နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃- ကရုဏာ (Compassion) နှင့် ကိုယ်ချင်းစာစိတ် (Empathy/EQ)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃- ကရုဏာ (Compassion) နှင့် ကိုယ်ချင်းစာစိတ် (Empathy/EQ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၉) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်နေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ထူးထူးခြားခြား နေ့ရက်ကြီး တစ်ခုတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဩဂုတ်လ တစ်လလုံးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ဒီနေ့ဟာ အရေးကြီးဆုံးသော စိတ်ဓာတ်ခွန်အား တစ်ခုကို မွေးမြူရမယ့် နေ့ရက်ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "ကရုဏာ" ပါပဲ။ လောကကြီးမှာ ဒုက္ခရောက်နေသူတွေ၊ မျက်ရည်ကျနေသူတွေ၊ အကူအညီ လိုအပ်နေသူတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို မြင်တဲ့အခါ မျက်နှာလွှဲသွားမလား၊ ဒါမှမဟုတ် လက်ကမ်းပေးမလား ဆိုတာက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးသား ဘယ်လောက် နူးညံ့သလဲ ဆိုတာပေါ်မှာ မူတည်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး သူတစ်ပါး၏ ဒုက္ခကို မိမိ၏ ဒုက္ခကဲ့သို့ ခံစားနားလည်နိုင်သော ကိုယ်ချင်းစာတရားများ ထွန်းကားပြီး၊ ကရုဏာလက်များဖြင့် လောကကို ပွေ့ဖက်ထားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ကရုဏာ" (Karuna) လို့ ခေါ်တဲ့ သနားကြင်နာခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စိတ်ပညာလောက၊ စီမံခန့်ခွဲမှုလောကမှာ အထူးရေပန်းစားနေတဲ့ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) သို့မဟုတ် "EQ" (Emotional Intelligence) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... "သနားတယ်" ဆိုတာ စိတ်ပျော့ညံ့သူတွေရဲ့ အလုပ်တဲ့။ ခေါင်းဆောင်လုပ်မယ့်သူ၊ စီးပွားရေးလုပ်မယ့်သူက သနားနေလို့ မရဘူး၊ ပြတ်သားရမယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ အကြီးမားဆုံး အလွဲပါပဲ။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာက သက်သေပြနေတာကတော့ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) မြင့်မားတဲ့သူတွေသာလျှင် အအောင်မြင်ဆုံး ခေါင်းဆောင်တွေ ဖြစ်လာကြတယ် ဆိုတာပါပဲ။ ဘုရားရှင်ကလည်း "မဟာကရုဏာတော်" ရှင် ဖြစ်တဲ့အတွက်ကြောင့်သာ သတ္တဝါဝေနေယျတွေကို ကယ်တင်နိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီ "ကရုဏာ" ဆိုတဲ့ စိတ်စွမ်းအင်ကို သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ဘယ်လို စနစ်တကျ မွေးမြူမလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ အကျယ်တဝင့် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးသားကို ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းမှုတွေ ပျောက်ပြီး၊ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ကရုဏာ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါးထဲက "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို သီးသန့် ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာ ဖြစ်အောင် ပြင်ထိုင်လိုက်ပါ။ ပြီးရင် မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ယောက်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဥပမာ - လမ်းဘေးမှာ နေပူထဲ တောင်းရမ်းနေတဲ့ ကလေးငယ်လေးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဆေးရုံပေါ်မှာ ဝေဒနာ ခံစားနေရတဲ့ လူနာတစ်ယောက်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။ အဲဒီ ပုဂ္ဂိုလ်ရဲ့ မျက်နှာ၊ သူ့ရဲ့ နာကျင်မှု၊ သူ့ရဲ့ အားငယ်မှုတွေကို ကိုယ်တိုင် ခံစားနေရသလို စိတ်ကူးကြည့်ပါ။ ပြီးရင် ရင်ထဲကနေ လှိုက်လှိုက်လှဲလှဲ ဆုတောင်းပေးပါ။ "ဤသူတစ်ယောက် ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ပါစေ... ဒီဒုက္ခတွေ အမြန်ဆုံး ချုပ်ငြိမ်းပါစေ"။ ရင်ဘတ်ထဲမှာ တုန်ခါနေတဲ့ သနားစိတ်ကလေးကို ဖမ်းဆုပ်ပြီး၊ အဲဒီ အေးမြတဲ့ ကရုဏာလှိုင်းတံပိုးကို တစ်လောကလုံးဆီ ဖြန့်ကျက်လိုက်ပါ။ (၂) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး နူးညံ့ပြီး သူတစ်ပါးအပေါ် စာနာတဲ့စိတ် ကိန်းဝပ်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Social Neuroscience" (လူမှုရေး နျူရိုသိပ္ပံ) နဲ့ "Psychology of Emotion" (စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) က ဒီ "ကရုဏာ" နဲ့ "ကိုယ်ချင်းစာစိတ်" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ကို အဓိက (၃) မျိုး ခွဲခြားထားပါတယ်။

ပထမတစ်မျိုးက "Cognitive Empathy" (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါကတော့ "သူ ဘာဖြစ်နေလဲ၊ သူ ဘာတွေးနေလဲ" ဆိုတာကို ဦးနှောက်က နားလည်ပေးတာ။ "ဪ... သူ ဝမ်းနည်းနေတာပဲ" လို့ သိရုံ သိတာ။ ဒါက ခေါင်း (Head) နဲ့ နားလည်တာ။

ဒုတိယတစ်မျိုးက "Emotional Empathy" (ခံစားမှုဆိုင်ရာ ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါကတော့ တဖက်သား ငိုရင် ကိုယ်ပါ လိုက်ငိုချင်တာ၊ သူနာကျင်ရင် ကိုယ်ပါ လိုက်နာတာ။ ဒါက နှလုံးသား (Heart) နဲ့ ခံစားတာ။

တတိယတစ်မျိုးကတော့ "Compassionate Empathy" (ကရုဏာနှင့် ယှဉ်သော ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါက အရေးကြီးဆုံးပဲ။ သူများ ဒုက္ခရောက်တာကို နားလည်ရုံ၊ ခံစားရုံ မဟုတ်ဘဲ "ငါ ဘာကူညီပေးရမလဲ" ဆိုတဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ လုပ်ဆောင်ချက် (Action) ပါဝင်လာတာ။ ဗုဒ္ဓဟောတဲ့ "ကရုဏာ" ဆိုတာ ဒီတတိယ အဆင့်ကို ပြောတာပါ။

ဒီလို ကိုယ်ချင်းစာနိုင်ဖို့အတွက် ဦးနှောက်ထဲမှာ အံ့သြစရာကောင်းတဲ့ စနစ်တစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "Mirror Neurons" (ကြေးမုံ ဦးနှောက်ဆဲလ်များ) ပါပဲ။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ အီတလီ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ တွေ့ရှိခဲ့တာပါ။ ဥပမာ - သူတော်ကောင်းတို့က တစ်ယောက်ယောက် လက်ကို ဓားရှသွားတာ မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ ကိုယ့်လက်ကို ဓားထိတာ မဟုတ်ပေမယ့်၊ ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲက နာကျင်မှုကို ခံစားတဲ့ နေရာတွေက "ထ" ပြီး အလုပ်လုပ်ကြတယ်။ ဟိုဘက်က လူရဲ့ ခံစားချက်ကို ကိုယ့်ဦးနှောက်က မှန်တစ်ချပ်လို ပြန်ဟပ် (Mirroring) ပြီး ခံစားလိုက်တာပါ။ ဒါကြောင့် တခြားလူ ငိုရင် ကိုယ်ပါ မျက်ရည်ဝဲလာတာ၊ တခြားလူ ပြုံးရင် ကိုယ်ပါ လိုက်ပြုံးမိတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားက လူသားတွေကို "အချင်းချင်း ကူညီဖို့၊ ဆက်နွယ်နေဖို့" (Connection) အတွက် တပ်ဆင်ပေးထားတဲ့ Wi-Fi စနစ် တစ်ခုပါပဲ။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ လူနှစ်ယောက်ကြားမှာ မမြင်ရတဲ့ လှိုင်းတွေနဲ့ ဆက်သွယ်ထားသလိုပါပဲ။ တဖက်လူရဲ့ ဒုက္ခဟာ ကိုယ့်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲကို တိုက်ရိုက် စီးဝင်လာတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ အချက်တစ်ချက် ရှိတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက... "Emotional Empathy" (လိုက်ခံစားတာ) များလွန်းရင် "Empathy Distress" (ကိုယ်ချင်းစာ စိတ်ဖိစီးမှု) ဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ်ပါ စိတ်ဓာတ်ကျသွားတတ်တယ်တဲ့။ ဆရာဝန်တွေ၊ သူနာပြုတွေမှာ ဒါမျိုး ဖြစ်တတ်တယ်။ "Compassion" (ကရုဏာ) ကျတော့ ဦးနှောက်ရဲ့ တခြားနေရာ (Ventral Striatum & Medial Orbitofrontal Cortex) ကို သုံးတယ်။ သူက "ဆုချီးမြှင့်ခြင်း" (Reward) နဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ နေရာတွေ ဖြစ်လို့၊ ကရုဏာပွားရင် စိတ်ပင်ပန်းမသွားဘဲ ပိုပြီး အားရှိလာတယ်၊ ပိုပြီး ကျန်းမာလာတယ်တဲ့။ ဒါကြောင့် "သူများအတွက် ဝမ်းနည်းမနေပါနဲ့၊ သူများအတွက် ကူညီဖို့ ကြံစည်ပါ" လို့ စိတ်ပညာက ဆိုပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ကရုဏာ" (Karuna) ကို ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါးထဲမှာ ထည့်သွင်းပြီး အကျယ်တဝင့် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ကရုဏာ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်သည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ကရုဏာရဲ့ လက္ခဏာက "ဒုက္ခာပနယန လက္ခဏာ" တဲ့။ သူတစ်ပါးရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်လိုတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ပရဒုက္ခာသဟန ရသ" တဲ့။ သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်နေတာကို သည်းမခံနိုင်ဘူး။ ကူညီချင်တယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အဝိဟိံသာ" တဲ့။ မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း အနေနဲ့ ထင်ရှားတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အထူးသတိထားရမယ့် အချက်က "ကရုဏာ၏ ရန်သူများ" အကြောင်းပါပဲ။ ကရုဏာမှာ "ရန်သူ" နှစ်မျိုး ရှိတယ်။

(၁) အဝေးရန်သူ (Far Enemy): ဒါကတော့ "ဟိံသ" (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ပါပဲ။ ရက်စက်တာ၊ ကြမ်းကြုတ်တာက ကရုဏာနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။

(၂) အနီးရန်သူ (Near Enemy): ဒါက သိပ်ကြောက်ဖို့ ကောင်းတယ်။ အဲဒါကတော့ "ဒေါမနဿ" (ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်း) ပါပဲ။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... သူများသေလို့ ကိုယ်က လိုက်ငိုရင်၊ သူများဒုက္ခရောက်တာ ကြည့်ပြီး စိတ်ဆင်းရဲနေရင် အဲဒါ "ကရုဏာ" ပဲလို့ ထင်ကြတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါ "ဒေါသ" (Dosa) အုပ်စုဝင် "ဒေါမနဿ" (Grief) ပါ။ ကရုဏာက အေးမြတယ်။ ဒေါမနဿက ပူလောင်တယ်။ မိခင်တစ်ယောက်က သားလေး နေမကောင်းဖြစ်ရင် ငိုနေရုံနဲ့ မပြီးဘူး၊ ငိုနေရင် သားလေး သက်သာမှာ မဟုတ်ဘူး။ မျက်ရည်သုတ်၊ စိတ်ကို တင်း၊ ဆေးတိုက်၊ ပြုစုမှသာ ရောဂါပျောက်မှာပါ။ အဲဒီ "ပြုစုလိုစိတ်" (Will to help) ကမှ စစ်မှန်တဲ့ ကရုဏာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... အခု ဒီ "ကရုဏာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ကရုဏာကို "ငါ သနားတယ်" လို့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲနဲ့ မကြည့်ဘဲ၊ "ငြိမ်းချမ်းစေလိုသော ဓာတ်သဘော" (Cooling Element) အနေနဲ့ ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။

ဒုက္ခရောက်နေသူ တစ်ယောက်ကို မြင်လိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): လမ်းဘေးမှာ ငိုနေတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်ကို မြင်တယ်၊ ငိုသံကို ကြားတယ် (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) သညာ (Perception): "ဒါ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ္တဝါလေးပါလား" (Dukkha-sanna) ဆိုပြီး အမှတ်သညာ ဝင်လာတယ်။

(၃) ကရုဏာ (Response): ချက်ချင်းဆိုသလို ရင်ထဲမှာ "လှုပ်" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ (ဟဒယ ကမ္ပန - နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်း)။ ပြီးတော့ "ကူညီချင်တယ်၊ သက်သာစေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တွန်းအား (Impulse) ပေါ်လာတယ်။ ဒါဟာ ကရုဏာ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) စိစစ်ခြင်း (Check): ဒီနေရာမှာ သတိထား။ ရင်ထဲမှာ "မွန်းကျပ်" နေသလား၊ "ကြည်လင်" နေသလား။ မွန်းကျပ်ပြီး လိုက်ငိုချင်ရင် အဲဒါ "ဒေါမနဿ" ဝင်လာပြီ။ အဲဒါကို ရှုပစ်လိုက်။ "ဝမ်းနည်းတယ်... ဝမ်းနည်းတယ်"။ အဲဒီ ဝမ်းနည်းမှု ပျောက်သွားမှ "သက်သာပါစေ... ကျန်းမာပါစေ" ဆိုတဲ့ အေးမြတဲ့ စိတ်ကို ပြန်တင်ပေးပါ။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

အကူအညီ ပေးနေရင်းနဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ဆုတောင်းပေးနေရင်းနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ကြည့်။

"သနားတယ်... သနားတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

အဲဒီ "သနားတဲ့စိတ်" (Compassionate Mind) လေးဟာ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ သူတစ်ပါးရဲ့ ဒုက္ခအာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ကုသိုလ် စေတသိက်" တစ်မျိုးပါလား။

သူက ရင်ထဲက အပူတွေကို ငြိမ်းစေပါလား။

"သူတစ်ပါး ဒုက္ခကို မြင်ပေမယ့်၊ ငါ့စိတ်က မပူလောင်ဘဲ၊ အကူအညီပေးဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်နေပါလား" ဆိုတဲ့ သဘောကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။ အဲဒါဟာ ဗြဟ္မဝိဟာရ တရားကို ဝိပဿနာ တင်လိုက်တာပါပဲ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ "မဟာကရုဏာတော်" (Great Compassion) ကို အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ တစ်နေ့ကို (၂၄) နာရီမှာ နာရီပေါင်းများစွာ သတ္တဝါတွေကို ကြည့်ရှုပြီး ဘယ်သူ့ကို ကယ်ရမလဲလို့ ရှာဖွေခဲ့တယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ကရုဏာဟာ ခွဲခြားမှု မရှိဘူး။ လူဆိုး၊ လူကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် မရွေး အကုန်ဖြန့်ကျက်တယ်။ "ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ ခွဲခြားမှုမရှိသော ကရုဏာစိတ်ကို မွေးမြူပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုလိုက်တာနဲ့၊ သရဏဂုံ တန်ခိုးကြောင့် စိတ်နှလုံးဟာ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းပြီး အေးချမ်းမှုအပြည့် ရရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

.

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ကို လက်တွေ့အသုံးချပြီး ပြဿနာကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဧည့်ကြိုဌာန (Reception) မှာ "မသီတာ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းမလေး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ မသီတာက လုပ်ရည်ကိုင်ရည် ရှိတယ်၊ စည်းကမ်းတိကျတယ်။ ဒါပေမယ့် သူက နည်းနည်း "စက်ရုပ်" ဆန်တယ်။ စည်းကမ်းအတိုင်း တသွေမတိမ်း လုပ်တတ်သူပေါ့။ တစ်နေ့တော့... ပြတိုက်ကို အဘွားအိုတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ အသက်က (၈၀) ကျော်လောက် ရှိမယ်။ သူက တစ်ယောက်တည်း လာတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဘုရားဖူးအဖွဲ့နဲ့ လာတာ။ ဒါပေမယ့် လူအုပ်ထဲမှာ မျက်စိလည်ပြီး သူ့အဖွဲ့နဲ့ ကွဲသွားတယ်။

အဘွားအိုက ကြောက်လန့်ပြီး ဂိတ်ပေါက်ဝမှာ ယောင်လည်လည် ဖြစ်နေတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာလည်း ထမင်းချိုင့်လေး တစ်လုံး ပါတယ်။ ပြတိုက်စည်းကမ်း (Policy) အရ "အစားအသောက် ယူမဝင်ရ" ဘူးလေ။ မသီတာက စည်းကမ်းအတိုင်း တားလိုက်တယ်။

"အဘွား... ဒီချိုင့် ယူဝင်လို့ မရဘူး။ ဒီမှာ ထားခဲ့ပါ"။

အဘွားအိုက နားမကြားတကြားနဲ့ "သမီးရယ်... အဘွား ဆီးချိုရှိလို့၊ ဆာရင် စားရအောင်လို့ပါ" လို့ တောင်းပန်တယ်။

မသီတာက "မရဘူး အဘွား၊ ဒါ စည်းကမ်းပဲ။ ထားခဲ့မှ ဝင်ရမယ်" ဆိုပြီး အသံမာမာနဲ့ ပြောလိုက်တယ်။

အဘွားအိုခမျာ ကြောက်လည်းကြောက်၊ ဝမ်းလည်းနည်းပြီး မျက်ရည်တွေ ကျလာတယ်။ "ငါ့မြေးတို့က အထဲရောက်ကုန်ပြီ၊ ငါ့ကို ထားခဲ့ကြပြီလားမသိဘူး" ဆိုပြီး တုန်တုန်ယင်ယင်နဲ့ ငိုရှာတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ အခြေအနေက တင်းမာနေပြီ။ ဘေးကလူတွေကလည်း မသီတာကို အပြစ်တင်တဲ့ အကြည့်နဲ့ ကြည့်နေကြတယ်။ မသီတာကတော့ "ငါ့အလုပ် ငါလုပ်တာပဲ" ဆိုပြီး ဒေါသ (Dosa) နည်းနည်း ထွက်နေတယ်။ ဒီကိစ္စကို အဝေးက လှမ်းမြင်နေရတဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းက ချက်ချင်း ကြားဝင်ရတယ်။ ဒါပေမယ့် မသီတာကို လူရှေ့မှာ မဆူချင်ဘူး။ ဒါကြောင့် "Template T223" (Empathy Map & Vulnerable Visitor Log) ဆိုတာကို သုံးပြီး သူ့ကို သင်ပေးဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက မသီတာကို ခေါ်ပြီး မေးတယ်။ "မသီတာ... သမီး အခု ဘာမြင်နေရလဲ"။

"စည်းကမ်းမလိုက်နာတဲ့ ဧည့်သည်တစ်ယောက်ကို မြင်ပါတယ် ဘုရား"။

"ဟုတ်ပြီ... အခု သမီးရဲ့ 'မျက်မှန်' ကို ခဏချွတ်ပြီး၊ 'ကရုဏာ မျက်မှန်' ကို တပ်ကြည့်ရအောင်။ Template T223 ထဲက 'Empathy Map' ကို စိတ်ထဲမှာ ဖြည့်ကြည့်"။

၁။ See (မြင်ခြင်း): အဘွားရဲ့ မျက်လုံးထဲမှာ ဘာမြင်ရလဲ။ (ကြောက်ရွံ့မှု၊ အားငယ်မှု)။

၂။ Feel (ခံစားခြင်း): အဘွား အခု ဘာခံစားနေရမလဲ။ (ငါ့ကို ပစ်ထားခဲ့ကြပြီ၊ ငါ ဗိုက်ဆာရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ၊ ဒီကောင်မလေးက ငါ့ကို ဟောက်နေတယ်)။

၃။ Think (တွေးခြင်း): သမီးသာ အဘွားအရွယ်၊ ဒီလို လူစိမ်းတွေကြားမှာ တစ်ယောက်တည်း ကျန်ခဲ့ရင် ဘာတွေးမလဲ။

ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီလို မေးခွန်းထုတ်ပေးလိုက်တော့ မသီတာ ငြိမ်သွားတယ်။ သူ့ရဲ့ "ကြေးမုံနျူရွန်" (Mirror Neurons) တွေ အလုပ်လုပ်လာတယ်။ အဘွားရဲ့ တုန်ယင်နေတဲ့ လက်တွေကို ကြည့်ပြီး သူ့ရင်ထဲမှာ "ဒိန်း" ခနဲ ခံစားလိုက်ရတယ်။ (ဒါ Cognitive Empathy ကနေ Emotional Empathy ကို ကူးသွားတာ)။

"မှန်ပါ... တပည့်တော် ခံစားမိပါပြီ။ အဘွား အရမ်းကြောက်နေမှာပဲ"။

"အေး... အဲဒါဆို သမီး ဘာလုပ်ပေးသင့်လဲ။ စည်းကမ်း (Policy) က အရေးကြီးတယ်၊ ဒါပေမယ့် Policy No. 5, Article 5.5 မှာ 'Vulnerable Groups' (ထိခိုက်လွယ် အုပ်စုများ) ကို အထူးဂရုစိုက်ရမယ်လို့ ပါတယ်လေ"။

မသီတာ ချက်ချင်း ပြောင်းလဲသွားတယ်။ သူက အဘွားလက်ကို တွဲလိုက်တယ်။

"အဘွား... စိတ်မပူနဲ့နော်။ သမီး အဘွားရဲ့ အဖွဲ့ကို လိုက်ရှာပေးမယ်။ ထမင်းချိုင့်ကို သမီး ရုံးခန်းထဲမှာ ခဏ သိမ်းပေးထားမယ်။ အဘွား ဗိုက်ဆာရင် ဒီမှာ လာစားနော်" ဆိုပြီး လေသံအေးအေးလေးနဲ့ ပြောလိုက်တယ်။

အဘွားအိုရဲ့ မျက်နှာမှာ အကြောက်တရားတွေ ပျောက်ပြီး အပြုံးပန်း ပွင့်သွားတယ်။ "ကျေးဇူးပါပဲ မြေးရယ်" ဆိုပြီး မသီတာရဲ့ လက်ကို ဆုပ်ကိုင်လိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ မသီတာရဲ့ ရင်ထဲမှာလည်း ကြည်နူးမှု "ပီတိ" တွေ ဖြာဝေသွားတယ်။ သူဟာ စည်းကမ်းကိုလည်း မဖောက်ဖျက်ဘူး၊ လူသားချင်း စာနာမှုကိုလည်း မလစ်ဟင်းစေဘူး။ ဒါဟာ "Case-2537" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Compassionate Empathy" (ကရုဏာနှင့် ယှဉ်သော ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ဟာ ပြဿနာကို ဖြေရှင်းရုံသာမက၊ လူ့စိတ်ကိုပါ ကုစားပေးနိုင်တယ် ဆိုတာ လက်တွေ့ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကရုဏာ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: သတ္တဝါတွေ ခံစားနေရတဲ့ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း၊ ကွဲကွာခြင်း စတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခ အပေါင်းဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါပဲ။ (ကရုဏာရဲ့ အာရုံ)။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ကိုယ့်ဖို့ကိုယ်သာ ကြည့်တဲ့ "အတ္တ"၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲလိုတဲ့ "ဒေါသ/ဟိံသ"၊ စာနာစိတ် ကင်းမဲ့တဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ညှဉ်းဆဲလိုစိတ်တွေ ကင်းစင်ပြီး၊ ကရုဏာဖြင့် အေးမြနေသော စိတ်နှလုံး၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ကရုဏာတရား ပွားများခြင်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (အဝိဟိံသာ သင်္ကပ္ပ) ကို ကျင့်သုံးခြင်း၊ သူတစ်ပါးအပေါ် မေတ္တာထားခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကရုဏာလက်များဖြင့် လောကကို ပွေ့ဖက်နိုင်ကြပါစေ"။ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု (Humanitarian Spirit) ကို အခြေခံပြီး၊ သူတစ်ပါး၏ မျက်ရည်ကို ကိုယ်တိုင် သုတ်ပေးနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေ။ "ကိုယ်ချင်းစာစိတ်" (Empathy) ကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးပြု၍၊ ပဋိပက္ခများကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းနိုင်ပြီး၊ နောက်ဆုံးမှာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃