Day: 330 | ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ | စောင့်ရှောက်သူများ | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဥပဋ္ဌာကသုတ် | Caregiver Support

 

Day: 330 |  ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ | စောင့်ရှောက်သူများ | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဥပဋ္ဌာကသုတ် | Caregiver Support

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အလုံးစုံသော ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်တို့မှ ကင်းဝေးကြပါစေကုန်သတည်း

ဒီနေ့ ဒီအချိန်အခါဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၂၆) ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို နေ့ရက်မြတ်မှာ တရားချစ်ခင် သူတော်စင် သူတော်ကောင်းများအားလုံး၊ အထူးသဖြင့် မိမိတို့၏ အိမ်သူအိမ်သားများ၊ မိဘဘိုးဘွားများကို ပြုစုစောင့်ရှောက်နေကြရသော ဓမ္မမိတ်ဆွေများအားလုံး... ကိုယ်၏ ပင်ပန်းခြင်း၊ စိတ်၏ ပင်ပန်းခြင်းတို့မှ ကင်းဝေးပြီး မေတ္တာကရုဏာ အပြည့်ဖြင့် သူတစ်ပါးအကျိုးကို ဆထက်ထမ်းပိုး သယ်ပိုးနိုင်သော မေတ္တာရှင်များ ဖြစ်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းလိုက်ပါတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ ဟောကြားမယ့် တရားတော်ဟာ "စောင့်ရှောက်သူများ" (Caregiver Support) ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ "ဂိလာန" လို့ခေါ်တဲ့ လူမမာ၊ လူနာဆိုတာ ရှိစမြဲပါပဲ။ အဲဒီ လူနာတွေကို ပြုစုရတဲ့ "ဥပဋ္ဌာက" လို့ခေါ်တဲ့ ပြုစုစောင့်ရှောက်သူတွေလည်း ရှိရစမြဲပါပဲ။ တချို့က ကိုယ့်မိဘကို ပြုစုရတယ်၊ တချို့က ကိုယ့်ခင်ပွန်း ကိုယ့်ဇနီးကို ပြုစုရတယ်၊ တချို့ကျတော့လည်း သူနာပြုဆရာမတွေအဖြစ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုကြတယ်။ ဘယ်လိုပုံစံနဲ့ပဲ ပြုစုရပါစေ... လူနာတစ်ယောက်ကို ရေရှည် ပြုစုရတာဟာ မလွယ်ကူလှပါဘူး။ စိတ်ရောလူပါ အင်မတန် ပင်ပန်းပါတယ်။

ဒါကြောင့် တရားမနာခင်မှာ ဒီပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေတဲ့ စိတ်ကလေးတွေကို အားဖြည့်ပေးတဲ့အနေနဲ့ "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" လေးကို အရင်ဆုံး စီးဖြန်းကြရအောင်။ ဒီနေ့တော့ သူတစ်ပါးကို ကရုဏာ ပို့တာထက် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အရင် ကရုဏာ သက်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ခွက်ထဲမှာ ရေရှိမှ သူများခွက်ကို လောင်းပေးလို့ ရသလို၊ ကိုယ့်စိတ်မှာ အားရှိမှ လူနာကို ပြုစုလို့ ရမှာကိုး။

ကဲ... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေကို ဆန့်ထားပါ... မျက်လုံးလေးတွေကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို မှန်မှန်လေး ရှုပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ပင်ပန်းနေတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို စိတ်နဲ့ ပြန်ကြည့်ပါ။ ညတွေ အိပ်ရေးပျက်ထားတဲ့ မျက်လုံးတွေ၊ လေးလံနေတဲ့ လက်မောင်းတွေ၊ ညောင်းညာနေတဲ့ ခါးတွေကို စိတ်နဲ့ ပွတ်သပ်ပြီး သနားလိုက်ပါ။

"ဪ... ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီး ပင်ပန်းလှပါလား။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီး ကျန်းမာပါစေ၊ အမောပြေပါစေ၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ ကင်းပါစေ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေတ္တာပို့ပါ။ ပြီးမှ ကိုယ် ပြုစုနေရတဲ့ လူနာကို အာရုံပြုပါ။ "ဒီလူနာလည်း ဆင်းရဲဒုက္ခ ကင်းပါစေ၊ ရောဂါဝေဒနာ ပျောက်ကင်းပါစေ" လို့ စိတ်ထဲကနေ နူးနူးညံ့ညံ့လေး ပို့သပေးပါ။ "ငါ ပင်ပန်းတယ်" လို့ မတွေးဘဲ "ငါ ပါရမီဖြည့်နေတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်၍ ရှုမှတ်စေခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ကလေးတွေ အတော်အတန် ကြည်လင်အေးမြသွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဆွေးနွေးမယ့် "Caregiver Support" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် စိတ်ပညာ (Psychology) နဲ့ ဆေးပညာ (Nursing Science) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်ဆေးပညာမှာ "Caregiver Burnout" (ပြုစုစောင့်ရှောက်သူများ၏ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှု) ဆိုတာ အင်မတန် ကြီးမားတဲ့ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ လူနာကို ကြာကြာ ပြုစုရတဲ့သူတွေဟာ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ စိတ်တွေ တိုလာမယ်၊ အိပ်မပျော်တော့ဘူး၊ လူနာကို မြင်ရင် စိတ်ဆင်းရဲလာမယ်၊ နောက်ဆုံးမှာ ကိုယ်ပါ ရောဂါရသွားတတ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဒါကို လေ့လာတဲ့အခါ ဦးနှောက်ထဲမှာ "Mirror Neurons" (ကြေးမုံ ယူရွန်များ) ဆိုတာ ရှိနေလို့ပါတဲ့။

ဒီပုံကို စိတ်ထဲမှာ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ရှေ့က လူနာက နာကျင်လို့ ညည်းတွားတဲ့အခါ၊ အန်တဲ့အခါ၊ ဝေဒနာ ခံစားရတဲ့အခါ... ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲက ကြေးမုံဆဲလ်တွေက အဲဒီခံစားမှုကို အလိုလို ကူးယူလိုက်ပါတယ်။ လူနာ နာရင် ကိုယ်ပါ လိုက်နာသလို ခံစားရတယ်။ ဒါကို "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီ ကိုယ်ချင်းစာစိတ်က အတိုင်းအဆ မရှိဘဲ များလွန်းရင်၊ ဉာဏ်မပါရင် "Compassion Fatigue" (ကရုဏာ သက်လွန်းအားကြီး၍ မောပန်းခြင်း) ဖြစ်လာပါတယ်။ ရေနစ်နေတဲ့လူကို ဆင်းကယ်ရင်း ကိုယ်ပါ လိုက်နစ်သလိုမျိုးပေါ့။ ဒါကြောင့် ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာ "Healthy Detachment" (ကျန်းမာသော စိတ်ခွာထားမှု) ဆိုတာကို လေ့ကျင့်ပေးကြပါတယ်။ ဂရုစိုက်ပါ၊ ဒါပေမဲ့ စိတ်ကိုတော့ အတူရောပြီး မခံစားပါနဲ့တဲ့။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဥပေက္ခာ" တရားနဲ့ သဘောချင်း ဆင်တူနေပါတယ်။

သေချာ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ပြုစုစောင့်ရှောက်သူတွေမှာ အဖြစ်များတာက "Guilt" (အပြစ်ရှိစိတ်) ပါ။ ကိုယ်က ခဏလေး နားချင်လို့ အိပ်လိုက်မိတဲ့ အချိန်မှာ လူနာက တစ်ခုခု ဖြစ်သွားမလား၊ ငါ ဂရုမစိုက်နိုင်လို့ မိဘတွေ ရောဂါ တိုးသွားသလား ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တတ်ကြပါတယ်။ သိပ္ပံပညာအရ ပြောရရင် ဒါဟာ Stress Hormone (ကော်တီဇော) တွေ အမြဲတမ်း ထွက်နေတဲ့ အခြေအနေပါ။ ဒီဟော်မုန်းတွေ များလာရင် စိတ်တိုလွယ်မယ်၊ သည်းခံနိုင်စွမ်း နည်းလာမယ်။ ဒါကြောင့် လူနာကို ပြန်အော်မိတာတွေ၊ စိတ်မရှည်တာတွေ ဖြစ်လာတာပါ။ ဒါဟာ သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ထားယုတ်ညံ့လို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်နဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဇီဝကမ္မ ဖြစ်စဉ် (Physiological Response) ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲမြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... လေယာဉ်ပျံ စီးဖူးတဲ့ ဒကာ၊ ဒကာမတွေ သိကြပါလိမ့်မယ်။ အရေးပေါ် အောက်ဆီဂျင် မျက်နှာဖုံး ကျလာရင် "ကလေးကို မတပ်ပေးခင် မိမိကိုယ်တိုင် အရင် တပ်ပါ" (Put your own mask first) လို့ သတိပေးထားပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲ။ ကိုယ်တိုင်က အောက်ဆီဂျင် ပြတ်ပြီး မူးမေ့သွားရင် ကလေးကိုလည်း ကယ်နိုင်တော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ထို့အတူပါပဲ... ပြုစုစောင့်ရှောက်သူဆိုတာ ကိုယ်တိုင် ကျန်းမာမှ၊ ကိုယ်တိုင် စိတ်ချမ်းသာမှ လူနာကို ကောင်းကောင်း ပြုစုနိုင်မှာပါ။ "ငါ နားလိုက်ရင် အပြစ်ရှိတယ်" လို့ မတွေးပါနဲ့။ "ငါ အားမွေးနေတာ၊ ဒါမှ ရှေ့ဆက် ပြုစုနိုင်မှာ" လို့ တွေးရပါမယ်။ ဟုတ်လား...

ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်က သဘောတရားကို နားလည်ပြီဆိုရင်၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက ပြုစုစောင့်ရှောက်သူတွေအတွက် ဘယ်လို စံနှုန်းတွေ သတ်မှတ်ထားသလဲ ဆိုတာကို ပါဠိတော်တွေနဲ့အညီ ကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ကိုးကားချင်တဲ့ သုတ္တန်ကတော့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်မှာ လာရှိတဲ့ "ဥပဋ္ဌာကသုတ်" ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသုတ္တန်မှာ မြတ်စွာဘုရားက လူနာကို ပြုစုဖို့ မသင့်လျော်တဲ့ အင်္ဂါ (၅) ချက်နဲ့၊ ပြုစုဖို့ သင့်လျော်တဲ့ အင်္ဂါ (၅) ချက်ကို ဟောကြားထားပါတယ်။

ကောင်းသော ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ (Good Caregiver) ရဲ့ အရည်အချင်း (၅) ပါးကတော့ -

၁။ "ပဋိဗလော ဟောတိ ဘေသဇ္ဇံ သံဝိဓာတုံ" - ဆေးကို စီရင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ (ဆေးတိုက်ချိန် မှန်ရမယ်၊ ဆေးအကြောင်း နားလည်ရမယ်)။

၂။ "သပ္ပါယာသပ္ပါယံ ဇာနာတိ" - ဓာတ်စာနှင့် မတည့်သော အစာကို ခွဲခြားသိ၏။ (မတည့်တာကို ဖယ်ရှားပြီး တည့်တာကို ကျွေးရမယ်)။

၃။ "မေတ္တစိတ္တော ဂိလာနံ ဥပဋ္ဌေတိ၊ နော အာမိသန္တရော" - မေတ္တာစိတ်ဖြင့်သာ လူနာကို ပြုစု၏၊ ပစ္စည်းဥစ္စာ လာဘ်လာဘကို ငဲ့ကွက်၍ မပြုစု။ (အမွေလိုချင်လို့၊ ပိုက်ဆံရချင်လို့ ပြုစုတာ မဖြစ်ရဘူး)။

၄။ "န ဇေဂုစ္ဆီ ဟောတိ ဥစ္စာရံ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ... နီဟရိတုံ" - ကျင်ကြီး၊ ကျင်ငယ်၊ တံတွေး၊ အန်ဖတ်တို့ကို စွန့်ပစ်ရမည်ကို မစက်ဆုပ် မရွံရှာ။ (ဒါက အခက်ခဲဆုံး အချက်ပါပဲ)။

၅။ "ပဋိဗလော ဟောတိ ဂိလာနံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတုံ..." - လူနာကို တရားစကားဖြင့် ပြောဆိုကာ စိတ်သက်သာရာ ရစေနိုင်၏။

ဒီအချက် (၅) ချက်ထဲမှာ ဦးပဉ္ဇင်း အထူးပြု ဆွေးနွေးချင်တာက နံပါတ် (၄) အချက် ဖြစ်တဲ့ "န ဇေဂုစ္ဆီ" (မရွံရှာခြင်း) ဆိုတဲ့ အချက်ပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကိုယ့်မိဘ၊ ကိုယ့်သွေးသားပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ကြာလာတဲ့အခါ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်တွေ ပေကျံနေတာကို နေ့တိုင်း ဆေးကြောရရင် စိတ်ထဲမှာ "ရွံရှာစိတ်" (Disgust) ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပုထုဇဉ် သဘာဝပါ။ ဒါပေမဲ့ မြတ်စွာဘုရားက အဲဒီ ရွံရှာစိတ် မရှိမှသာ ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ ပီသတယ်လို့ ဟောပါတယ်။ ဘယ်လိုလုပ်ပြီး ဒီအနံ့အသက်ဆိုးတွေကို မရွံဘဲ နေနိုင်မလဲ။

ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်း" (Vipassana Lab) ထဲကို ဝင်ပြီး နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့ "နိရောဓသစ္စာ" အမြင်နဲ့ ဖြိုခွဲကြည့်ရအောင်။ ရွံရှာစိတ် ချုပ်ငြိမ်းသွားအောင် (Nirodha) ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲ။

အဆင့် (၁) - Contact (ဖဿ):

နှာခေါင်း (ဃာန) နဲ့ အနံ့ (ဂန္ဓ) တိုက်လိုက်တယ်။ ဒါဟာ ရုပ်သဘော သက်သက်ပါ။ အနံ့ဆိုးတယ် ဆိုတာက ဓာတ်ငွေ့ မော်လီကျူး (Molecule) တွေ လာထိတာပါ။

အဆင့် (၂) - Perception (သညာ):

စိတ်က "ဒါ မစင်ပဲ၊ ဒါ ရွံစရာကြီးပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တယ်။ (သညာက္ခန္ဓာ)။

အဆင့် (၃) - Mental Formation (သင်္ခါရ):

အဲဒီ အမှတ်သညာကြောင့် "ဒေါသ" (Dosa) ဖြစ်လာတယ်။ မျက်နှာကြီး ရှုံ့မဲ့သွားတယ်။ စိတ်ထဲမှာ မလုပ်ချင် မကိုင်ချင် ဖြစ်လာတယ်။ "ငါ့ကံပဲ၊ ဒုက္ခပဲ" ဆိုပြီး ညည်းတွားလာတယ်။

ကဲ... ယောဂီတို့ ဒီနေရာမှာ "ဒိဋ္ဌိ" ကို ဖြုတ်ရအောင်။

နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့ ဓာတ်ခွဲနည်းအတိုင်း ကြည့်လိုက်ပါ။ မစင်ဆိုတာ ဘာလဲ။ အနီးကပ် ကြည့်လိုက်ရင် "ပထဝီဓာတ်၊ အာပေါဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်၊ ဝဏ္ဏ (အဆင်း)၊ ဂန္ဓ (အနံ့)၊ ရသ (အရသာ)၊ ဩဇာ" ဆိုတဲ့ ရုပ်ကလပ် (၈) ခု ပေါင်းထားတာပါပဲ။ မြေကြီးနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရှိတုန်းကကျတော့ "ငါ့အူ၊ ငါ့ဗိုက်" ဆိုပြီး ခင်တွယ်တယ်။ အပြင်ထွက်သွားတာနဲ့ "ရွံစရာ" ဖြစ်သွားတယ်။ တကယ်တော့ ဓာတ်သဘောချင်း အတူတူပါပဲ။

ဒါကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဆရာဝန်တွေ၊ ခွဲစိတ်ဆရာဝန်တွေဟာ သွေးတွေ၊ ပြည်တွေ၊ အူတွေကို ကိုင်တွယ်နေကြတာ ရွံရှာစိတ် မရှိကြပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူတို့က "ဒါဟာ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းပဲ" ဆိုတဲ့ "ပညာ" (Wisdom) နဲ့ ကြည့်လို့ပါ။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း မိဘရဲ့ မစင်ကို ဆေးကြောတဲ့အခါ "ဒါဟာ မြေဓာတ် (Earth Element) ပါလား၊ ရေဓာတ် (Water Element) ပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။ "ငါ ဆေးပေးနေတာ မစင်ကို ဆေးတာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့ရဲ့ ရွံရှာတတ်တဲ့ ကိလေသာကို ဆေးကြောနေတာ" လို့ အမြင် (Mindset) ပြောင်းလိုက်ပါ။

လူနာက ကိုယ့်အပေါ် ဆိုးရင်တောင်မှ လူနာကို ပြန်မပြောပါနဲ့။ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ပြောပါ။

"သူ ဆိုးနေတာ မဟုတ်ဘူး။ သူ့ရောဂါက ဆိုးနေတာ။ သူ နာကျင်နေလို့ အော်နေတာ။ ငါ့ကို မုန်းလို့ မဟုတ်ဘူး"

ဒီလို ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ပြီး နှစ်သိမ့်ပေးတာဟာလည်း "ဓမ္မိယာ ကထာ" (တရားစကားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း) တစ်မျိုးပါပဲ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စောစောက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သိပ္ပံနည်းကျ Caregiver Burnout (ပြုစုသူ မောပန်းခြင်း) အကြောင်းနဲ့၊ မစင် အညစ်အကြေးတွေကို ဓာတ်သဘော ရှုမြင်ပုံကို ပြောခဲ့ပြီးပြီ။ အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနက်ရှိုင်းဆုံး ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းကြရအောင်။ အဲဒါကတော့ "ငါ လုပ်နေရတယ်၊ ငါ ပင်ပန်းနေပြီ" ဆိုတဲ့ "အတ္တ" (Self) ပြဿနာပါပဲ။

မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဥပဋ္ဌာကသုတ်မှာ "မေတ္တစိတ္တော ဂိလာနံ ဥပဋ္ဌေတိ" (မေတ္တာစိတ်ဖြင့် လူနာကို ပြုစု၏) လို့ ပါရှိပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ "မေတ္တာ" ဆိုတာ "ချစ်ခင်ခြင်း" သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "အကျိုးလိုလားခြင်း" ဆိုတဲ့ စေတနာ သက်သက်ပါ။ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာတော့ ဒါကို "Professional Empathy" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဆရာဝန်တစ်ယောက်က လူနာကို ခွဲစိတ်တဲ့အခါ လူနာ နာမှာကို ကြောက်ပြီး လက်တုန်နေလို့ မရပါဘူး။ "ငါ့အလုပ် ငါလုပ်မယ်၊ ရလဒ်ကို ဥပေက္ခာ ပြုမယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်မျိုး ထားရပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲမြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ အိမ်မှာ မီးလုံး ပျက်သွားလို့ လဲလှယ်တယ် ဆိုပါစို့။ မီးလုံးကို ဖြုတ်တယ်၊ အသစ်တပ်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ "ငါ့ကို မီးလုံးက ကျေးဇူးမတင်ပါလား" လို့ တွေးမိသလား။ မတွေးမိပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ မီးလုံးဟာ သက်မဲ့ ဖြစ်နေလို့ပါ။ ထို့အတူပါပဲ... ကိုယ့်မိဘ၊ ကိုယ့်ခင်ပွန်းသည် မကျန်းမာလို့ ပြုစုတဲ့အခါမှာလည်း "သူတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေး (Material Aggregate) သက်သက်ပါလား" လို့ မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ လူနာက ကျေးဇူးတင်တင်၊ မတင်တင်၊ ကိုယ့်ဘက်က "ပြုစုခြင်း" (Service) ဆိုတဲ့ အလုပ်ကိစ္စ ပြီးမြောက်ဖို့က အဓိကပါပဲ။

ဒီ ဖယောင်းတိုင်ပုံကို ကြည့်ပါ။ ဖယောင်းတိုင်ဟာ သူ့အသားကို လောင်ကျွမ်းခံပြီး အလင်းပေးပါတယ်။ "ငါ ပူတယ်၊ ငါ့ကို ဘယ်သူမှ ကျေးဇူးမတင်ဘူး" လို့ သူ ညည်းတွားမနေပါဘူး။ သူ့သဘောသဘာဝအရ လောင်ကျွမ်းပြီး အလင်းပေးတာပါပဲ။ ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ (Caregiver) ဆိုတာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ "ငါ့တာဝန် ငါလုပ်တယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်တစ်ခုတည်း ထားလိုက်ရင် "ငါ့ကို သူတို့ နားမလည်ဘူး" ဆိုတဲ့ သောကတွေ (Emotional Stress) လျော့နည်းသွားပါလိမ့်မယ်။

ကိုင်း... အခု ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လက်တွေ့ "ဝိပဿနာ ဓာတ်ခွဲခန်း" (Vipassana Lab) ထဲကို ဝင်ပြီး "စိတ်ပင်ပန်းမှု" ကို ဖြိုခွဲကြည့်ရအောင်။

နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့ "ခန္ဓာဖွဲ့နည်း" အတိုင်း အဆင့်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါမယ်။  "နိရောဓသစ္စာ" (ချုပ်ငြိမ်းမှု) ကို မျက်မှောက်ပြုဖို့အတွက် ရှုကွက်က ဒီလိုပါ။

ဥပမာ - သူတော်ကောင်းတို့ ပြုစုနေတဲ့ လူနာက "နင် ငါ့ကို ဂရုမစိုက်ဘူး၊ ထမင်းဟင်းက မကောင်းဘူး" ဆိုပြီး ဆူပူကြိမ်းမောင်းတယ် ဆိုပါစို့။ စိတ်ထဲမှာ ဝမ်းနည်းစိတ်၊ ဒေါသစိတ်တွေ ဖြစ်လာပြီ။

အဆင့် (၁) - Contact (ဖဿ):

လူနာရဲ့ ပါးစပ်က ထွက်လာတဲ့ "အသံလှိုင်း" (Sound Wave) က ကိုယ့်ရဲ့ "နား" (Ear Base) ကို လာတိုက်ပါတယ်။ ဒါဟာ ရုပ်တရား (Rupa) ပါ။ အသံမှာ "အဓိပ္ပာယ်" မရှိပါဘူး။ လေလှိုင်း ခတ်တာပါပဲ။

အဆင့် (၂) - Feeling (ဝေဒနာ):

နားထဲမှာ ကြားရတာ ကြမ်းတမ်းတယ်။ စိတ်ထဲမှာ မခံချင်တဲ့ ခံစားမှု ဖြစ်လာတယ်။ ဒါဟာ "ဒုက္ခဝေဒနာ" ပါ။ ဒါပေမဲ့ သတိထားပါ။ "ငါ ခံစားရတယ်" မလုပ်ပါနဲ့။ "ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" လို့ပဲ ရှုပါ။

အဆင့် (၃) - Mental Reaction (သင်္ခါရ):

"သူ့ကို ငါ ဒီလောက် လုပ်ပေးနေတာတောင် ကျေးဇူးမသိဘူး" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေ ဝင်လာပြီ။ ဒါဟာ "ဒေါသ" နဲ့ "မာန" ပါပဲ။

ဒီအချိန်မှာ အရေးကြီးဆုံးက "ဒိဋ္ဌိ" (View) ကို ပြောင်းဖို့ပါပဲ။

လူနာကို "ငါ့အဖေ၊ ငါ့အမေ" လို့ မကြည့်ပါနဲ့။ "ဖောက်ပြန်နေတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်" (Decaying Matter) နဲ့ "ထိန်းချုပ်မရတဲ့ စိတ်အစဉ်" (Uncontrollable Mind) လို့ ကြည့်ပါ။ သိပ္ပံနည်းအရ ပြောရင် သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ (Frontal Lobe) အားနည်းသွားလို့ စိတ်ကို မထိန်းနိုင်တော့တာပါ။ သူတို့ ပြောနေတာ မဟုတ်ဘူး၊ ရောဂါက ပြောနေတာပါ။

"ရောဂါစကားကို လူစကား လုပ်ပြီး နားမထောင်ပါနဲ့"။

ဒီလို သဘောပေါက်လိုက်တာနဲ့ "ငါ" ဆိုတဲ့ ခံစာသူ ပျောက်သွားပါတယ်။ "ဪ... ရောဂါဝေဒနာတွေ ဖြစ်ပျက်နေတာပါလား" လို့ သိလိုက်တဲ့အချိန်မှာ စိတ်ထဲက ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီ ငြိမ်းအေးမှုဟာ "နိရောဓ" ပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို ပိုပြီး ပေါ်လွင်သွားအောင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတွေထဲက ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်း (Case Study) လေးတစ်ခုကို ပြောပြချင်ပါတယ်။

Case Study: 2630 (The Daughter's Dilemma)

ဇာတ်ကောင် - ဒေါ်မြနှင်း (အသက် ၅၀၊ ကုမ္ပဏီဝန်ထမ်းဟောင်း)။

လူနာ - သူမ၏ ဖခင်ကြီး ဦးဘ (အသက် ၈၅၊ အယ်လ်ဇိုင်းမား ရောဂါသည်)။

ဒေါ်မြနှင်းဟာ အလုပ်ထွက်ပြီး အဖေဖြစ်သူကို ပြုစုနေတာ (၂) နှစ် ရှိပါပြီ။ ဦးဘက အယ်လ်ဇိုင်းမား ရောဂါကြောင့် မှတ်ဉာဏ်တွေ ပျောက်ပြီး စိတ်ကောက်လွယ်၊ ဒေါသထွက်လွယ် ဖြစ်နေပါတယ်။ တစ်ရက်မှာတော့ ဦးဘက ထမင်းစားနေရင်း ပန်းကန်ကို ပစ်ပေါက်လိုက်ပါတယ်။

"နင် ငါ့ကို အဆိပ်ခတ်ထားတာမလား... ငါ့ပိုက်ဆံတွေ လိုချင်လို့ ငါ့ကို သတ်မလို့မလား" ဆိုပြီး အော်ဟစ်ပါတော့တယ်။

ဒေါ်မြနှင်း ရင်ထဲမှာ ဆို့တက်လာပါတယ်။ သူမ ဘဝကို စွန့်လွှတ်ပြီး ပြုစုခဲ့တာပါ။ အခုလို စွပ်စွဲခံရတော့ သည်းခံနိုင်စွမ်း ကုန်ဆုံးသွားပါတယ်။ သူမ မျက်ရည်တွေ ကျပြီး အခန်းထဲက ပြေးထွက်သွားချင်စိတ် ပေါက်လာပါတယ်။ "ငါ ဆက်မလုပ်နိုင်တော့ဘူး" ဆိုပြီး လက်လျှော့ချင်စိတ်တွေ ဖြစ်လာပါတယ်။

အဲဒီ အချိန်မှာ ဒေါ်မြနှင်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်က သင်တန်းမှာ သင်ထားတဲ့ "Policy 7, Article 7.9" ကို သတိရလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒကတော့ "Acceptance of Decay in Preserved Artifacts" (ထိန်းသိမ်းထားသော ဝတ္ထုပစ္စည်းများ၏ ပျက်စီးယိုယွင်းမှုကို လက်ခံခြင်း) ဆိုတာပါပဲ။ ပြတိုက်မှာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေက အချိန်တန်ရင် ဆွေးမြေ့တတ်တယ်။ အဲဒါကို ပြတိုက်မှူးက စိတ်ဆိုးလို့ မရဘူး။ သဘာဝအတိုင်း လက်ခံပြီး ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းပေးရတယ်။

ဒေါ်မြနှင်းက ချက်ချင်းပဲ အတွေးပြောင်းလိုက်ပါတယ်။

"ငါ့အဖေက ရှေးဟောင်းပစ္စည်း တစ်ခုလိုပဲ။ သူ့ဦးနှောက်က ဆွေးမြေ့နေပြီ။ အခု အော်နေတာ အဖေ မဟုတ်ဘူး။ ပျက်စီးနေတဲ့ ဦးနှောက်ဆဲလ်တွေ (Decaying Neurons) က အလုပ်လုပ်နေတာ"

သူမ Method #67 ဖြစ်တဲ့ "Compassionate Communication" (ကရုဏာဖြင့် ပြောဆိုနည်း) ကို သုံးလိုက်ပါတယ်။

အဖေ့ကို ပြန်မအော်ဘဲ အနားကို တိုးသွားတယ်။ မျက်ရည်ကို သုတ်လိုက်တယ်။

"ဖေဖေ... ထမင်းက မကောင်းလို့လား။ သမီး တောင်းပန်ပါတယ်နော်။ နောက်တစ်ခါ ကောင်းအောင် ချက်ကျွေးပါမယ်"

သူမရဲ့ အသံက တုန်နေပေမယ့် နူးညံ့ပါတယ်။ အဖေဖြစ်သူရဲ့ ဒေါသက လေထဲမှာ ပျောက်သွားသလို ငြိမ်ကျသွားပါတယ်။ ဦးဘက သမီးကို ပြန်ကြည့်ပြီး "အေး... ငါ ဗိုက်ဆာတယ်" လို့ ကလေးလေးလို ပြန်ပြောပါတယ်။

သေချာ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အကယ်၍ ဒေါ်မြနှင်းက "အဖေက သမီးကို စွပ်စွဲရမလား" ဆိုပြီး ပြန်ရန်တွေ့ခဲ့ရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ အိမ်ကြီး တစ်ခုလုံး မီးဟုန်းဟုန်း တောက်သွားမှာပါ။ "ငါ ခံစားရတယ်" ဆိုတဲ့ အတ္တကို ခဏလေး ဖယ်လိုက်တာနဲ့၊ "အမှန်တရားကို လက်ခံလိုက်တာ" (Acceptance) နဲ့ ပြဿနာ အားလုံး အေးငြိမ်းသွားပါတယ်။ ဒါဟာ "စောင့်ရှောက်သူများ" အတွက် အကြီးမားဆုံး ပါရမီပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "စောင့်ရှောက်သူများ" တရားတော်ကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာရဲ့ အမြုတေတရားဖြစ်တဲ့ သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်လိုက်ကြစို့။

၁။ ဒုက္ခသစ္စာ (The Truth of Suffering):

လူနာဖြစ်ရခြင်း၊ အိုမင်းမစွမ်း ဖြစ်ရခြင်း၊ မှတ်ဉာဏ်ပျောက်ဆုံးခြင်းတွေဟာ "ဇရာ၊ ဗျာဓိ" ဆိုတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာ အစစ်ပါပဲ။ ပြုစုသူဘက်က ကြုံတွေ့ရတဲ့ စိတ်ပင်ပန်းမှု၊ ကိုယ်ပင်ပန်းမှုတွေကလည်း ဒုက္ခသစ္စာပါပဲ။

၂။ သမုဒယသစ္စာ (The Truth of the Cause):

ဘာကြောင့် ပင်ပန်းသလဲ။ "ငါ့အဖေ ကျန်းမာစေချင်တယ်၊ ငါ့ကို အသိအမှတ် ပြုစေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ မျှော်လင့်ချက် တဏှာ (Craving for appreciation/health) ကြောင့် ပင်ပန်းရတာပါ။ ဖြစ်နေတဲ့ အခြေအနေကို လက်မခံနိုင်တဲ့ စိတ်က ဆင်းရဲခြင်းကို ဖြစ်စေပါတယ်။

၃။ နိရောဓသစ္စာ (The Truth of Cessation):

 အရ "နိရောဓ" ဆိုတာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းပါ။ "ငါ လုပ်ပေးနေရတယ်" ဆိုတဲ့ အတ္တစွဲကို ဖြုတ်လိုက်ပြီး၊ "ဒါဟာ ဓမ္မတာပဲ၊ ဒါဟာ တာဝန်ပဲ" လို့ ဥပေက္ခာ ပြုလိုက်နိုင်တဲ့ အချိန်မှာ စိတ်ပင်ပန်းမှုတွေ ချုပ်ငြိမ်းသွားပါတယ်။ အဲဒီ စိတ်အေးချမ်းမှုဟာ နိဗ္ဗာန်ရဲ့ အမြည်းသဘောပါပဲ။

၄။ မဂ္ဂသစ္စာ (The Truth of the Path):

ဒီလို စိတ်ထားနိုင်ဖို့အတွက် ကျင့်သုံးခဲ့တဲ့ နည်းလမ်းတွေ ရှိပါတယ်။

• လူနာကို မေတ္တာထားခြင်းသည် "သမ္မာသင်္ကပ္ပ"။

• ရွံရှာဖွယ်များကို သည်းခံပြီး ပြုစုခြင်းသည် "သမ္မာကမ္မန္တ"။

• ကိုယ့်စိတ်ကို မပင်ပန်းအောင် ကရုဏာသက်ခြင်းသည် "သမ္မာဝါယာမ"။
  ဒီကျင့်စဉ်တွေဟာ ဒုက္ခလွတ်ရာကို ပို့ဆောင်ပေးတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ကိုယ့်အိမ်မှာ၊ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ပြုစုစောင့်ရှောက်စရာ လူနာတွေ ရှိလာခဲ့ရင် "ဒါဟာ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အတွက် ပါရမီဖြည့်စရာ အခွင့်အရေးပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး... မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဆိုတဲ့ ဗြဟ္မစိုရ်တရား (၄) ပါးကို လက်ကိုင်ထားကာ ပျော်ရွှင်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေ။

ကိုင်း... ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဆွေးနွေးခဲ့ကြတာ ပြည့်စုံလုံလောက်ပါပြီ။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... ယနေ့ တရားနာယူကြသော သူတော်ကောင်းများ၊ အထူးသဖြင့် လူနာများကို နေ့ညမပြတ် ပြုစုစောင့်ရှောက်နေကြရသော ဓမ္မမိတ်ဆွေများ အားလုံး... ထိုသို့ ပြုစုရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ဘေးရောဂါ ကင်းရှင်းကြပါစေ၊ စိတ်၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းမှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ မေတ္တာအရာတွင် ပြိုင်ဘက်ကင်းသော မေတ္တာရှင်များ ဖြစ်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.