နေ့ရက် - မေလ (၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-126)မှတ်ဉာဏ် (Memory) နှင့် သညာ (The Mechanics of Memory & Saññā)

 

နေ့ရက် - မေလ (၆) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-126)မှတ်ဉာဏ် (Memory) နှင့် သညာ (The Mechanics of Memory & Saññā)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ခန္ဓဝိဘင်း (သညာက္ခန္ဓာ)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Cognitive Psychology (သိမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၆) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့ကတော့ အာရုံကြော ဆက်သွယ်မှု (Synapse) အကြောင်း ပြောခဲ့ကြတယ်။ အဲဒီလို ဆက်သွယ်ပြီး ရရှိလာတဲ့ အချက်အလက်တွေကို ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ စိတ်က ဘယ်လို သိမ်းဆည်းသလဲ၊ ဘယ်လို ပြန်ထုတ်သုံးသလဲ ဆိုတာက ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "မှတ်ဉာဏ်" (Memory) အကြောင်းပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့... တစ်ခါတလေကျရင် သော့ဘယ်နား ထားမိမှန်း မေ့သွားတာမျိုး၊ သူများနာမည် ရုတ်တရက် မေ့သွားတာမျိုး ဖြစ်ဖူးကြတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒါ ဘာကြောင့်လဲ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ မှတ်ဉာဏ်စနစ်ကြီးက ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲ ဆိုတာကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ယှဉ်ပြီး ဆွေးနွေးကြမယ်။

တရားမဟောခင်မှာ... မှတ်ဉာဏ်ဆိုတာ စိတ်ရဲ့ တည်ငြိမ်မှုအပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။ ရေနောက်နေရင် အောက်က ကျောက်ခဲကို မမြင်ရသလို၊ စိတ်လှုပ်ရှားနေရင် အတိတ်ကို ပြန်မမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် စိတ်ကို ကြည်လင်သွားအောင် "အာနာပါနဿတိ" (Mindfulness of Breathing) ကို အရင် စီးဖြန်းကြရအောင်။

အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ နှာသီးဖျားလေးမှာ စိတ်ကို ကပ်ထားပါ။ လေလေး ဝင်လာရင် "ဝင်တယ်... သိတယ်"။ လေလေး ထွက်သွားရင် "ထွက်တယ်... သိတယ်"။ တခြား အတွေးတွေ ဝင်လာရင် လက်မခံပါနဲ့။ "ဝင်လေ၊ ထွက်လေ" ဆိုတဲ့ လက်ရှိတည့်တည့် အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို စိုက်ထားပါ။ (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ရှုမှတ်ကြပါစို့။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ကြည်လင်သွားပြီဆိုရင်၊ ဒီမှတ်ဉာဏ် ဖြစ်စဉ်ကို ခေတ်သစ် သိမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ (Cognitive Psychology) က ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲ ဆိုတာ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ မှတ်ဉာဏ်စနစ်ကို ကွန်ပျူတာတစ်လုံးလိုပဲ အဆင့် (၃) ဆင့်နဲ့ ပုံဖော်ကြတယ်။

၁။ Encoding (မှတ်တမ်းတင်ခြင်း): ဥပမာ - စာရိုက်ထည့်လိုက်သလိုမျိုး။ အာရုံငါးပါးက လာတဲ့ သတင်းအချက်အလက်တွေကို ဦးနှောက်က လက်ခံပြီး ကုဒ် (Code) အဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်တယ်။

၂။ Storage (သိမ်းဆည်းခြင်း): Hard Disk ထဲမှာ Save လုပ်လိုက်သလိုမျိုး။ ဒီအဆင့်မှာ ဦးနှောက်ရဲ့ Hippocampus ဆိုတဲ့ အစိတ်အပိုင်းက အရေးပါဆုံးပဲ။ သူက ရေတိုမှတ်ဉာဏ် (Short-term) တွေကို ရေရှည်မှတ်ဉာဏ် (Long-term) အဖြစ် ပြောင်းပြီး သိမ်းပေးတယ်။

၃။ Retrieval (ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခြင်း): ဖိုင်ကို ပြန်ဖွင့်သလိုမျိုး။ လိုအပ်တဲ့အချိန်မှာ အဲဒီ သိမ်းထားတဲ့ အချက်အလက်ကို ပြန်ဆွဲထုတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ထူးဆန်းတာက... ကွန်ပျူတာက Save ထားရင် မပြောင်းလဲပေမယ့်၊ လူ့မှတ်ဉာဏ်ကတော့ ပြန်ထုတ်တိုင်း ပြောင်းလဲသွားတတ်သတဲ့။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက "False Memory" (မှတ်ဉာဏ်အမှား) ဆိုတာ ရှိတယ်။ ကိုယ်က "ဒါ အမှန်ပဲ၊ ငါသေချာ မှတ်မိတယ်" လို့ ထင်နေပေမယ့်၊ တကယ်တော့ ကိုယ့်စိတ်က ဖြည့်စွက်ပြီး ဖန်တီးထားတာတွေ ဖြစ်နေတတ်တယ်။ ဥပမာ - ငယ်ငယ်က အဖြစ်အပျက်တစ်ခုကို ပြန်ပြောတိုင်း နည်းနည်းစီ ပြောင်းသွားတာမျိုးပေါ့။ ဒါကြောင့် တရားရုံးတွေမှာတောင် မျက်မြင်သက်သေတွေရဲ့ ထွက်ဆိုချက်ကို ၁၀၀% မယုံရဘူးလို့ ဆိုကြတယ်။

ကိုင်း... ဒါဆိုရင် ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာမှာကော ဒီမှတ်ဉာဏ်ကို ဘယ်လို ဟောထားသလဲ။ ခန္ဓာငါးပါးမှာ "သညာက္ခန္ဓာ" (Saññā - Perception Aggregate) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။

"သညာ" ဆိုတာ "မှတ်သားခြင်း" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ အဋ္ဌကထာ ဆရာတော်တွေက "လက်သမားဆရာသည် သစ်သားကို ဖြတ်မည့်နေရာတွင် မှင်ဖြင့် မှတ်သားသကဲ့သို့" လို့ ဥပမာ ပေးပါတယ်။

စိတ်က အာရုံတစ်ခုကို တွေ့လိုက်ရင် "ဒါက အဖြူ၊ ဒါက အနီ၊ ဒါက မောင်ဖြူ၊ ဒါက မောင်မဲ" ဆိုပြီး တံဆိပ် (Label) ကပ်လိုက်တယ်။ အဲဒီ တံဆိပ်ကပ်လိုက်တဲ့ အမှတ်အသားကို နောက်တစ်ခါ ပြန်တွေ့တဲ့အခါ "ဪ... ဒါ မောင်ဖြူပဲ" ဆိုပြီး ပြန်သိတာကို မှတ်ဉာဏ်လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင်က သတိပေးထားတာက "သညာ ဝိပလ္လာသ" (Perception Distortion) ဆိုတာ ရှိတယ်။ သညာဟာ ဖောက်ပြန်တတ်တယ်။ မမြဲတာကို မြဲတယ်လို့ မှတ်တယ်၊ မလှတာကို လှတယ်လို့ မှတ်တယ်၊ ဒုက္ခကို သုခလို့ မှတ်တယ်။ အဲဒီ အမှတ်မှားတွေကြောင့်ပဲ သံသရာ လည်နေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါ့အိမ်၊ ငါ့ကား၊ ငါ့သားသမီး" ဆိုပြီး မှတ်ထားတဲ့ သညာတွေဟာ တကယ်တော့ ပညတ်ချက်တွေသာ ဖြစ်ပြီး၊ ပရမတ်သဘောမှာတော့ ရုပ်နာမ် အစုအဝေးသာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားကို သိပြီးရင် ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။ အတိတ်က အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ပြန်စဉ်းစားမိရင်၊ သို့မဟုတ် သတိရမိရင် ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။

ဥပမာ - ဒကာမကြီးတစ်ယောက် အရင်တုန်းက သူများ ဆဲခဲ့တာကို ပြန်သတိရပြီး စိတ်ဆင်းရဲနေတယ် ဆိုပါစို့။

ဓမ္မာနုပဿနာ (သညာ) ရှုကွက်

၁။ အာရုံ (Object): အတိတ်က ပုံရိပ် သို့မဟုတ် အသံ (ဓမ္မာရုံ)။ ဒါဟာ တကယ့် လက်ရှိ အသံ မဟုတ်ဘူး၊ စိတ်ထဲမှာ ပြန်ပေါ်လာတဲ့ ပုံရိပ် (Replica) သက်သက်ပဲ။

၂။ ဒွါရ (Door): မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး)။

၃။ ဖဿ (Contact): မနောဖဿ။

၄။ သညာ (Perception): "ဒါက ငါ့ကို ဆဲတုန်းက ပုံပဲ" ဆိုပြီး မှတ်သားလိုက်တဲ့ အမှတ်အသား။

ဒီနေရာမှာ လူအများစုက မှားကြတာက... အတိတ်က အဖြစ်အပျက်ကို အခု လက်ရှိ ဖြစ်နေသလိုမျိုး ခံစားလိုက်တာပဲ။ ရုပ်ရှင်ရုံထဲမှာ ပိတ်ကားပေါ်က အရိပ်ကို အဟုတ်ထင်ပြီး ငိုနေတဲ့ ကလေးလိုပါပဲ။

ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?

အတိတ်က အဖြစ်အပျက် (Story) မဟုတ်ဘူး။ အခုလက်ရှိ ရင်ထဲမှာ ပေါ်လာတဲ့ "အမှတ်သညာ" (Marking) သဘောတရားလေး သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?

အတွေးပေါ်လာရင် "တွေးတယ်... သိတယ်"။ "သတိရတယ်... သိတယ်"။

ပုံရိပ်တစ်ခု ပေါ်လာရင် "မြင်တယ်... သိတယ်"။

အဲဒီ ပုံရိပ်ကို "ငါ့အတိတ်" လို့ မသိမ်းပိုက်လိုက်နဲ့။ "ဪ... သညာက္ခန္ဓာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပါလား" လို့ ရှုမြင်ရမယ်။

အတိတ်ဆိုတာ ပြန်မလာတော့ဘူး။ အနာဂတ်ဆိုတာ မရောက်သေးဘူး။ ပေါ်နေတာက ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်က "သညာ" သက်သက်ပဲ။ အဲဒီလို ခွဲခြားသိမြင်လိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက်၊ အတိတ်က ခြောက်လှန့်နေတဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာ (Trauma) တွေဟာ သက်သာပျောက်ကင်းသွားပါလိမ့်မယ်။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2426 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T202: Research & Verification Log).

Hswagata ပြတိုက်မှာ တစ်ခါက အသက်ကြီးကြီး အလှူရှင် ဒကာကြီးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက ဒေါသတကြီးနဲ့ ပြောတယ်။

"လွန်ခဲ့တဲ့ (၁၀) နှစ်လောက်က ဒီကျောင်းကို ငါ ရွှေဆင်းတုတော် တစ်ဆူ လှူခဲ့တယ်။ အခု ပြတိုက်ထဲ လိုက်ရှာတာ မတွေ့ဘူး။ မင်းတို့ ဖျောက်ထားသလား" ဆိုပြီး စွပ်စွဲတယ်။

သူ့ရဲ့ "သညာ" ထဲမှာတော့ သူ လှူခဲ့တာ သေချာနေတယ်။ ပုံရိပ်တွေလည်း မြင်ယောင်နေတယ်။ (False Memory သို့မဟုတ် မှတ်ဉာဏ်ရောထွေးမှု ဖြစ်နိုင်တယ်)။

ဒီနေရာမှာ ဘုန်းကြီးက Template T202 (Research Verification Log) နဲ့ Policy 20, Article 20.2 (Record Keeping Accuracy) ကို သုံးပြီး ဖြေရှင်းရတယ်။

ဘုန်းကြီးက သူ့ကို မငြင်းပါဘူး။ "ဒကာကြီး... စိတ်ကို အေးအေးထားပါ။ ဒကာကြီးရဲ့ မှတ်ဉာဏ်ကို လေးစားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်ုပ်တို့မှာ 'စာရင်းမှတ်ဉာဏ်' (Institutional Memory) ရှိပါတယ်။ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးကြည့်ရအောင်" လို့ ပြောပြီး နှစ်ချုပ် မှတ်တမ်းဟောင်း (Archives) တွေကို ပြန်ရှာခိုင်းတယ်။

ရှာလိုက်တော့... လွန်ခဲ့တဲ့ (၁၀) နှစ်က သူ လှူခဲ့တာ ရွှေဆင်းတု မဟုတ်ဘဲ၊ ကြေးဆင်းတု ဖြစ်နေတယ်။ ပြီးတော့ အဲဒီ ကြေးဆင်းတုက တခြား ကျောင်းခွဲတစ်ခုမှာ ပူဇော်ထားတာကို ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းနဲ့တကွ တွေ့လိုက်ရတယ်။

မှတ်တမ်းကို ပြလိုက်တော့မှ ဒကာကြီးက ခေါင်းကုတ်ပြီး... "ဪ... ဟုတ်သားပဲ။ ငါ တခြားကျောင်းနဲ့ မှားသွားတာပဲ။ ငါ့မှတ်ဉာဏ်က ငါ့ကို ပြန်လိမ်တာပဲ" ဆိုပြီး သဘောပေါက်သွားတယ်။

ကြည့်စမ်း... "သညာ" ဆိုတာ ယုံရခက်တယ်။ စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထား (Data Record) ဆိုတာကမှ ပိုပြီး တိကျတယ်။ ဒါကြောင့် ဘုန်းကြီးတို့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ Memory ကိုချည်း အားမကိုးဘဲ၊ မှတ်တမ်းမှတ်ရာ (Documentation) ကို စနစ်တကျ ထားရှိရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သညာဝိပလ္လာသကို ကာကွယ်တဲ့ နည်းလမ်း တစ်ခုပါပဲ။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• မှတ်သားတတ်သော သညာတရားသည် ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်တတ်သောကြောင့် "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• အတိတ်က အမှတ်အသားတွေအပေါ်မှာ စွဲလမ်းပြီး "ငါ့အကြောင်း၊ ငါ့ရာဇဝင်" ဆိုပြီး တပ်မက်နေတာက "သမုဒယသစ္စာ"။

• မှတ်သားမှု၊ မေ့လျော့မှုတို့ ကင်းစင်ရာ၊ အတိတ် အနာဂတ် မရှိသော ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။

• သတိရတိုင်း၊ တွေးတိုင်းမှာ "သညာ" မျှသာလို့ သိမြင်ပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ သတိကပ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း မိမိတို့ရဲ့ မှတ်ဉာဏ်စွမ်းအားကို ကောင်းသော ကုသိုလ်တရားတွေ မှတ်သားရာမှာ အသုံးချနိုင်ကြပြီး၊ အမှားအမှန် ရောထွေးတတ်သော သညာ၏ လှည့်စားမှုမှ လွတ်မြောက်ကာ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် မှတ်တမ်းထိန်းသိမ်းနည်းစနစ်များ၊ သညာနှင့် ပညာ ခွဲခြားပုံများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး အတိတ်က မကောင်းသော မှတ်ဉာဏ်ဆိုးများ ပပျောက်ပြီး၊ ကောင်းသော သတိတရားများဖြင့်သာ ရှင်သန်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 6, 2023

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.