official Statement" (တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်) တစ်ခု တင်လိုက်တယ်။ အဲဒီစာက ယဉ်ကျေးတယ်၊ ခိုင်လုံတယ်၊ ဒေါသ မပါဘူး။ အဲဒီအခါကျတော့ ပရိသတ်တွေက "ဪ... ပြတိုက်က အမှန်ပဲ" ဆိုပြီး လက်ခံသွားကြတယ်။ သတင်းမှားတင်တဲ့လူလည်း အရှက်ကွဲပြီး Post ပြန်ဖျက်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2536" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ဒေါသကို ပညာနဲ့ နိုင်ခြင်း" (Victory through Wisdom) ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အမောဟ" (ပညာ) တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: အမှားကို အမှန်ထင်ပြီး လမ်းမှားလိုက်မိလို့ ဆင်းရဲရတာ၊ ကောလာဟလတွေကြောင့် စိတ်ပူလောင်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အမှန်တရားကို မသိတဲ့ "မောဟ" (Ignorance) နဲ့ အပေါ်ယံကို ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်တတ်တဲ့ "အယောနိသော မနသိကာရ" (မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်း) ဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: မောဟအမှောင်ထု ကင်းစင်ပြီး၊ ပညာအလင်းရောင်ဖြင့် အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ ငြိမ်းအေးသွားသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ပညာဉာဏ် (Critical Thinking) ရရှိဖို့အတွက် သုတမယဉာဏ် (စာဖတ်ခြင်း)၊ စိန္တာမယဉာဏ် (တွေးခေါ်ခြင်း)၊ ဘာဝနာမယဉာဏ် (ပွားများခြင်း) ဆိုတဲ့ သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ဗဟုသုတ ရှာဖွေသော နေ့ရက် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အမှားနှင့် အမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်မျက်စိများ ပွင့်လင်းကြပါစေ"။ လောကီပညာရပ်များ (Critical Thinking) ကိုလည်း တတ်မြောက်ကျွမ်းကျင်ပြီး၊ လောကုတ္တရာ ပညာရပ် (Vipassana Wisdom) ကိုလည်း ပိုင်နိုင်စွာဖြင့်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃