Day: 299 | Date: October 26, 2023 | လူ့ဘုံ (Manussa - Human Realm) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဒုကနိပါတ်၊ မနုဿပဋိလာဘ | Sociology

Day: 299 | Date: October 26, 2023 |  လူ့ဘုံ (Manussa - Human Realm) |  အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဒုကနိပါတ်၊ မနုဿပဋိလာဘ |  Sociology

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၂၆) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။

၃၁ ဘုံထဲမှာ လူ့ဘုံဆိုတာ အင်မတန် ထူးခြားတဲ့ နေရာတစ်ခုပါ။ နတ်ပြည်လောက် မချမ်းသာဘူး၊ ငရဲလောက် မဆင်းရဲဘူး။ ဒုက္ခနဲ့ သုခ မျှတနေတဲ့အတွက် တရားအားထုတ်ဖို့ အကောင်းဆုံး "အခွင့်အရေး" (Opportunity) နေရာပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ လူဖြစ်ရက်နဲ့ လူ့တန်ဖိုးကို နားမလည်ရင်တော့ သဲထဲ ရေသွန်သလို အလဟဿ ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မနက်ခင်းမှာ "လူ့ဘဝ၏ တန်ဖိုး" အကြောင်းကို ခေတ်သစ် "လူမှုဗေဒ" (Sociology) နဲ့ ဓမ္မသဘော ပေါင်းစပ်ပြီးဆင်ခြင်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ကုသိုလ်ကောင်းမှု အစုစုကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး လူဖြစ်ကျိုးနပ်ကြပြီး၊ ဤဘဝကို နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း အရှိန်မြှင့်တင်ရာ စခန်းတစ်ခုအဖြစ် အသုံးချနိုင်ကြပါစေ လို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်။

တရားမဟောခင်မှာ စိတ်ကို တန်ဖိုးထားတတ်အောင် "ကဏိကစ္စပ" (မျက်မမြင် လိပ်ကြီး) ဥပမာကို ယူပြီး သမထလေး နည်းနည်း လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့... မဟာသမုဒ္ဒရာကြီးထဲမှာ အပေါက်ပါတဲ့ ထမ်းပိုးတုံး တစ်တုံး မျောနေတယ်။ နှစ်ပေါင်းတစ်ရာမှ တစ်ခါပေါ်လာတဲ့ မျက်မမြင် လိပ်ကြီးက ခေါင်းပြူလိုက်တဲ့အချိန်၊ အဲဒီ အပေါက်ထဲကို လိပ်ခေါင်း တန်းဝင်သွားဖို့ ဆိုတာ ဘယ်လောက် ခက်ခဲမလဲ။ "ငါ့ရဲ့ လူ့ဘဝဟာ အဲဒီလောက် ရခဲတာကို ရထားတာပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းလိုက်ပါ။ ကိုယ့်ဘဝကို တန်ဖိုးထားစိတ်၊ သံဝေဂစိတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်မလာဘူးလား... ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်နော်။ အဲဒီ စိတ်နဲ့ တရားဆက်နာကြစို့။

ကိုင်း... "လူ့ဘုံ" (Manussa) အကြောင်း ပြောတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ခေတ်သစ် လူမှုဗေဒ (Sociology) နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး မေးခွန်းတစ်ခု မေးချင်တယ်။

"လူ (Human) နဲ့ တိရစ္ဆာန် (Animal) ဘာကွာသလဲ"

သိပ္ပံပညာအရ ပြောရရင် လူဟာလည်း "Social Animal" (လူမှုရေးသတ္တဝါ) တစ်မျိုးပါပဲ။ စားတယ်၊ အိပ်တယ်၊ မျိုးပွားတယ်။ ဒါတွေက တိရစ္ဆာန်တွေနဲ့ တူတူပဲ။

ဒါပေမဲ့ လူမှုဗေဒပညာရှင်တွေက ထောက်ပြကြတယ်... လူမှာ "Moral Agency" (ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ရွေးချယ်ပိုင်ခွင့်) ရှိတယ်။

တိရစ္ဆာန်တွေက "Instinct" (ဗီဇစိတ်) အတိုင်းပဲ သွားတယ်။ ဗိုက်ဆာရင် စားမယ်၊ ဒေါသထွက်ရင် ကိုက်မယ်။ သူတို့မှာ "သည်းခံမလား၊ တုံ့ပြန်မလား" ဆိုတဲ့ ရွေးချယ်ခွင့် (Choice) မရှိသလောက် နည်းတယ်။

လူကတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဗိုက်ဆာပေမဲ့ သီလရှိရင် မခိုးဘူး။ ဒေါသထွက်ပေမဲ့ မေတ္တာထားရင် သည်းခံနိုင်တယ်။ ဒီ "ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း" က လူကို လူ ဖြစ်စေတာပါ။

ဒီနေရာမှာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဒုကနိပါတ်၊ မနုဿပဋိလာဘ (စာမျက်နှာ-၅) မှာ ဟောထားတဲ့ တရားတော်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ကြည့်ကြရအောင်။

"ကိစ္ဆော မနုဿပဋိလာဘော" (လူ့ဘဝကို ရခြင်းသည် ခဲယဉ်း၏)။

ဘာလို့ ခဲယဉ်းတာလဲ။ လူ့ဘဝ ရဖို့အတွက် "ကုသိုလ်" (Wholesome Karma) လိုတယ်။ အထူးသဖြင့် "သီလ" လိုတယ်။

ပါဠိစကားလုံး "မနုဿ" ဆိုတာ "မန" (စိတ်) + "ဥဿ" (မြင့်မြတ်သော) = "စိတ်မြင့်မြတ်သောသူ" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရတယ်။

ဒါကြောင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ် ရထားပေမဲ့ စိတ်က နိမ့်ကျနေရင်၊ အမှားအမှန် မခွဲခြားတတ်ရင် ဘုရားရှင်က "မနုဿ တိရစ္ဆာန" (လူတိရစ္ဆာန်)၊ "မနုဿ ပေတ" (လူပြိတ္တာ) လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်။ "မနုဿ မနုဿ" (လူ့စိတ်ရှိသော လူစစ်စစ်) ဖြစ်ဖို့က အရေးကြီးပါတယ်။

"ဝေဒနာက္ခန္ဓာ" (ခံစားမှု အစုအဝေး) နဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး၊ "ရွေးချယ်မှု" (Choice) ကို ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ကြမယ်။

အလုပ်ပေး ရှုကွက်:

၁။ Stimulus and Response (အာရုံနှင့် တုံ့ပြန်မှု): တစ်ယောက်ယောက်က ဆဲလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ "နား" က ကြားလိုက်တယ် (Phassa)။ "စိတ်" က မခံချင်ဘူး (Vedana)။

၂။ The Gap (ကြားကာလ): တိရစ္ဆာန်ဆိုရင် ချက်ချင်း ပြန်ကိုက်မယ်။ လူမှာတော့ အဲဒီ ကြားထဲမှာ "စက္ကန့်ပိုင်း" လေး ရှိတယ်။ "ငါ ပြန်ဆဲမလား၊ သည်းခံမလား"။ အဲဒီ စက္ကန့်ပိုင်းလေးဟာ လူ့ဘုံရဲ့ အနှစ်သာရပဲ။

၃။ Choose Kusala (ကုသိုလ်ကို ရွေး): "ငါ လူပဲ၊ တိရစ္ဆာန်လို ပြန်မလုပ်ဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်ပြီး သည်းခံလိုက်တာနဲ့ သူတော်ကောင်းတို့ဟာ လူပီသသွားပါပြီ။ လူ့အခွင့်အရေး (Human Privilege) ကို အပြည့်အဝ သုံးလိုက်တာပါပဲ။

ကိုင်း... "လူ့ဘုံ" (Manussa) ဆိုတာ တိရစ္ဆာန်တွေလို အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်တာ (Reaction) မဟုတ်ဘဲ၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားပြီး ရွေးချယ်နိုင်စွမ်း (Response) ရှိခြင်း ဖြစ်တယ် ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို ပိုပြီး ထိထိမိမိ နားလည်သွားအောင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ် ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ် (Case-2599) ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းက "လူပီသသူ" (True Human) နဲ့ "လူ့အန္ဓ" (Blind Human) တို့ရဲ့ ကွာခြားချက်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေတယ်။

လွန်ခဲ့တဲ့ ၄ လလောက်ကပေါ့... ပြတိုက်ရဲ့ အလှူခံဌာနမှာ တာဝန်ကျတဲ့ ဝန်ထမ်းလေး "ကိုမောင်မောင်" ဟာ တစ်နေ့မှာ စိတ်ဓာတ်စစ်ဆေးမှု (Test of Character) ကြီးတစ်ခုနဲ့ ကြုံရတယ်။

အဲဒီနေ့က အရက်မူးနေတဲ့ လူတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက အလှူငွေထည့်မလိုလိုနဲ့ ဝန်ထမ်းလေးကို ရန်ရှာတယ်။ "မင်းတို့ ဘုန်းကြီးတွေက ဒီပိုက်ဆံတွေ ယူပြီး ဘာလုပ်မှာလဲ၊ လိမ်စားနေတာလား" ဆိုပြီး ဆဲဆိုတယ်။ ပြီးတော့ ကောင်တာပေါ်က ပစ္စည်းတွေကို ပစ်ပေါက်ပြီး၊ ကိုမောင်မောင့် မျက်နှာကို တံတွေးနဲ့ ထွေးလိုက်တယ်။

ဒီနေရာမှာ ခဏ ရပ်ပြီး စဉ်းစားကြည့်။

တိရစ္ဆာန် ဥပဒေသ (Animal Instinct) အရ ဆိုရင်... ကိုယ့်ကို တိုက်ခိုက်လာရင် ပြန်ကိုက်ရမယ်။ ကိုမောင်မောင် ဒေါသထွက်ပြီး ထိုးကြိတ်လိုက်ရင် ဘယ်သူမှ အပြစ်မပြောဘူး။

ဒါပေမဲ့ ကိုမောင်မောင်က မတုံ့ပြန်ဘူး။ သူ ငြိမ်နေလိုက်တယ်။ သူ့မျက်နှာကို လက်ကိုင်ပုဝါနဲ့ သုတ်ပြီး၊ အဲဒီလူကို မေတ္တာရပ်ခံတဲ့ လေသံနဲ့ "ဦးလေး မူးနေပါပြီ၊ အိမ်ပြန်နားလိုက်ပါနော်" လို့ ပြောလိုက်တယ်။

ဘေးက လူတွေက ဝိုင်းဆွဲပြီး အဲဒီလူမိုက်ကို ခေါ်ထုတ်သွားကြတယ်။ လူတွေက ကိုမောင်မောင့်ကို မေးကြတယ်... "ညီလေး... မင်း ဘာလို့ သည်းခံနိုင်တာလဲ၊ ပြန်မထိုးဘူးလား" တဲ့။

ကိုမောင်မောင်က ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ အမှတ် ၅၊ အပိုဒ်ခွဲ ၅.၁ (Pol 5, Art 5.1) ဖြစ်တဲ့ "Human Dignity and Non-Violence" (လူ့ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အကြမ်းမဖက်ခြင်း) သင်တန်းကို တက်ထားသူလေ။

သူက ဘာဖြေလဲဆိုတော့... "ကျနော် ပြန်ထိုးလိုက်ရင် ကျနော်လည်း သူ့လို လူမိုက် (လူတိရစ္ဆာန်) ဖြစ်သွားမှာပေါ့။ သူက စိတ်လွတ်နေပေမဲ့ ကျနော်က လူစိတ် ရှိနေသေးတယ်။ ကျနော့်ရဲ့ 'လူ့ဂုဏ်' (Human Dignity) ကို ကျနော် ထိန်းသိမ်းလိုက်တာပါ" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်း ဒါကို သိရတော့ သာဓုခေါ်မိတယ်။ တွေ့လား... "လူ" ဖြစ်ရခြင်းရဲ့ တန်ဖိုးဆိုတာ ဒါပါပဲ။ အာရုံဆိုးနဲ့ တွေ့တဲ့အခါ "တိရစ္ဆာန်စိတ်" (Animal Brain - Amygdala) က ဒေါသထွက်ဖို့ တွန်းပို့ပေမဲ့၊ "လူ့စိတ်" (Human Brain - Prefrontal Cortex) က "ဒါ မလုပ်သင့်ဘူး" လို့ တားမြစ်နိုင်တယ်။ အဲဒီ "တားမြစ်နိုင်စွမ်း" (Inhibition) ဟာ လူ့ဘုံရဲ့ အမြင့်မားဆုံး စွမ်းရည်ပါပဲ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "လူ့ဘုံ" (Manussa) တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး နိဂုံးချုပ် ကြည့်ကြရအောင်။

၁။ ဒုက္ခသစ္စာ:

လူ့ဘဝမှာ အိုရ၊ နာရ၊ သေရတာ၊ စီးပွားရှာရတာ၊ လူမှုရေး ပဋိပက္ခတွေ ကြုံရတာ အားလုံးဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါပဲ။ လူ့ဘဝသည် ပန်းခင်းလမ်း မဟုတ်ပါ။

၂။ သမုဒယသစ္စာ:

အဲဒီ ဒုက္ခတွေထဲမှာ နေရင်းနဲ့... လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အတိုင်း လိုက်လုပ်မိရင်၊ လူ့အခွင့်အရေးကို အလွဲသုံးစား လုပ်မိရင်၊ သံသရာကို ရှည်စေတဲ့ "သမုဒယသစ္စာ" ဖြစ်သွားပါတယ်။

၃။ နိရောဓသစ္စာ:

အကယ်၍... "လူ့ဘဝသည် တရားအားထုတ်ရန် အကောင်းဆုံး ဘူတာရုံ ဖြစ်သည်" ဟု သိမြင်ပြီး၊ ဒုက္ခတွေကို သင်ခန်းစာယူကာ၊ ကိလေသာတွေကို တိုက်ထုတ်နိုင်ရင်၊ နိဗ္ဗာန်ဆိုတဲ့ "နိရောဓသစ္စာ" ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ (နတ်ပြည်မှာ ကာမဂုဏ် များလွန်းလို့ တရားမေ့တတ်တယ်၊ ငရဲမှာ ဆင်းရဲလွန်းလို့ တရားမမှတ်နိုင်ဘူး၊ လူ့ပြည်ကသာ အသင့်တော်ဆုံးပါ)။

၄။ မဂ္ဂသစ္စာ:

အဲဒီလို မြင့်မြတ်တဲ့ လူသား ဖြစ်ဖို့အတွက်...

• သမ္မာကမ္မန္တ: သူ့အသက်မသတ်၊ မခိုး၊ မမှားခြင်း (Moral Conduct)။

• သမ္မာဝါယာမ: တိရစ္ဆာန်စိတ် (အကုသိုလ်) မဝင်အောင် တားမြစ်ခြင်း၊ လူ့စိတ် (ကုသိုလ်) ဝင်အောင် ကြိုးစားခြင်း။
  ဒီ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးမှသာ လူဖြစ်ကျိုး နပ်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... "လူ" ဆိုတာ အမျိုးအစား (Species) သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "အရည်အချင်း" (Quality) တစ်ခုပါ။ မနက်မိုးလင်းတာနဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးပါ... "ဒီနေ့ ငါ လူပီသရဲ့လား၊ တိရစ္ဆာန်လို အလိုအလျောက် နေနေသလား" လို့။

ရခဲလှတဲ့ လူ့ဘဝကို ရထားခိုက်မှာ... စား၊ ဝတ်၊ နေရေး သက်သက်အတွက် အချိန်မကုန်စေဘဲ၊ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ ဆိုတဲ့ "လူ့တာဝန်" တွေကို ကျေပွန်အောင် ထမ်းဆောင်ကြပါ။

ယနေ့မှစ၍ သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... လူ့ဘဝ၏ တန်ဖိုးကို နားလည်ပြီး၊ အမှားအမှန် ခွဲခြားနိုင်သော ဉာဏ်ပညာဖြင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရာ လမ်းစစ်လမ်းမှန်ကို လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.