CHAPTER I
INTRODUCTION
1.1 Title of the Research
English: A Critical Analysis of the Concept of "The Four Tooth Relics": Historical Limitations and Evidence from the Lakkhaṇa Sutta.
Myanmar: "သွားတော်လေးဆူ" အယူအဆ၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် လက္ခဏသုတ်လာ အထောက်အထားများအား ဝေဖန်ပိုင်းခြား လေ့လာချက်။
1.2 Background and Significance of the Problems
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရိုးရာယုံကြည်မှု သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ယုံကြည်မှု (Faith) နှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အမှတ်သညာများကို ပုံဖော်ရာတွင် အလွန်အရေးပါသော အခြေခံအုတ်မြစ် တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
(Claim) ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့သည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို သက်မဲ့အရာ ဝတ္ထုများသက်သက်အဖြစ် မရှုမြင်ကြဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က ဇီဝဖြစ်စဉ်များနှင့် ဓမ္မအနှစ်သာရများကို ကိုယ်စားပြုသော၊ သက်တမ်းရှည်ကြာစွာ တည်ရှိနေမည့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်စားပြု သင်္ကေတများ (Living Presence) အဖြစ် လေးနက်စွာ ခံယူထားကြပါသည်။
(Explanation) ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ပါဠိတော်ကျမ်းစာ တစ်ခုဖြစ်သော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) တွင် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်များကို တိုင်းပြည်ကြီး ၈ ပြည်မှ မင်းများထံသို့ ခွဲဝေပူဇော်ခဲ့ပုံကို အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။
(Evidence) ဤကဲ့သို့ ခိုင်မာသော ပါဠိတော်လာ အထောက်အထားများသည် မြန်မာ၊ သီရိလင်္ကာ နှင့် ထိုင်း စသော ထေရဝါဒနိုင်ငံများရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ပေးထားသော အကြောင်းတရားပင် ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
သို့ရာတွင် ဤမျှကျယ်ပြန့်သော ရိုးရာယုံကြည်မှု အစဉ်အလာအတွင်း၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်လာလျှင်မူ "သွားတော်လေးဆူ" သာလျှင် ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော တင်းကျပ်သည့် သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက် (Historical Boundary) တစ်ရပ် ရှိနေပါသည်။
(Claim) ထေရဝါဒ စာပေမှတ်တမ်းများနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာများအရ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်တွင် သွားတော် ၄၀ ရှိသော်လည်း မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် အစွယ်တော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့ကြောင်း၊ ယင်း ၄ ဆူအနက် ၂ ဆူသာလျှင် လူ့ပြည် (သီရိလင်္ကာ နှင့် ဂန္ဓာရ/တရုတ်) တွင် ရှိပြီး၊ ကျန် ၂ ဆူမှာ နတ်ပြည် (တာဝတိံသာ) နှင့် နဂါးပြည်တို့တွင် အသီးသီး တည်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ယုံကြည်ထားကြပါသည်။
(Explanation) ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် စာပေကျမ်းဂန်များက ဤသွားတော် ၄ ဆူ၏ ဖြစ်စဉ်ကိုသာ အဓိကထား၍ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ အခြားသော သွားတော်များ လူ့ပြည်တွင် တည်ရှိနေနိုင်ကြောင်းကို လုံးဝ ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြပါသည်။
(Evidence) ဤအချက်သည် မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒနိုင်ငံများရှိ ယုံကြည်သူများအကြားတွင် သွားတော်မြတ်များ၏ အရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်၍ "လေးဆူ" သာရှိရမည်ဟူသော တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက် တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
ယင်းရိုးရာ စာပေလာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များက သွားတော်မြတ်များသည် ၄ ဆူထက်မက ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ဖော်ပြနေပါသည်။
(Claim) ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အာရှတိုက် တစ်လွှားတွင် တူးဖော်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်များမှ သမိုင်းဝင် စေတီပုထိုးဟောင်းများအတွင်း ကိန်းဝပ်နေသည့် သွားတော်မြတ် အများအပြားကို အခိုင်အမာ တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်ပါသည်။
(Explanation) ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (Archaeological Survey of India - ASI) ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့်၊ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum)၊ ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများက ဂန္ဓာရဒေသနှင့် အလယ်အိန္ဒိယတို့တွင် သွားတော်မြတ်များ အမှန်တကယ် ရှိနေကြောင်းကို သက်သေပြနေပါသည်။
(Evidence) ဤရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ လက်တွေ့အထောက်အထားများ သည် ရိုးရာစာပေများ၏ "သွားတော် ၄ ဆူသာ ရှိသည်" ဆိုသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် သိသာထင်ရှားစွာ ကွဲလွဲနေကြောင်းကို မီးမောင်းထိုးပြလျက် ရှိပါသည်။ (Link)
ထို့ကြောင့် ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်များနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြားရှိ ကြီးမားသော ကွာဟချက်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန် လွန်စွာ လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။
(Claim) ဤသို့လေ့လာရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှုကို ပစ်ပယ်တိုက်ခိုက်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ လက္ခဏသုတ် (Lakkhaṇa Sutta) လာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာကြီး ၃၂ ပါး (သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း အပါအဝင်) ကို အခြေခံကာ၊ ခေတ်သစ် တွေ့ရှိချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objective) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နှိမ့်ချမှု (Hiri-Ottappa) ဖြင့် ချဉ်းကပ် ရှင်းလင်းရန် လိုအပ်ပါသည်။
(Explanation) လက်ရှိ မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းများတွင် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (ASI, V&A, British Museum) နှင့် ပါဠိတော်ကျမ်းစာများကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးကာ ဤသွားတော်များအကြား ကွာဟချက်ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာထား သော သုတေသန (Research Gap) မှာ လွန်စွာ နည်းပါးနေသေးကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
(Evidence) သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနကျမ်း သည် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို အခြေခံကာ သွားတော်မြတ်များ၏ အမှန်တကယ် တည်ရှိပျံ့နှံ့နေမှုကို ဖော်ထုတ်၍၊ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်း အထောက်အ ထားများအကြား ဟန်ချက်ညီသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်တစ်ရပ်ကို တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
1.3 Research Questions (သုတေသန မေးခွန်းများ)
အထက်ပါ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့် သုတေသန ပြဿနာရပ်များ (Background and Significance of the Problems) တွင် ဖော်ထုတ်တင်ပြခဲ့သော ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်များနှင့် လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများအကြားရှိ ကွာဟချက် (Research Gap) ကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် ဤသုတေသနကျမ်းတွင် အောက်ပါ အဓိက သုတေသနမေးခွန်း သုံးရပ်ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်၍ စူးစမ်းလေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရည်အသွေးပြည့်မီသော သုတေသနမေးခွန်းများ ဖြစ်စေရန်အတွက် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန (Qualitative Research) နည်းစနစ်များနှင့်အညီ အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပါသည်။
၁။ ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များတွင် "သွားတော်လေးဆူ" နှင့် ပတ်သက်၍ မည်ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် မှတ်တမ်းတင် ပြဆိုချက်များ ရှိနေပါသနည်း။
ရှင်းလင်းချက် - ဤမေးခွန်းသည် ပထမဆုံး ရှုထောင့်ဖြစ်သော စာပေကျမ်းဂန်ပိုင်းဆိုင်ရာ (Doctrinal Lens) ကို အဓိကထား မေးမြန်းထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် နှင့် ဒါဌာဝံသ စသော ထေရဝါဒကျမ်းစာများတွင် သွားတော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟု အဘယ်ကြောင့် ကန့်သတ်မှတ်တမ်း တင်ခဲ့ရသနည်း ဆိုသည့် သမိုင်းဝင် နောက်ခံအကြောင်းတရားများကို ဖော်ထုတ်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
၂။ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ၏ မှတ်တမ်းများတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေမှုနှင့် ပတ်သက်၍ မည်ကဲ့သို့သော လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများ (Empirical Evidence) ကို ပြသနေပါသနည်း။
ရှင်းလင်းချက် - ဤမေးခွန်းသည် ဒုတိယ ရှုထောင့်ဖြစ်သော ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ (Archaeological Lens) ကို အဓိကထား မေးမြန်းထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှုများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ကိန်းဝပ်လျက်ရှိသည့် သွားတော်မြတ်များ၏ အထောက်အထားများကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
၃။ ရိုးရာစာပေများ၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြားရှိ ကွာဟချက်ကို လက္ခဏသုတ်လာ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝများနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ မည်သို့ ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည်နည်း။
ရှင်းလင်းချက် - ဤမေးခွန်းသည် အထက်ပါ ရှုထောင့်နှစ်ရပ်ကို ပေါင်းစပ်သုံးသပ်မည့် (Synthesis) မေးခွန်းဖြစ်ပါသည်။ လက္ခဏသုတ်လာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (ဥပမာ- သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း) ကို သီအိုရီမူဘောင်အဖြစ် အသုံးပြုကာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုအကြား ငြိမ်းချမ်းစွာ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဖြေကို ရှာဖွေရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
1.4 Objectives of the Research (သုတေသန ရည်ရွယ်ချက်များ)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော သုတေသနမေးခွန်း (Research Questions) သုံးရပ်နှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် (1:1 Mapping) အောက်ပါ အဓိက သုတေသန ရည်ရွယ်ချက် ၃ ရပ်ကို ချမှတ်ထားပါသည်။
၁။ ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များတွင် "သွားတော်လေးဆူ" နှင့် ပတ်သက်၍ မှတ်တမ်းတင် ပြဆိုထားသော သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များကို လေ့လာဖော်ထုတ်ရန်။
(To explore the historical boundaries and textual claims regarding the "Four Tooth Relics" within traditional Theravada literature.)
၂။ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ၏ မှတ်တမ်းများအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေမှုကို လက်တွေ့မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် စူးစမ်းရှာဖွေရန်။
(To investigate the empirical evidence from modern archaeological discoveries and museum archives concerning the broader distribution of the Buddha's tooth relics.)
၃။ ရိုးရာစာပေများ၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြားရှိ ကွာဟချက်ကို လက္ခဏသုတ်လာ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝများနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ပေါင်းစပ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်။
(To synthesize the historical limitations of traditional texts with contemporary archaeological evidence using the Lakkhaṇa Sutta's conceptual framework.)
1.5 Scope of the Research (သုတေသန၏ နယ်ပယ်အကျယ်အဝန်း)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်သော ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် အထောက်အထားများအကြား ကွာဟချက်ကို တိကျသေချာစွာ လေ့လာဆန်းစစ်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ သုတေသနနယ်ပယ် (Scope of the Research) များကို စနစ်တကျ ကန့်သတ်သတ်မှတ်ထားပါသည်။
1.5.1 Scope of Content (အကြောင်းအရာ နယ်ပယ်)
ဤသုတေသနကျမ်း၏ အကြောင်းအရာနယ်ပယ် (Scope of Content) ကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသော နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှု ပြုလုပ်နိုင်ရန်အတွက် အဓိက အပိုင်းကြီး (၃) ရပ်ဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။
ပထမပိုင်း - ထေရဝါဒ ပါဠိတော်နှင့် ရိုးရာကျမ်းစာများ (Theravada Doctrinal Texts and Chronicles):
ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များကို လေ့လာရန်အတွက် ဒီဃနိကာယ်လာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) တွင် ပြဆိုထားသော ဓာတ်တော်ဝေငှခြင်း ဖြစ်စဉ်များ၊ လက္ခဏသုတ် (Lakkhaṇa Sutta) တွင် ပါရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာကြီး ၃၂ ပါး (အထူးသဖြင့် သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း အချက်အလက်) နှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဝင် ရိုးရာကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သော ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) လာ သွားတော် ၄ ဆူ ကန့်သတ်ချက် မှတ်တမ်းများကို အဓိကထား လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဒုတိယပိုင်း - ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများ (Modern Archaeological Reports):
လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများကို လေ့လာရန်အတွက် ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (Archaeological Survey of India - ASI) မှ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများ (ဥပမာ- ဂန္ဓာရဒေသနှင့် တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဗိုဒ်ဂါယာ၊ ဆန်ချီ စသည့် ရှေးဟောင်း စေတီပုထိုးများမှ သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များ တူးဖော်တွေ့ရှိမှု မှတ်တမ်းများ) ကို အကြောင်းအရာ နယ်ပယ်အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာပါမည်။
တတိယပိုင်း - နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ၏ သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းများ (Heritage and Museum Documentation):
ကမ္ဘာကျော် ပြတိုက်ကြီးများဖြစ်သည့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ရှိ ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယနှင့် အာရှတိုက်မှ ပင့်ဆောင်သိမ်းဆည်းထားသော ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်ကြုတ်များ၊ သွားတော်မြတ် များနှင့် ပတ်သက်သည့် တရားဝင် မှတ်တမ်းများ (Acquisition Records) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များကို လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤအကြောင်းအရာ (၃) ရပ်ကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ လေ့လာဆန်းစစ်ခြင်းအားဖြင့် သမိုင်းဝင် ရိုးရာကန့်သတ်ချက်များနှင့် လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများအကြား ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်မှု (Synthesis) ကို ပြုလုပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.2 Scope of Variables (ပြောင်းလဲကိန်း နယ်ပယ်)
ဤအရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) တွင် ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ တိုင်းတာမှုများ မရှိသော်လည်း၊ လေ့လာမည့် အကြောင်းအရာများ၏ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေရန်နှင့် သုတေသန မူဘောင်ကို တိကျစေရန်အတွက် အောက်ပါအတိုင်း သဘောတရားပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲကိန်း (Conceptual Variables) များကို သတ်မှတ်ထားပါသည်။
Independent Variables (အကြောင်း ပြောင်းလဲကိန်းများ)
ပထမ အကြောင်းပြောင်းလဲကိန်းအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေများ (အထူးသဖြင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် နှင့် ဒါဌာဝံသ) တွင် ပြဆိုထားသော "သွားတော် ၄ ဆူသာ ရှိသည်" ဟူသည့် သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းများနှင့် ယုံကြည်မှု ကန့်သတ်ချက်များ (Traditional Theravada textual narratives) ဖြစ်ပါသည်။ ဒုတိယ အကြောင်းပြောင်းလဲကိန်းအနေဖြင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ (ASI, V&A, British Museum) မှ ရရှိလာသော သွားတော်မြတ်များ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေမှုဟူသော ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသည့် လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများ (Empirical archaeological evidence) ဖြစ်ပါသည်။
Dependent Variable (အကျိုး ပြောင်းလဲကိန်း)
ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်များနှင့် လက်တွေ့ မြေပြင်အထောက်အထားများဟူသော အကြောင်းတရား (၂) ရပ်ကို လက္ခဏသုတ်လာ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝ (မြတ်စွာဘုရားတွင် သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း) ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ ထွက်ပေါ်လာမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမြင်သစ်၊ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသော ကောက်ချက်ချမှုနှင့် သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များကို ကျော်လွန်နိုင်မည့် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်နားလည်မှု (Synthesized academic understanding) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.3 Scope of Key Informants/Population (အဓိက သတင်းပေးသူများ / လူဦးရေ နယ်ပယ်)
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစားဖြစ်သည့်အတွက် သာမန်သုတေသနများကဲ့သို့ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို အခြေခံသော (Human Subjects) လူဦးရေ သို့မဟုတ် အဓိက သတင်းပေးသူများ (Key Informants) မရှိပါ။ အင်တာဗျူးများ (In-Depth Interviews) သို့မဟုတ် အုပ်စုလိုက် ဆွေးနွေးမှုများ (Focus Group Discussions) ကို လုံးဝ ပြုလုပ်မည် မဟုတ်ပါ။
ယင်းအစား ဤသုတေသန၏ အဓိက လေ့လာမည့် အရင်းအမြစ်များ (Population of the Study) အဖြစ် အောက်ပါ ခိုင်လုံသော မှတ်တမ်းအထောက်အထားများ (Documentary Sources) ကိုသာ သတ်မှတ်ထားပါသည်-
၁။ မူလတန်း အထောက်အထားများ (Primary Sources):
အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ မူရင်း တူးဖော်မှုအစီရင်ခံစာများ (ဥပမာ- ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းထုတ် Annual Reports များ)၊ ဂန္ဓာရနှင့် အလယ်အိန္ဒိယ ဒေသရှိ ကျောက်စာ၊ ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထားများ (Epigraphical Data)၊ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်နှင့် သွားတော်များဆိုင်ရာ မူရင်း ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (Acquisition and Curatorial Records)။
၂။ ဒုတိယတန်း အထောက်အထားများ (Secondary Sources):
ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုကို ကိုယ်စားပြုသော ပါဠိတော်ကျမ်းစာများ (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ လက္ခဏသုတ်)၊ သမိုင်းဝင် ရာဇဝင်ကျမ်းများ (ဒါဌာဝံသ) နှင့် ဤအကြောင်းအရာများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ နိုင်ငံတကာ ပညာရှင်များ (ဥပမာ- John S. Strong, Michael Willis, Gregory Schopen စသည်) ရေးသားထားသော ခိုင်လုံသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနစာအုပ်များနှင့် ဂျာနယ်ဆောင်းပါးများ။
1.5.4 Scope of Area (ပထဝီဝင် ဒေသဆိုင်ရာ နယ်ပယ်)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှု (Comparative Study) ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ၊ သုတေသနပြုလုပ်မည့် ပထဝီဝင် ဒေသဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Geographical Focus) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကျယ်ပြန့်စွာ သတ်မှတ်ထားပါသည်။
ပထမအနေဖြင့် ရိုးရာစာပေနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအတွက် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ဓာတ်တော်ဝေငှရာ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း ဒေသများ (ကုသိနာရုံ၊ ရာဇဂြိုဟ် စသည်) နှင့် သွားတော် ၄ ဆူ ကိန်းဝပ်ရာအဖြစ် ဒါဌာဝံသ စာပေက ဆိုသော လူ့ပြည်ရှိ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ (ကန္ဒီမြို့)၊ ဂန္ဓာရဒေသ (ယနေ့ခေတ် ပါကစ္စတန်နှင့် အာဖဂန်နစ္စတန် နယ်စပ်) စသည့် ဒေသများကို အဓိကထား လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဒုတိယအနေဖြင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား များအတွက် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) မှ အဓိက တူးဖော်ခဲ့သော အိန္ဒိယတိုက်ငယ် (Indian Subcontinent) တစ်လွှားရှိ သမိုင်းဝင် စေတီပုထိုးဟောင်းများ တည်ရှိရာ ဒေသများကို အဓိက နယ်ပယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါသည်။ ယင်းတို့တွင် ဂန္ဓာရဒေသ၊ တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဆန်ချီ (Sanchi) နှင့် အလယ်အိန္ဒိယဒေသရှိ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာ နယ်မြေများ ပါဝင်ပါသည်။
တတိယအနေဖြင့် မှတ်တမ်းအထောက်အထားများ (Archival Documentation) ကို လေ့လာရန်အတွက် ကိုလိုနီခေတ် တူးဖော်မှုများမှ ရရှိခဲ့သော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် သွားတော်မြတ်များကို လက်ရှိ သိမ်းဆည်းပြသထားရာ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း (UK) ရှိ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum)၊ ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ကိုလည်း လေ့လာရမည့် ဒေသဆိုင်ရာ နယ်ပယ်အဖြစ် ထည့်သွင်း သတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှသည် ဥရောပရှိ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများအထိ ရောက်ရှိနေသော သွားတော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို ခြေရာခံနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.5 Scope of Time (အချိန်ကာလဆိုင်ရာ နယ်ပယ်)
ဤသုတေသနကျမ်း၏ အချိန်ကာလဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Scope of Time) ကို မှတ်တမ်းသုတေသန၏ သဘာဝနှင့်အညီ၊ လေ့လာဆန်းစစ်မည့် "သမိုင်းဝင် အချိန်ကာလ" (Historical Timeframe) နှင့် သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်များ လက်တွေ့ဆောင်ရွက်မည့် "သုတေသန ကာလ" (Research Duration) ဟူ၍ အဓိက အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။
၁။ လေ့လာမည့် သမိုင်းဝင် အချိန်ကာလ (Historical Timeframe):
ရိုးရာစာပေပိုင်းဆိုင်ရာ ကာလ - မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီး ဓာတ်တော်ဝေငှသည့် အချိန်ကာလ (ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်) မှစတင်၍၊ "သွားတော် ၄ ဆူ" သမိုင်းကြောင်းကို အဓိက ပုံဖော်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သော သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှ ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကျမ်း ပေါ်ထွန်းခဲ့သည့် အချိန်ကာလ (အေဒီ ၁၂ - ၁၃ ရာစု) အထိကို အဓိကထား လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသနပိုင်းဆိုင်ရာ ကာလ - အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ် အများအပြားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ကိုလိုနီခေတ်လယ်ပိုင်းနှင့် နှောင်းပိုင်းကာလ (အထူးသဖြင့် ခရစ်နှစ် ၁၈၅၀ မှ ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း) နှင့် ယင်းအထောက်အထားများကို နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများသို့ ပင့်ဆောင်သိမ်းဆည်းခဲ့သော သမိုင်းဝင် အချိန်ကာလများကို လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
၂။ သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ် ဆောင်ရွက်မည့် အချိန်ကာလ (Research Duration):
ဤသုတေသနကျမ်းအတွက် စာပေအထောက်အထားများ ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း၊ နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်းနှင့် ကျမ်းပြုစုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ရပ်လုံးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း (Academic Years 2024–2026) အပြီးသတ် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.6 Research Hypotheses (သုတေသန မှန်းဆချက်များ)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစား ဖြစ်သောကြောင့်၊ ကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်များကို အခြေခံသည့် စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ မှန်းဆချက်များ (Statistical hypotheses) ကို ကြိုတင် တွက်ချက်ဖော်ထုတ်ထားခြင်း မရှိပါ။ သို့ဖြစ်ပါ၍ "This qualitative documentary research does not formulate statistical hypotheses. The study is exploratory and analytical." ဟူသော သုတေသန သဘောတရားနှင့်အညီ၊ ဤလေ့လာမှုသည် ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြားရှိ ဆက်စပ်မှုနှင့် ကွာဟချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ စူးစမ်းရှာဖွေခြင်း (Exploratory) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Analytical) ကိုသာ အဓိကထား ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.7 Definitions of Terms (အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ)
ဤသုတေသနကျမ်းတွင် ပါဝင်သော အဓိကအသုံးအနှုန်းများနှင့် ပတ်သက်၍ စာဖတ်သူများ ပိုမိုရှင်းလင်းစွာ နားလည်သဘောပေါက်စေရန်နှင့် သုတေသန၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဘောင်အတွင်း၌သာ ရှိစေရန်အတွက် အောက်ပါအတိုင်း သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် (Conceptual Definition) နှင့် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် (Operational Definition) ဟူ၍ ခွဲခြားဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
၁။ သွားတော်မြတ် (Tooth Relic / Danta Dhatu)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - သမိုင်းဝင် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ရုပ်ကလာပ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သွားတော်များကို ဆိုလိုပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့က မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှား ကိုယ်စားပြုအဖြစ် အထွတ်အမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြသော သရီရဓာတ်တော် တစ်မျိုးဖြစ်ပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "သွားတော်မြတ်" ဆိုသည်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေများ (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ) က အသိအမှတ်ပြုထားသော "သွားတော်လေးဆူ" သာမက၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ V&A ပြတိုက်တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများက ရှေးဟောင်းအထောက်အထား များအရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ သွားတော်မြတ်အဖြစ် သတ်မှတ်အတည်ပြုထားသော ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအားလုံးကို ဆိုလိုပါသည်။
၂။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထား (Archaeological Evidence)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှု၊ ကျောက်စာလေ့လာမှု (Epigraphy) နှင့် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ၏ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများမှ ရရှိလာသော ခိုင်လုံသည့် သမိုင်းဝင် အချက်အလက်များကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထား" ဆိုသည်မှာ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ရှေးဟောင်းစေတီပုထိုးများမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ (Reliquaries)၊ ယင်းတို့နှင့်အတူ တွေ့ရှိရသော အလှူရှင်မှတ်တမ်း ကမ္ပည်းစာများ၊ ခေတ်ပြိုင်ဒင်္ဂါးများနှင့် ASI မှ ထုတ်ပြန်ထားသော တရားဝင် အစီရင်ခံစာများ၊ ပြတိုက်များ၏ အထောက်အထားများ (Provenance Records) ကို ဆိုလိုပါသည်။
၃။ ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက် (Traditional Textual Limitation)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ကျမ်းဂန်လာ မှတ်တမ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ် သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုများ၏ အရေအတွက်နှင့် တည်နေရာကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ထားသော အယူအဆကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်" ဆိုသည်မှာ ထေရဝါဒစာပေများက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များကို "လေးဆူ" သာလျှင် တည်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ကာ၊ ကျန်ရှိသော သွားတော် ၃၆ ဆူမှာ သာမန်ဓာတ်တော်များကဲ့သို့ ကြေမွသွားသည် သို့မဟုတ် လူ့ပြည်တွင် မရှိတော့ဟု ကန့်သတ်ထားသော သမိုင်းဝင် စာပေအာဘော်ကို ဆိုလိုပါသည်။
၄။ လက္ခဏသုတ်လာ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝ (Lakkhaṇa Sutta’s Physical Framework)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဒီဃနိကာယ်၊ လက္ခဏသုတ်တွင် ဖော်ပြထားသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မဟာပုရိသလက္ခဏာတော် ၃၂ ပါးအနက် သွားတော်များနှင့် သက်ဆိုင်သော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ပြဆိုချက်များကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၌ "ညီညာသော သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း" (Cattāḷīsadaanta) နှင့် "အစွယ်တော် ၄ ဆူသည် အလွန်ဖြူစင်ဝင်းပခြင်း" (Susukka-dāṭha) ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍၊ သွားတော်မြတ်များ၏ အရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်သော ရိုးရာကန့်သတ်ချက်ကို ပြန်လည် ဆန်းစစ်မည့် သီအိုရီမူဘောင်ကို ဆိုလိုပါသည်။
၅။ ဓာတ်တော်ကြုတ် (Reliquary / Dhatu-Karanda)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသိမ်းဆည်း ပူဇော်ရန်အတွက် အဖိုးတန်သတ္တုများ၊ ကျောက်မျက်ရတနာများ သို့မဟုတ် မြေထည်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အိုး၊ ကြုတ် သို့မဟုတ် သေတ္တာငယ်များကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ဓာတ်တော်ကြုတ်" ဆိုသည်မှာ အိန္ဒိယနှင့် ဂန္ဓာရဒေသရှိ ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိပြီး ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် သိမ်းဆည်းထားသော၊ သွားတော်မြတ်များ ကိန်းဝပ်ရာ မူရင်းအထောက်အထား (Archaeological Context) ဖြစ်သည့် ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုပါသည်။
၆။ ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထား (Epigraphical Evidence)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ကျောက်စာ၊ သံပြား သို့မဟုတ် ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်တွင် ထွင်းထုထားသော ရှေးဟောင်းစာသားများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ရရှိလာသော သမိုင်းအချက်အလက်များကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထား" ဆိုသည်မှာ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်တွင် "မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော်ဖြစ်သည်" သို့မဟုတ် "ဤသူက လှူဒါန်းသည်" ဟု ရေးထိုးထားသော ခာရောသ္ဌီ (Kharosthi) သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) စာသားများကို ဆိုလိုပါသည်။
၇။ သမိုင်းဝင် ကာလကန့်သတ်ချက် (Historical Boundary)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - သမိုင်းဖြစ်ရပ်တစ်ခု သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဖြစ်တည်မှုကို တစ်စုံတစ်ခုသော အတိုင်းအတာ သို့မဟုတ် အရေအတွက်အတွင်း၌သာ ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသော ဘောင်ကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "သမိုင်းဝင် ကာလကန့်သတ်ချက်" ဆိုသည်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုက သွားတော်မြတ် ၄ ဆူမှအပ ကျန်ရှိသောသွားတော်များ လူ့ပြည်တွင် မရှိတော့ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ သော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ကို ဆိုလိုပါသည်။
၈။ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Objective Analysis)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ၊ ဘာသာစွဲ သို့မဟုတ် ယုံကြည်မှုစွဲများအပေါ် အခြေခံခြင်းမပြုဘဲ လက်တွေ့ကျသော အထောက်အထားများနှင့် ယုတ္တိဗေဒအပေါ်၌သာ အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း" ဆိုသည်မှာ ရိုးရာကျမ်းစာလာ အချက်အလက်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား နှစ်ရပ်စလုံးကို ဘက်လိုက်မှုမရှိဘဲ တန်းတူရည်တူ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆိုလိုပါသည်။
၉။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်မှု (Academic Synthesis)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ကွဲပြားခြားနားသော အချက်အလက်များ သို့မဟုတ် ရှုထောင့်များကို စုစည်းကာ အနှစ်ချုပ်၍ အမြင်သစ်တစ်ခု သို့မဟုတ် ကောက်ချက်သစ်တစ်ခု ဖော်ထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်မှု" ဆိုသည်မှာ ရိုးရာစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လက္ခဏသုတ်လာ အထောက်အထားများဖြင့် ညှိနှိုင်းပေါင်းစပ်ကာ သွားတော်မြတ်များ၏ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုကို ရှင်းလင်းပြဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
၁၀။ စာပေဆိုင်ရာ အထောက်အထား (Textual Evidence)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - စာဖြင့် ရေးသားထားသော ကျမ်းဂန်များ၊ မှတ်တမ်းများနှင့် ရာဇဝင်များမှ ရရှိသော သက်သေအထောက်အထားများကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "စာပေဆိုင်ရာ အထောက်အထား" ဆိုသည်မှာ ပါဠိတော်လာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် လက္ခဏသုတ်တို့ရှိ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ဆိုင်ရာ ပြဆိုချက်များကို ဆိုလိုပါသည်။
၁၁။ အတည်ပြုနိုင်သော ရင်းမြစ် (Verifiable Source)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - အခြားသော သုတေသီများက တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနိုင်သော၊ ခိုင်လုံသော ထုတ်ဝေမှု သို့မဟုတ် မူရင်းမှတ်တမ်းရှိသော အချက်အလက်ရင်းမြစ်ကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "အတည်ပြုနိုင်သော ရင်းမြစ်" ဆိုသည်မှာ ASI အစီရင်ခံစာများ၊ နိုင်ငံတကာပြတိုက်များ၏ အမှတ်စဉ်ပါသော မှတ်တမ်းများနှင့် တက္ကသိုလ်များက အသိအမှတ်ပြုထားသော ကျမ်းစာအုပ်များကို ဆိုလိုပါသည်။
၁၂။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း၏ မူလရင်းမြစ် (Provenance)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတစ်ခု၏ မူလတွေ့ရှိရာနေရာ၊ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့မှု သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယင်းပစ္စည်း၏ စစ်မှန်မှုကို အတည်ပြုပေးသော မှတ်တမ်းကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် "Provenance" ဆိုသည်မှာ ပြတိုက်များရှိ သွားတော်မြတ်များအား မည်သည့် စေတီဟောင်းမှ တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်၊ မည်သူက ပင့်ဆောင်ခဲ့သည်ဟူသော သမိုင်းကြောင်း မှတ်တမ်းကို ဆိုလိုပါသည်။
၁၃။ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု (Material Culture)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှုနှင့် လူမှုဘဝကို ထင်ဟပ်စေသော လက်တွေ့ကိုင်တွယ်၍ရသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ (ဥပမာ- ဓာတ်တော်ကြုတ်၊ အနုပညာလက်ရာ) ကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ရှေးဟောင်းလက်ရာများ၊ စေတီတည်ဆောက်ပုံများနှင့် ဓာတ်တော်တိုက်များကို ဆိုလိုပါသည်။
၁၄။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှု (Academic Integrity / Hiri-Ottappa)
သဘောတရားရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက် - သုတေသနပြုလုပ်ရာတွင် အချက်အလက်များကို လုပ်ကြံဖန်တီးခြင်းမပြုဘဲ၊ အမှန်တရားကို အမှန်အတိုင်း တင်ပြကာ၊ ကိုးကားချက်များကို တိကျစွာ ဖော်ပြခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် - ဤသုတေသနတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကွဲလွဲနေသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အချက်အလက်များကို တင်ပြရာ၌ ဘက်လိုက်မှုကင်းစင်ခြင်းနှင့် အရှင်ဘုရား၏ ကိုယ်ပိုင်သုတေသန အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
1.8 Literature Reviews
ယခင် သုတေသနစာတမ်းများနှင့် ကျမ်းစာများကို လေ့လာရာတွင် "ရိုးရာစာပေလာ ဓာတ်တော်အယူအဆများ" နှင့် "ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ" ဟူ၍ အဓိက အကြောင်းအရာ (Theme) နှစ်ရပ်ဖြင့် တွေ့ရှိရပါသည်။ John S. Strong ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော် ၄၀ နှင့် အစွယ်တော် ၄ ဆူ အကြောင်းကို ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေများအပေါ် အခြေခံ၍ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လေ့လာခဲ့ကြပါသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် Michael Willis နှင့် Gregory Schopen တို့က အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ဓာတ်တော်တိုက်များနှင့် ပြတိုက်များရှိ အထောက်အထားများကို ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှ စူးစမ်းခဲ့ကြပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤစာပေနှစ်ရပ်စလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်သောအခါ Explicit Research Gap တစ်ရပ်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။ ယင်းမှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တွင် "သွားတော်လေးဆူ" ဟူသော ရိုးရာယုံကြည်မှု အကန့်အသတ်ကို ခေတ်သစ် တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ (ASI, V&A, British Museum အထောက်အထားများ) ဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးကာ လက္ခဏသုတ်လာ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝများနှင့် ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသော ပြည့်စုံသည့် မြန်မာဘာသာ သုတေသနကျမ်း မရှိသေးခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
1.9 Conceptual Framework
ဤသုတေသနသည် Three-Lens Model ဟုခေါ်သော သီအိုရီမူဘောင် ၃ ရပ်ကို အသုံးပြု၍ တည်ဆောက်ထားပါသည်။ ပထမ ရှုထောင့် (Doctrinal Texts) အနေဖြင့် ပါဠိတော်ကျမ်းစာများနှင့် ဒါဌာဝံသလာ ရိုးရာ "သွားတော် ၄ ဆူ" ကန့်သတ်ချက်ကို လေ့လာပါမည်။ ဒုတိယ ရှုထောင့် (Archaeological Reports) အနေဖြင့် ASI နှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်မြတ်များ၏ ကျယ်ပြန့်သော တည်ရှိမှုကို ဆန်းစစ်ပါမည်။ တတိယ ရှုထောင့် (Heritage Documentation) အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများရှိ သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းများကို လေ့လာပါမည်။ ဤရှုထောင့် ၃ ရပ်ကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် လက်တွေ့မြေပြင် အထောက်အထားများအကြား ဟန်ချက်ညီသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကောက်ချက်ကို ရယူမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.10 Research Methodology (သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ် နည်းပညာ)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်သော စာပေလာ အယူအဆများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို နှိုင်းယှဉ်ဆန်းစစ်ရန်အတွက် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန၏ ခိုင်မာမှုနှင့် စနစ်တကျရှိမှုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း အပိုင်းလိုက် ခွဲခြားဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
၁။ သုတေသန ပုံစံ (Research Design):
ဤလေ့လာမှုသည် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများနှင့် စာရွက်စာတမ်းများကို အခြေခံ၍ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းစီကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသော "ဖြစ်ရပ်အများအပြားကို လေ့လာသည့်စနစ်" (Multiple-Case Study Approach) ကို ကျင့်သုံးပါသည်။ ဤပုံစံကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် မတူညီသော စေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသည့် သွားတော်မြတ်များ၏ အထောက်အထားများကို တစ်ခုချင်းစီ ဆန်းစစ်ကာ၊ ရိုးရာစာပေလာ အချက်အလက်များနှင့် မည်သို့ ကွဲလွဲ/တူညီသည်ကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ နှိုင်းယှဉ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
၂။ အချက်အလက် စုဆောင်းခြင်း (Data Collection):
အချက်အလက်များကို နည်းလမ်းနှစ်ရပ်ဖြင့် စုဆောင်းပါမည်-
မူလတန်း အချက်အထားများ (Primary Data): အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ မူရင်းအစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ သွားတော်မြတ်ဆိုင်ရာ မူရင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ကမ္ပည်းစာများကို စနစ်တကျ ကောက်ယူစုဆောင်းပါမည်။
ဒုတိယတန်း အချက်အထားများ (Secondary Data): ပါဠိတော်ကျမ်းစာများ (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ လက္ခဏသုတ်)၊ သီရိလင်္ကာနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ သမိုင်းဝင်ရာဇဝင်များ၊ ခေတ်ပြိုင်ပညာရှင်များ၏ သုတေသနစာအုပ်များနှင့် စာတမ်းများကို စုဆောင်းပါမည်။
၃။ အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Data Analysis):
စုဆောင်းရရှိလာသော အချက်အလက်များကို "အကြောင်းအရာအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း" (Thematic Analysis) နည်းစနစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ပါမည်။ အထူးသဖြင့် ရိုးရာစာပေလာ "သွားတော် ၄ ဆူ" အယူအဆ (Claim) နှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော "သွားတော် အရေအတွက်နှင့် တည်နေရာ" (Evidence) တို့ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပြီး၊ လက္ခဏသုတ်လာ အထောက်အထားများကို အသုံးချကာ ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
၄။ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ထည့်သွင်းစဉ်းစားချက် (Ethical Considerations):
ဤသုတေသနတွင် "No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted" ဟူသော အချက်နှင့်အညီ လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု မရှိသဖြင့် လူသားဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်စစ်ဆေးမှုများ မလိုအပ်ပါ။ သို့ရာတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အထိကရုဏ်းများ မဖြစ်စေရန်နှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုကို လေးစားမှုရှိစေရန် "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှုနှင့် နှိမ့်ချမှု" (Hiri-Ottappa) ကျင့်ဝတ်ကို အခြေခံ၍၊ အချက်အလက်များကို လိမ်လည်ခြင်း၊ လုပ်ကြံဖန်တီးခြင်း မရှိစေဘဲ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.11 Expected Benefits (သုတေသနမှ ရရှိလာမည့် အကျိုးကျေးဇူးများ)
ဤသုတေသနကျမ်းကို အောင်မြင်စွာ ဆောင်ရွက်ပြီးစီးပါက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်သော ရိုးရာစာပေလာ အယူအဆများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းကူးမှုကို ဖော်ဆောင်နိုင်မည်ဖြစ်ပြီး၊ အောက်ပါ အကျိုးကျေးဇူး (၃) ရပ်ကို ရရှိနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ရပါသည်။
၁။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူးများ (Academic Benefits):
ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်များကို ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၊ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမြင်သစ်တစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသနနယ်ပယ်တွင် အားနည်းနေသေးသော "စာပေလာအချက်အလက်နှင့် လက်တွေ့မြေပြင်အထောက်အ ထား နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှု" (Comparative Study between Text and Archaeology) ဆိုင်ရာ အသိပညာကဏ္ဍကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
၂။ လက်တွေ့အသုံးချမှုဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူးများ (Practical Benefits):
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၊ သမိုင်းသုတေသီများနှင့် ပြတိုက်မှူးများအတွက် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်၍ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ဗဟုသုတကို ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို သိမ်းဆည်းပူဇော်ရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်လုံသော သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ မှတ်တမ်း (Provenance) များဖြင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော အထောက်အကူကို ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
၃။ မူဝါဒဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူးများ (Policy Benefits):
နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာနတို့အနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် လည်းကောင်း၊ ဘာသာရေးသမိုင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းများကို ပြုစုရာတွင် လည်းကောင်း၊ ရိုးရာစာပေလာ အချက်အလက်များအပြင် ခိုင်လုံသော နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားလာနိုင်မည့် မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ သာသနာရေးဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်ရန် အုတ်မြစ်ဖြစ်စေပါမည်
CHAPTER II
REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS
SECTION 1: CONCEPTS AND THEORIES
2.1 The Doctrinal Concept of Dhatu (Relics) in Theravada Texts ထေရဝါဒကျမ်းစာများလာ ဓာတ်တော် (Dhatu) ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေကျမ်းဂန်များတွင် "ဓာတ်တော် (Dhatu)" ဟူသော သဘောတရားကို သာမန် ရုပ်ကလာပ်အကြွင်းအကျန်များအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှား ကိုယ်စားပြုအဖြစ် (Living presence) ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
(Claim) ဤဖွင့်ဆိုချက်အရ ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်ရာ အရာဝတ္ထုအဖြစ် အဓိက အုပ်စုကြီး ၃ စု ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားရာ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော် (Saririka Dhatu)၊ အသုံးပြုခဲ့သော ပရိဘောဂဓာတ်တော် (Paribhogika Dhatu) နှင့် ရည်မှန်း၍ ကိုးကွယ်အပ်သော ဥဒ္ဒိဿကဓာတ်တော် (Uddesika Dhatu) တို့ ဖြစ်ကြပါသည်။
(Explanation) ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးနောက် မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာမှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်များကို တိုင်းပြည်အသီးသီးသို့ ဝေငှခဲ့ပုံနှင့် ယင်းတို့ကို စေတီတည်ထား ကိုးကွယ်ခြင်းဖြင့် ရရှိမည့် အကျိုးကျေးဇူးများကို အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင် ပြဆိုထားပါသည်။
(Evidence) ဤကဲ့သို့ ပါဠိတော်လာ ဓာတ်တော်ခွဲခြားမှု သဘောတရားသည် ထေရဝါဒနိုင်ငံများရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ပေးထားပြီး၊ သွားတော်မြတ်များကို အမြင့်မြတ်ဆုံး သရီရဓာတ်တော်များအဖြစ် သတ်မှတ်ယုံကြည်စေရန် အခြေခံအကြောင်းတရား ဖြစ်လာပါသည်။ (Link)
သရီရဓာတ်တော်များအနက် သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်လာလျှင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဝင် ရာဇဝင်ကျမ်းများက အရေအတွက်ကို "လေးဆူ" သာလျှင် ကြွင်းကျန်သည်ဟု တိကျစွာ ကန့်သတ် မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။
(Claim) မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် အခြားသော အစိတ်အပိုင်းများ ကြေမွသွားသော်လည်း၊ အစွယ်တော် ၄ ဆူ၊ ညှပ်ရိုးတော် ၂ ဆူ နှင့် နဖူးသင်းကျစ်တော် ၁ ဆူ (စုစုပေါင်း အသမ္ဘိန္နဓာတ်တော် ၇ ဆူ) မှာ မပျက်မစီးဘဲ ပကတိအတိုင်း ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့သည်ဟု ထေရဝါဒစာပေများက ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
(Explanation) အေဒီ ၁၂ ရာစုခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကျမ်းတွင် ဤအစွယ်တော် ၄ ဆူအနက် တစ်ဆူမှာ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ တစ်ဆူမှာ နဂါးပြည်၊ တစ်ဆူမှာ ဂန္ဓာရတိုင်း နှင့် နောက်ဆုံးတစ်ဆူမှာ ကာလိင်္ဂတိုင်း (နောင်အခါ သီရိလင်္ကာ) သို့ ရောက်ရှိကိန်းဝပ်ခဲ့ကြောင်း တိကျစွာ သမိုင်းမှတ်တမ်း ပြုစုထားပါသည်။
(Evidence) ဤစာပေကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက် (Textual Boundary) သည် နောက်ပိုင်းခေတ်များတွင် သွားတော်မြတ် ၄ ဆူထက်ပို၍ မရှိနိုင်ဟူသော ရိုးရာယုံကြည်မှု (Traditional Belief) ကို သံမှိုနှက်သကဲ့သို့ ခိုင်မာသွားစေခဲ့ပြီး၊ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရမည့် အဓိက သီအိုရီ အချက်အချာပင် ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
သို့ရာတွင် ဤ "သွားတော်လေးဆူ" ကန့်သတ်ချက်ကို ဒီဃနိကာယ်လာ လက္ခဏသုတ် (Lakkhaṇa Sutta) ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ ကွဲလွဲမှုများကို တွေ့ရှိရပါသည်။
(Claim) လက္ခဏသုတ်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မဟာပုရိသ လက္ခဏာတော် ၃၂ ပါးကို ပြဆိုရာ၌ "ညီညာသော သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း (Cattāḷīsadaanta)" နှင့် "အစွယ်တော် ၄ ဆူသည် အလွန်ဖြူစင်ဝင်းပခြင်း (Susukka-dāṭha)" ဟူ၍ ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက် နှစ်ရပ်ကို ရှင်းလင်းစွာ ခွဲခြားပြဆိုထားပါသည်။
(Explanation) ရိုးရာကျမ်းစာများဖြစ်သော ဒါဌာဝံသနှင့် ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) တို့က အလွန်ဖြူစင်ဝင်းပသော အစွယ်တော် (Dāṭha) ၄ ဆူကိုသာ အဓိကထား၍ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ ကျန်ရှိနေသော သွားတော် (Danta) ၃၆ ဆူ၏ တည်ရှိမှု သို့မဟုတ် ကြွင်းကျန်ရစ်မှုကိုမူ တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း မရှိဘဲ ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြပါသည်။
(Evidence) ထို့ကြောင့် "သွားတော်လေးဆူ" ဟူသော အယူအဆသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် ၄၀ လုံးကို ကိုယ်စားပြုခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သီးခြားထင်ရှားသော အစွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ ရည်ညွှန်းမှတ်တမ်းတင်ထားသော သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်တစ်ခု (Historical Limitation) သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။ (Link)
2.2 The Archaeological Perspective and Historical Distribution of Relics
(ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်နှင့် ဓာတ်တော်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှု)
မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်က ရိုးရာစာပေလာ "သွားတော်လေးဆူ" ကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တစ်လွှား၌ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြနေပါသည်။
(Claim) ၁၉ ရာစုမှ စတင်ခဲ့သော တူးဖော်မှုလုပ်ငန်းစဉ်များက ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ယုံကြည်မှုနယ်ပယ်မှ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထား (Material Culture) နယ်ပယ်သို့ ကူးပြောင်းပေးခဲ့ပါသည်။ ဤတူးဖော်မှုများအရ စေတီပုထိုးဟောင်းများ၏ ဓာတ်တော်တိုက် (Relic chambers) များအတွင်း သွားတော်နှင့် အရိုးဓာတ်တော်များကို ရွှေ၊ ငွေ၊ သလင်းကျောက် စသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ် အဆင့်ဆင့် (Nested reliquaries) ဖြင့် စနစ်တကျ ဌာပနာသွင်းထားမှု ပုံစံများကို အတိအကျ တွေ့ရှိရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
(Explanation) Alexander Cunningham နှင့် John Marshall တို့ ဦးဆောင်သော အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တရားဝင် မှတ်တမ်းများအရ ဆန်ချီ (Sanchi) နှင့် တက္ကသီလာ (Taxila) ဒေသများရှိ တူးဖော်မှုများတွင် သွားတော်အကြွင်းအကျန်များ အပါအဝင် ဗုဒ္ဓ၏ သရီရအထောက်အထားများကို အခိုင်အမာ တူးဖော်ရရှိခဲ့ပါသည်။
(Evidence) ဤလက်တွေ့ မြေပြင်တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများသည် ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ရိုးရာစာပေများက ချန်လှပ်ထားခဲ့သည့် အခြားသော သွားတော်များ အမှန်တကယ် တည်ရှိပျံ့နှံ့နေကြောင်းကို ငြင်းပယ်၍မရသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သက်သေအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိပါသည်။ (Link)
ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုများမှ ရရှိလာသော သွားတော်မြတ်များကို နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများက ခိုင်လုံသော မူလရင်းမြစ်မှတ်တမ်း (Provenance) များဖြင့် စနစ်တကျ အတည်ပြု ထိန်းသိမ်းထားပါသည်။
(Claim) ကိုလိုနီခေတ်လယ်ပိုင်းတွင် အိန္ဒိယနှင့် ဂန္ဓာရဒေသမှ တူးဖော်ရရှိခဲ့သော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် သရီရဓာတ်တော် အများစုကို ဥရောပတိုက်ရှိ ပြတိုက်ကြီးများသို့ ပင့်ဆောင်သိမ်းဆည်းခဲ့ကြပါသည်။ ပြတိုက်မှူးများနှင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အဆိုပါ ဓာတ်တော်များနှင့်အတူ ပါဝင်လာသော ခာရောသ္ဌီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများကို အသေးစိတ် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း၊ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ စမ်းသပ်ခြင်းများ ပြုလုပ်၍ ဗုဒ္ဓ၏ အစစ်အမှန် သရီရအထောက်အထားများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
(Explanation) Michael Willis ၏ သုတေသနအရ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ရှိ ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယ ဓာတ်တော်ကြုတ် စုဆောင်းမှုများတွင် စေတီဟောင်းများမှ တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်မြတ် အထောက်အထားများ အခိုင်အမာ ကိန်းဝပ်တည်ရှိနေကြောင်း တိကျစွာ ပြဆိုထားပါသည်။
(Evidence) ဤပြတိုက်မှတ်တမ်းများသည် သွားတော်မြတ်များကို ရိုးရာယုံကြည်သူတို့၏ ဘာသာရေးပရဝုဏ်အတွင်း၌သာမက၊ နိုင်ငံတကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းမှု (Heritage Preservation) နယ်ပယ်အထိပါ ကျယ်ပြန့်စွာ အသိအမှတ်ပြု လက်ခံထားကြောင်း သက်သေထူနေပါသည်။ (Link)
ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ကမ္ပည်းစာ (Epigraphical evidence) များသည် တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်မြတ်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် သမိုင်းကြောင်းကို အတည်ပြုပေးသော အခိုင်မာဆုံး အချက်အလက်များ ဖြစ်ပါသည်။
(Claim) စေတီဟောင်းများမှ ဓာတ်တော်များကို တူးဖော်ရရှိရုံသက်သက်ဖြင့် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်ဟု အလွယ်တကူ ကောက်ချက်ချ၍ မရပါ။ ဓာတ်တော်ကို ထည့်သွင်းထားသော ကြုတ်များ၏ အပြင်ဘက်နှင့် အတွင်းပိုင်းတို့တွင် "ဤသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော်ဖြစ်သည်" သို့မဟုတ် တည်ထားကိုးကွယ်သူ အလှူရှင်မင်းများ၏ အမည်နာမများကို သမိုင်းဝင် အထောက်အထားအဖြစ် တမင်ရည်ရွယ် ထွင်းထုထားလေ့ရှိပါသည်။
(Explanation) Gregory Schopen ၏ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ဓာတ်တော်များဆိုင်ရာ ကျောက်စာလေ့လာမှု သုတေသနက ဤကမ္ပည်းစာများသည် ဓာတ်တော်များ၏ မူလဇစ်မြစ် (Authenticity) ကို ခြေရာခံရာတွင် ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များထက် ပိုမိုတိကျသော သမိုင်းဝင် သက်သေများဖြစ်ကြောင်း အတိအလင်း တင်ပြထားပါသည်။
(Evidence) ဤကမ္ပည်းစာ အထောက်အထားများသည် သွားတော်မြတ်များ၏ တည်ရှိမှုကို ယုံကြည်မှုသက်သက် အဆင့်မှ ခိုင်မာသော သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်မှန် (Historical reality) အဖြစ်သို့ အသွင်ကူးပြောင်း အတည်ပြုပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
2.3 Concepts of Heritage Preservation and Museology
(အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးနှင့် ပြတိုက်ပညာဆိုင်ရာ သဘောတရားများ)
ခေတ်သစ် ပြတိုက်ပညာ (Museology) နှင့် အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး သဘောတရားများသည် သွားတော်မြတ်ကဲ့သို့သော အလွန်အရေးပါသည့် ဘာသာရေးအမွေအနှစ်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများနှင့်အညီ မှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဓိကကျသော လမ်းညွှန်မှုများ ဖြစ်ပါသည်။
(Claim) ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများအတွင်း၌သာ သီးသန့်ထားရှိခြင်းမှသည်၊ အများပြည်သူနှင့် သုတေသီများ လေ့လာနိုင်သော ပြတိုက်များအတွင်း၌ စနစ်တကျ ပြသထိန်းသိမ်းခြင်းသို့ ကူးပြောင်းလာကြပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မူလရင်းမြစ် (Provenance) ကို အတိအကျ စစ်ဆေးခြင်း၊ ရာသီဥတုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ခြင်းနှင့် မှတ်တမ်းများကို ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ဖြင့် စနစ်တကျ သိမ်းဆည်းခြင်း (Digital Archiving) တို့ ပါဝင်ပါသည်။
(Explanation) Sao Dhammasami ၏ HSWAGATA ပြတိုက်ဆိုင်ရာ မူဝါဒလမ်းညွှန်ကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထိန်းသိမ်းရာ၌ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု စံနှုန်းများကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ သို့မှသာ အနာဂတ်မျိုးဆက်များအတွက် ခိုင်လုံသော သမိုင်းအမွေအနှစ်အဖြစ် ရပ်တည်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ရေးသားထားပါသည်။
(Evidence) အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး သဘောတရားများသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ပဋိပက္ခမဖြစ်စေဘဲ ငြိမ်းချမ်းစွာ ပေါင်းကူးပေးနိုင်သော လက်တွေ့ကျသည့် မူဘောင်တစ်ရပ် ဖြစ်လာပါသည်။ (Link)
SECTION 2: REVIEW OF RELATED RESEARCH WORKS
(ဆက်စပ် သုတေသနလုပ်ငန်းများကို လေ့လာသုံးသပ်ခြင်း)
ယခင်ပညာရှင်များ၏ သုတေသနစာတမ်းများနှင့် ကျမ်းစာများကို လေ့လာဆန်းစစ်ရာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော ချဉ်းကပ်မှုများကို အဓိက အကြောင်းအရာ (Themes) နှစ်ရပ်ဖြင့် ခွဲခြားတွေ့ရှိရပါသည်။ ပထမအုပ်စုသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် စာပေကျမ်းဂန်များကို အခြေခံ၍ လေ့လာထားသော သုတေသနများ ဖြစ်ကြပါသည်။ John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့၏ ကျမ်းစာများတွင် ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ကိုယ်စားပြုမှုများ (Biographical process) အဖြစ် ရှုမြင်ပြီး၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ အစွယ်တော်မြတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို အကျယ်တဝင့် လေ့လာတင်ပြထားပါသည်။ ၎င်းတို့၏ သုတေသနများသည် ရိုးရာစာပေများက ဓာတ်တော်များကို မည်သို့ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြောင်း နားလည်ရန် အထောက်အကူပြုသော်လည်း၊ လက်တွေ့ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရန်မူ အားနည်းချက် ရှိနေပါသည်။
ဒုတိယအုပ်စုသည် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ လေ့လာထားသော သုတေသနများ ဖြစ်ပါသည်။ Alexander Cunningham, John Marshall နှင့် နောက်ပိုင်းခေတ်ပညာရှင်များဖြစ်သော Michael Willis, Gregory Schopen တို့၏ လေ့လာချက်များက အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ဓာတ်တော်တိုက် တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက်များရှိ အထောက်အထားများကို အသေးစိတ် ဆန်းစစ်ထားပါသည်။ ဤပညာရှင်များက စာပေကျမ်းဂန်များတွင် ဖော်ပြထားခြင်း မရှိသော ဓာတ်တော်အမြောက်အများကို မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် တွေ့ရှိရကြောင်းနှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုသည် စာပေက ဖော်ပြသည်ထက် ပိုမိုစောစီးကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။
Explicit Research Gap (သုတေသန ကွာဟချက် အတိအလင်း ဖော်ထုတ်ချက်)
အဆိုပါ ပညာရှင်များ၏ သုတေသနနှစ်ရပ်စလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်သောအခါ ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွာဟချက် (Academic Gap) တစ်ရပ်ကို ရှင်းလင်းစွာ တွေ့ရှိရပါသည်။ ရိုးရာစာပေလေ့လာသူများက သွားတော်မြတ်များကို "လေးဆူ" ဟုသာ ကန့်သတ်ရှုမြင်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက မြေပြင်တွင် တွေ့ရှိရသော သွားတော်များစွာကို အတည်ပြု တင်ပြထားကြပါသည်။ လက်ရှိ မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော သုတေသနနယ်ပယ်တွင် ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေလာ "သွားတော်လေးဆူ" ကန့်သတ်ချက်နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြားရှိ ဤတိကျသော ကွာဟချက်ကို တိုက်ရိုက် နှိုင်းယှဉ်စစ်ဆေးထားသည့် ကျမ်းစာ မရှိသေးပါ။ ထို့အပြင် ဤကွဲလွဲမှုကို ပြေလည်စေရန်အတွက် လက္ခဏသုတ်လာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော် သဘာဝ (သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း) ကို သီအိုရီမူဘောင်အဖြစ် အသုံးပြုကာ ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသော ပြည့်စုံသည့် မြန်မာဘာသာ သုတေသနကျမ်း လုံးဝ ကင်းမဲ့လျက် ရှိနေပါသည်။ ဤသည်မှာ လက်ရှိသုတေသနကျမ်းက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သုတေသန ကွာဟချက်ပင် ဖြစ်ပါသည်။
SECTION 3: CONCLUSION
(နိဂုံးချုပ်)
ဤအခန်း (၂) တွင် "သွားတော်လေးဆူ" ဟူသော ရိုးရာအယူအဆကို ထေရဝါဒ စာပေကျမ်းဂန်များမှ တစ်ဆင့် လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းကန့်သတ်ချက်ကို စိန်ခေါ်နေသည့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ၊ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ၏ မူလရင်းမြစ် မှတ်တမ်းများကို သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာအရ အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ် သုံးသပ်ခဲ့ပါသည်။ ယခင်ပညာရှင်များ၏ သုတေသနများကို လေ့လာရာတွင် စာပေအထောက်အထားများနှင့် မြေပြင်တွေ့ရှိချက်များအကြား ကြီးမားသော ကွာဟချက် ရှိနေကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ဤကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့် သုတေသနမေးခွန်းများကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ အဖြေရှာရန်အတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို နောက်အခန်းဖြစ်သည့် အခန်း (၃) သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ် နည်းပညာ (Research Methodology) တွင် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
CHAPTER III
RESEARCH METHODOLOGY
3.1 Research Design (သုတေသန ပုံစံ)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် ခိုင်လုံသော သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်းများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို အခြေခံ၍ လေ့လာဆန်းစစ်သော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) ပုံစံကို တိကျစွာ ကျင့်သုံးထားပါသည်။ ရိုးရာစာပေလာ "သွားတော်လေးဆူ" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် လက်တွေ့ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲမှုများကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနိုင်ရန်အတွက် Multiple-Case Study (ဖြစ်ရပ်အများအပြားကို လေ့လာသည့် စနစ်) ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ ဤစနစ်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် အိန္ဒိယနှင့် ဂန္ဓာရဒေသရှိ မတူညီသော စေတီပုထိုးဟောင်းများမှ တူးဖော်ရရှိခဲ့သည့် သွားတော်မြတ်များနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ် အထောက်အထားများကို တစ်ခုချင်းစီ သီးခြားခွဲထုတ်၍ အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
3.2 Data Sources (အချက်အလက် ရင်းမြစ်များ)
သုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ခိုင်လုံမှုအဆင့်အတန်းအရ အဓိက အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြား စုဆောင်းထားပါသည်။
3.2.1 Primary Sources (မူလတန်း အထောက်အထားများ)
ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအတွက် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) မှ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ထားသော ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများကို တိုက်ရိုက် ကိုးကားထားပါသည်။ ထို့အပြင် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ ပင့်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး ယခုအခါ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် သိမ်းဆည်းထားသော သွားတော်မြတ်၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (Acquisition and Curatorial Records) ကို အဓိက အသုံးပြုထားပါသည်။ ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို အတည်ပြုရန်အတွက် ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်တွင် ခာရောသ္ဌီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ဘာသာများဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကမ္ပည်းစာ (Epigraphical evidence) များကို မူလတန်း အထောက်အထားများအဖြစ် ထည့်သွင်း အသုံးပြုထားပါသည်။
3.2.2 Secondary Sources (ဒုတိယတန်း အထောက်အထားများ)
ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် စာပေပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းအတွက် ပါဠိတော်ကျမ်းစာများဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) နှင့် လက္ခဏသုတ် (Lakkhaṇa Sutta) တို့ကို အဓိက အသုံးပြုထားပါသည်။ သမိုင်းဝင် ရာဇဝင်ကျမ်းများ အနေဖြင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှ ပေါ်ထွန်းခဲ့သော ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကျမ်းကို လေ့လာဆန်းစစ်ထားပါသည်။ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သီအိုရီများနှင့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများကို ပိုမိုခိုင်မာစေရန်အတွက် John S. Strong, Michael Willis, Gregory Schopen စသည့် နိုင်ငံတကာ သုတေသီပညာရှင်များ ရေးသားထားသော ဘာသာရေးနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ သီးသန့်ကျမ်းများ (Monographs) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဂျာနယ်ဆောင်းပါးများကို ဒုတိယတန်း အထောက်အထားများအဖြစ် ကိုးကားထားပါသည်။
3.3 Data Collection Procedure (အချက်အလက် စုဆောင်းခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်)
ဤသုတေသနအတွက် အချက်အလက်များကို အဆင့် (၃) ဆင့်ဖြင့် စနစ်တကျ စုဆောင်းထားပါသည်။
ပထမအဆင့်အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများ၏ အွန်လိုင်း မော်ကွန်းတိုက်များနှင့် သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းဌာနများမှ ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ပြတိုက်ပစ္စည်းစာရင်းများနှင့် တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများကို တိုက်ရိုက် ရှာဖွေရယူပါသည်။
ဒုတိယအဆင့်တွင် အဆိုပါ အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့် ရှေးဟောင်းဘာသာစကားများဖြင့် ရှိနေသော မှတ်တမ်းများကို သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီစေရန် ဆီလျော်အောင် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း၊ အနှစ်ချုပ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Summarizing) များကို ပြုလုပ်ပါသည်။
တတိယအဆင့်အနေဖြင့် စုဆောင်းရရှိလာသော အထောက်အထားများကို ရိုးရာစာပေလာ အချက်အလက်များ (Doctrinal Texts) နှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှု အချက်အလက်များ (Empirical Data) ဟူ၍ သီးခြား ကဏ္ဍခွဲခြားကာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်အလို့ငှာ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းစုစည်းမှု (Categorization) ပြုလုပ်ပါသည်။
3.4 Data Analysis (အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း)
စုဆောင်းရရှိလာသော မှတ်တမ်းအထောက်အထားများကို အကြောင်းအရာ အလိုက် စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်အတွက် အောက်ပါ အဆင့် (၂) ဆင့်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ပါသည်။
3.4.1 Coding Framework (အကြောင်းအရာ သင်္ကေတ သတ်မှတ်ခြင်း မူဘောင်)
မူလတန်းနှင့် ဒုတိယတန်း အထောက်အထားများကို "Three-Lens Model" (ရှုထောင့်သုံးရပ် မူဘောင်) ကို အသုံးပြု၍ သီးခြား ကဏ္ဍကြီး ၃ ရပ်အဖြစ် သင်္ကေတ သတ်မှတ် (Coding) ထားပါသည်။ ပထမကဏ္ဍတွင် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုကို ကိုယ်စားပြုသော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် နှင့် ဒါဌာဝံသလာ အချက်အလက်များကို "Doctrinal Data" အဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။ ဒုတိယကဏ္ဍတွင် ASI မှတ်တမ်းများနှင့် စေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော အချက်အလက်များကို "Empirical Data" အဖြစ် ခွဲထုတ်ပါသည်။ တတိယကဏ္ဍတွင် ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ သမိုင်းဝင် ပိုင်ဆိုင်မှုမှတ်တမ်းများကို "Heritage Data" အဖြစ် စုစည်းထားပါသည်။ ဤသို့ တိကျစွာ အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အချက်အလက်များကို ယှဉ်တွဲလေ့လာရာတွင် အထောက်အကူ ဖြစ်စေပါသည်။
3.4.2 Analytical Procedures (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်များ)
အမျိုးအစား ခွဲခြားပြီးသော အချက်အလက်များကို ဆန်းစစ်ရာတွင် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသီ Creswell လမ်းညွှန်ထားသည့် "Lean Coding" (အနှစ်သာရကိုသာ ဆွဲထုတ်စစ်ဆေးခြင်း) စနစ်ကို ကျင့်သုံးပါသည်။ ဒါဌာဝံသကျမ်းက ပြဆိုသော "သွားတော် ၄ ဆူသာ ရှိသည်" ဟူသည့် မှတ်တမ်းနှင့် ASI တူးဖော်မှုများက ပြသနေသည့် "သွားတော်မြတ်များ အမြောက်အမြား ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေခြင်း" ဟူသော လက်တွေ့မြေပြင် အထောက်အထား နှစ်ရပ်ကို တိုက်ရိုက် ယှဉ်တွဲစစ်ဆေးပါသည်။ ထို့နောက် အဆိုပါ ကွဲလွဲချက်ကို လက္ခဏသုတ်လာ "မြတ်စွာဘုရား၌ သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်း" ဟူသော သီအိုရီဖြင့် ချိန်ထိုးကာ၊ ရိုးရာစာပေ၏ သမိုင်းဝင် ကန့်သတ်ချက်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ရှင်းလင်းဖော်ထုတ်ပါသည်။
3.5 Ethical Considerations (ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ထည့်သွင်းစဉ်းစားချက်များ)
ဤသုတေသနကျမ်းသည် ခိုင်လုံသော စာရွက်စာတမ်းများ၊ ကျောက်စာများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကိုသာ အခြေခံ၍ လေ့လာထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted. လူပုဂ္ဂိုလ်များအပေါ် စစ်တမ်းကောက်ယူခြင်း၊ တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်းများ လုံးဝ မပါဝင်သဖြင့် လူသားအခြေပြု သုတေသန ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုများ (Human Subject Ethics Clearance) လိုအပ်ခြင်း မရှိပါ။
ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲချက်ကို တင်ပြရာတွင် "ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နှိမ့်ချမှုနှင့် ကျင့်ဝတ်စောင့်ထိန်းမှု" (Hiri-Ottappa) ကို အထူး အလေးထား ကျင့်သုံးပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို တင်ပြရာ၌ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ပစ်ပယ်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ အပြစ်တင် ဝေဖန်ခြင်းမျိုး လုံးဝ မပြုလုပ်ပါ။ မျက်မှောက်ခေတ် တူးဖော်ရရှိထားသော ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသည့် လက်တွေ့ အထောက်အထားများကိုသာ ခိုင်လုံစွာ တင်ပြ၍၊ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းမှန်အကြား သိပ္ပံနည်းကျ ငြိမ်းချမ်းစွာ ပေါင်းကူးပေးနိုင်သော ချဉ်းကပ်မှုကိုသာ အသုံးပြုထားပါသည်။
3.6 Research Action Plan (သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ် အချိန်ဇယား)
သုတေသန အဆိုပြုလွှာ စတင်တင်သွင်းသည့် အချိန်မှစ၍ ပါရဂူဘွဲ့ ကျမ်းကာကွယ်ခြင်း ပြီးဆုံးသည်အထိ လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ရပ်လုံးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း အောက်ပါ အချိန်ဇယားအတိုင်း အဆင့်လိုက် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ပါသည်။
Phase 1 (Mid 2024): သုတေသန အဆိုပြုလွှာ (Proposal) ရေးသားပြုစုခြင်း၊ ခေါင်းစဉ်ကာကွယ်ခြင်းနှင့် IBSC/MCU ဘွဲ့လွန်ကျောင်းမှ အတည်ပြုချက် ရယူခြင်း။
Phase 2 (Late 2024 to Early 2025): မူလတန်းနှင့် ဒုတိယတန်း အချက်အလက်များ (ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ၊ ပါဠိတော်ကျမ်းစာများ) ကို ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်းနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း။
Phase 3 (Mid 2025): စုဆောင်းရရှိလာသော အချက်အလက်များကို Three-Lens Model ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ Data Analysis ပြုလုပ်ခြင်း။
Phase 4 (Late 2025): သုတေသနကျမ်း၏ အခန်း (၁) မှ အခန်း (၅) အထိ အချောသတ် စာသားများ (Drafting) ရေးသားပြုစုခြင်း။
Phase 5 (Early 2026): လိုအပ်ချက်များ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ ကျမ်းစာကို အပြီးသတ် ပုံနှိပ်ဆောင်ရွက်ခြင်း။
BIBLIOGRAPHY
1. Primary Sources (မူရင်း ရင်းမြစ်များ)
Beal, Samuel (Trans.). Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World (Xuanzang). London: Trubner & Co., 1884.
Davids, T.W. Rhys (Trans.). Dialogues of the Buddha (Part II - Mahāparinibbāna Suttanta). London: Pali Text Society, 1910.
Emmerick, R. E. (Trans.). The Sutra of Golden Light (Suvarṇaprabhāsottama Sūtra). London: Luzac & Company, 1970.
Geiger, Wilhelm (Trans.). The Mahāvaṃsa or The Great Chronicle of Ceylon. London: Pali Text Society, 1912.
Horner, I.B. (Trans.). The Minor Anthologies of the Pali Canon (Part III: Buddhavaṃsa). London: Pali Text Society, 1975.
Hurvitz, Leon (Trans.). Scripture of the Lotus Blossom of the Fine Dharma (The Lotus Sutra). New York: Columbia University Press, 1976.
Jayawickrama, N.A. (Trans.). The Epochs of the Conqueror (Jinakālamālī). London: Pali Text Society, 1968.
Law, Bimala Charan. The Dāṭhāvaṃsa (A History of the Tooth-Relic of the Buddha). Lahore: Punjab Sanskrit Book Depot, 1925.
Legge, James (Trans.). A Record of Buddhistic Kingdoms (Faxian). Oxford: Clarendon Press, 1886.
Norman, K.R. Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hīnayāna Schools of Buddhism. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1983.
Von Hinüber, Oskar. A Handbook of Pāli Literature. Berlin: Walter de Gruyter, 1996.
Walshe, Maurice (Trans.). The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya. Boston: Wisdom Publications, 1995.
Yamamoto, Kosho (Trans.). The Mahayana Mahaparinirvana Sutra. Ube: Karinbunko, 1973.
Zürcher, Erik. The Buddhist Conquest of China: The Spread and Adaptation of Buddhism in Early Medieval China. Leiden: Brill, 2007.
2. Secondary Sources (ဒုတိယတန်း ရင်းမြစ်များ)
2.1 Books and Monographs (စာအုပ်များနှင့် သီးသန့်ကျမ်းများ)
Chen, Jinhua. Philosopher, Practitioner, Politician: The Many Lives of Fazang (643-712). Leiden: Brill, 2007.
Creswell, John W. Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research. 4th ed. Boston: Pearson Education, 2012.
Cunningham, Alexander. The Bhilsa Topes: Or, Buddhist Monuments of Central India. London: Smith, Elder and Co., 1854.
Faure, Bernard. The Rhetoric of Immediacy: A Cultural Critique of Chan/Zen Buddhism. Princeton: Princeton University Press, 1991.
Germano, David, and Kevin Trainor (Eds.). Embodying the Dharma: Buddhist Relic Veneration in Asia. Albany: State University of New York Press, 2004.
Glass, Andrew. Four Gāndhārī Samyuktāgama Sūtras. Seattle: University of Washington Press, 2007.
Higham, Charles. Early Mainland Southeast Asia: From First Humans to Angkor. Bangkok: River Books, 2014.
Kieschnick, John. The Impact of Buddhism on Chinese Material Culture. Princeton: Princeton University Press, 2003.
Marshall, John. Taxila: An Illustrated Account of Archaeological Excavations. Cambridge: Cambridge University Press, 1951.
Ruppert, Brian D. Jewel in the Ashes: Buddha Relics and Power in Early Medieval Japan. Cambridge: Harvard University Asia Center, 2000.
Schopen, Gregory. Bones, Stones, and Buddhist Monks: Collected Papers on the Archaeology, Epigraphy, and Texts of Monastic Buddhism in India. Honolulu: University of Hawaii Press, 1997.
Sen, Tansen. Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600-1400. Honolulu: University of Hawaii Press, 2003.
Seneviratne, H.L. Rituals of the Kandyan State. Cambridge: Cambridge University Press, 1978.
Strong, John S. Relics of the Buddha. Princeton: Princeton University Press, 2004.
Swearer, Donald K. Becoming the Buddha: The Ritual of Image Consecration in Thailand. Princeton: Princeton University Press, 2004.
Trainor, Kevin. Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
Wang, Eugene Y. Shaping the Lotus Sutra: Buddhist Visual Culture in Medieval China. Seattle: University of Washington Press, 2005.
Whitfield, Roderick. Famen Temple. London: Saffron Books, 1990.
Willis, Michael. Buddhist Reliquaries from Ancient India. London: British Museum Press, 2000.
2.2 Articles, Journals, and Institutional Reports (စာတမ်းများ၊ ဂျာနယ်များနှင့် အစီရင်ခံစာများ)
Archaeological Survey of India (ASI). Annual Report of the Archaeological Survey of India (Vol. 1908-1909). Calcutta: Government of India Central Publication Branch, 1912.
Bingenheimer, Marcus. "Some Remarks on the Relic Cult in Early Mahayana Buddhism." Buddhist Studies Review 21, no. 2 (2004): 161-178.
Coningham, Robin. "The Archaeology of Buddhism." Archaeology and World Religion (1998): 61-95.
Dhammasami, Sao. Institutional Policies for Relic Stewardship, Safeguarding and Peaceful Management at HSWAGATA. Bangkok: The Office of Siridantamahapalaka, 2025.
Dhammasami, Sao. Volume 3 — Office Administration & Management Templates (T101–T250). Bangkok: Hswagata, 2024.
Kinnard, Jacob N. "The Field of the Buddha's Presence." Journal of the American Academy of Religion 66, no. 2 (1998): 341-367.
Kuwayama, Shoshin. "The Buddha's Bowl in Gandhara and Relevant Problems." South Asian Archaeology (1989): 945-978.
Schopen, Gregory. "Relic Shrines and the Early Institutional History of Buddhist Monasteries." Journal of Indian Philosophy 22 (1994): 275-299.
Sharf, Robert H. "The Buddha's Finger Bones at Famen-si and the Art of Chinese Esoteric Buddhism." The Art Bulletin 93, no. 1 (2011): 38-59.
Skilling, Peter. "Traces of the Dharma: Preliminary reports on some fragmentary Pali texts and inscriptions." Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 84 (1997): 273-287.
Stargardt, Janice. "The Oldest Known South East Asian Copper Plates: The Pyu Texts from Śrī Kṣetra." Journal of the Royal Asiatic Society (2018): 1-28.
Willis, Michael. "The Sanchi Bodhisattva and the Buddha's Relics." Journal of the Royal Asiatic Society 9, no. 1 (1999): 13-33.
APPENDIX (နောက်ဆက်တွဲ)
Appendix A: List of Archaeological Findings and Excavation Reports
(နောက်ဆက်တွဲ က - ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များနှင့် တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ)
ဤအပိုင်းတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများမှ ကောက်နုတ်ထားသော သွားတော်မြတ်များနှင့် ပတ်သက်သည့် တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများကို ဖော်ပြပါမည်။
၁။ ဂန္ဓာရဒေသ (Taxila) တူးဖော်မှုမှတ်တမ်း (၁၉၁၂): ဆာဂျွန်မာရှယ်၏ တူးဖော်မှုတွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသော ဓာတ်တော်ကြုတ်အတွင်းမှ သွားတော်မြတ် အထောက်အထားနှင့် ကမ္ပည်းစာသားများ။
၂။ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) ရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်မှတ်တမ်းများ: အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ စေတီပုထိုးများမှ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ပင့်ဆောင်သွားခဲ့သော သွားတော်မြတ်များနှင့် ယင်းတို့၏ မူလရင်းမြစ် (Provenance) ဆိုင်ရာ ပြတိုက်အမှတ်စဉ် မှတ်တမ်းများ။
၃။ ဓာတ်တော်တိုက် (Relic Chamber) များ၏ တည်ဆောက်ပုံဇယား: ရှေးဟောင်းစေတီများအတွင်း ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ ကိန်းဝပ်စံပယ်စေခဲ့သော အဆင့်ဆင့်သော ဓာတ်တော်ကြုတ် (Nested Reliquaries) များ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် တည်နေရာပြ မြေပုံများ။
Appendix B: Selected Pali and Mahayana Textual Extracts
(နောက်ဆက်တွဲ ခ - ပါဠိတော်နှင့် မဟာယာနကျမ်းစာလာ သက်ဆိုင်ရာ ကောက်နုတ်ချက်များ)
၁။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (ပါဠိ/မြန်မာ): မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် ဓာတ်တော်ဝေငှပုံနှင့် သွားတော် ၄ ဆူအကြောင်း ပါရှိသော အခန်းကဏ္ဍကို မူရင်းပါဠိနှင့် မြန်မာပြန်တွဲ၍ ဖော်ပြပါမည်။
၂။ လက္ခဏသုတ် (ပါဠိ/မြန်မာ): မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် ၄၀ ရှိခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ပြဆိုထားသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်ဆိုင်ရာ ဂါထာများနှင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်များ။
၃။ တရုတ်ရဟန်းတော်များ၏ မှတ်တမ်းများ: ဖာဟီယန် (Faxian) နှင့် ရွှင်ကျန်း (Xuanzang) တို့၏ ခရီးသွားမှတ်တမ်းများတွင် ဂန္ဓာရနှင့် အလယ်အာရှဒေသရှိ သွားတော်မြတ်များကို ကိုယ်တိုင်ဖူးတွေ့ခဲ့ရကြောင်း ရေးသားထားသော မူရင်းအာဘော် ကောက်နုတ်ချက်များ။
Appendix C: Technical Standards and Registry Formats
(နောက်ဆက်တွဲ ဂ - နည်းပညာဆိုင်ရာ စံနှုန်းများနှင့် မှတ်တမ်းတင်ပုံစံများ)
၁။ Relic Stewardship Policy (Hswagata Standards): ဓာတ်တော်များကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ထားသော ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ မူဝါဒများနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု ပုံစံများ။
၂။ Registry of Buddha’s Tooth Relics: ဤသုတေသနတွင် အသုံးပြုခဲ့သော ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ သွားတော်မြတ်များ၏ တည်နေရာ၊ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို စုစည်းထားသော သုတေသန မှတ်တမ်းဇယား (Research Registry)။
BIOGRAPHY (ကိုယ်ရေးရာဇဝင်)
Name: Sao Dhammasami (ORCID: 0009-0000-0697-4760)
Date of Birth: 19th February 2000
Place of Birth: Shan State, Myanmar
Educational Background: * Bachelor of Arts (B.A.)
Diploma in Social Work
Master of Arts (M.A.) in Pali Language and Literature
Doctor of Philosophy (Ph.D.) in Peace Studies (Ongoing Research Phase)
Current Position: * Ph.D. Candidate, Graduate School, Mahachulalongkornrajavidyalaya University.
Founder and Director of the Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Custodian (Siridantamahāpālaka) of the Buddha Tooth Relics.
Expertise and Experience:
သုတေသီ Sao Dhammasami သည် ထေရဝါဒပါဠိစာပေနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာရှေးဟောင်းသုတေသန (Buddhist Archaeology) ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုများကို အခြေခံ၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်မြတ်များကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို အထူးပြုဆောင်ရွက်နေသူ ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းသည် "Stupa Research Registry" ကို အသုံးပြု၍ ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ သွားတော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် မြေပြင်အထောက်အထားများကို ခြေရာခံလေ့လာလျက်ရှိပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည့် မူဝါဒများကိုလည်း ရေးသားပြုစုခဲ့သူ ဖြစ်ပါသည်။
Contact Email: saodhammasami@gmail.com
Official Website: www.siridantamahapalaka.com