နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-262) - ဓမ္မသဝန (Dhamma Savana/Listening to Truth) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့် (Freedom of Information)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-262) - ဓမ္မသဝန (Dhamma Savana/Listening to Truth) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့် (Freedom of Information)

ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဓမ္မသဝနသုတ်။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Information Theory & Cognitive Liberty (သတင်းအချက်အလက် သီအိုရီနှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကျန်းမာကြပါရဲ့လား။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၄) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်နေ့ဆိုရင် ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်နေ့" (International Day for Universal Access to Information) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "သတင်းအချက်အလက်" (Information) ဆိုတာ ဉာဏ်ပညာရဲ့ အစာအာဟာရ ဖြစ်ပါတယ်။ အစာမစားရရင် ခန္ဓာကိုယ် ညှိုးနွမ်းသလို၊ မှန်ကန်တဲ့ သတင်းအချက်အလက် မရရင် ဦးနှောက်နဲ့ ဉာဏ်ပညာ ညှိုးနွမ်းတတ်ပါတယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ကာလေန ဓမ္မသဝနံ" (အခါအားလျော်စွာ တရားနာယူခြင်း/အမှန်တရားကို နားထောင်ခြင်း) သည် မင်္ဂလာတစ်ပါးဖြစ်ကြောင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အမှန်တရားကို သိခွင့်ရမှ၊ နားထောင်ခွင့်ရမှ အမှားနဲ့ အမှန်ကို ခွဲခြားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး "အဝိဇ္ဇာ" (မသိမှု) တည်းဟူသော အမှောင်တိုက်မှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ "ဝိဇ္ဇာ" (အသိပညာ) တည်းဟူသော အလင်းရောင်ကို ရယူပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဓမ္မသဝန" (Dhamma Savana) နှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Freedom of Information" (သတင်းအချက်အလက် လွတ်လပ်ခွင့်) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... မသိတာ အေးတယ်တဲ့။ တကယ်တော့ မသိတာဟာ အန္တရာယ် အကြီးဆုံးပါပဲ။ Information Theory အရ "Information reduces uncertainty" (သတင်းအချက်အလက်က မရေရာမှုကို လျှော့ချပေးတယ်) လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အမှားတွေ၊ ကောလာဟလတွေ ကြားထဲကနေ အမှန်တရားကို ရှာဖွေနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "နားထောင်ခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "သောတဒွါရ" (နားအာရုံ) မှာ သတိကပ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ ပတ်ဝန်းကျင်က အသံတွေကို နားစွင့်ကြည့်ပါ။ "အသံ" ဆိုတာ "သတင်းအချက်အလက်" (Data) ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် အသံတိုင်းက အသုံးမဝင်ပါဘူး။ "ဆူညံသံ" (Noise) တွေကို ဖယ်ရှားပြီး၊ "အနှစ်သာရ" (Signal) ကိုပဲ ရွေးချယ် နားထောင်ကြည့်ပါ။ "ကြားတယ်... သိတယ်... ရွေးချယ်တယ်"။ စိတ်ထဲမှာ ရှင်းလင်းပြတ်သားမှု (Clarity) ရလာတဲ့အထိ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ကြည်လင်ပြီး အမှန်တရားကို လက်ခံနိုင်စွမ်း ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Information Science" (သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံ) နဲ့ "Cognitive Psychology" (သိမြင်မှု စိတ်ပညာ) က ဒီ "Access to Information" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

Claude Shannon ရဲ့ "Information Theory" အရ သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုမှာ အဓိက အတားအဆီးက "Noise" (ဆူညံသံ/အနှောင့်အယှက်) ပါပဲ။

• Signal: အမှန်တရား၊ လိုအပ်သော အချက်အလက်။

• Noise: သတင်းမှား၊ ကောလာဟလ၊ ဖြတ်တောက်ခံရမှု။

လူတစ်ယောက် ဆုံးဖြတ်ချက် မှန်ကန်ဖို့ဆိုရင် "High Signal-to-Noise Ratio" (ဆူညံသံနည်းပြီး သတင်းမှန်များခြင်း) လိုအပ်ပါတယ်။ သတင်းအချက်အလက်ကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း (Censorship) သို့မဟုတ် သတင်းမှားများ ဖြန့်ခြင်း (Misinformation) ဟာ လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ "Cognitive Liberty" (လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်ပိုင်ခွင့်) ကို ချိုးဖောက်တာပါပဲ။ အချက်အလက် မရှိရင် ဦးနှောက်က မတွေးနိုင်ဘူး။ မတွေးနိုင်ရင် "မောဟ" (Delusion) ဝင်လာပြီး မှားယွင်းတဲ့ လုပ်ရပ်တွေ လုပ်မိတတ်ပါတယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့်ဆိုတာ အဲဒီ "Noise" တွေကို ဖယ်ရှားပြီး "Signal" (အမှန်တရား) ကို ရယူခြင်းပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ တရားတော်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဓမ္မသဝန" (တရားနာခြင်း/အမှန်တရားကို နားထောင်ခြင်း) ရဲ့ အကျိုးကျေးဇူး (၅) မျိုးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။

၁။ အဿုတံ သုဏာတိ: မကြားဖူးသည်ကို ကြားရခြင်း (New Information)။

၂။ သုတံ ပရိယောဒပေတိ: ကြားဖူးသည်ကို ရှင်းလင်းစေခြင်း (Clarification)။

၃။ ကင်္ခံ ဝိဟနတိ: ယုံမှားသံသယ ပျောက်ခြင်း (Removing Uncertainty)။

၄။ ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောတိ: အယူဝါဒ ဖြောင့်မှန်ခြင်း (Correcting Views)။

၅။ စိတ္တမဿ ပသီဒတိ: စိတ်ကြည်လင်ခြင်း (Mental Clarity)။

ဘုရားရှင်က "ဧဟိပဿိကော" (လာလှည့် ရှုလှည့်/စူးစမ်းလေ့လာပါ) လို့ ဖိတ်ခေါ်ခဲ့ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ လျှို့ဝှက်ထားတာ ဘာမှမရှိပါဘူး။ "ဝိဝဋာ ဝိရောစတိ" (ဖွင့်ထားမှ တင့်တယ်၏) လို့ ဆိုပါတယ်။ ပညာဆိုတာ ဖွင့်ထားလေ ကောင်းလေပါပဲ။ သတင်းအချက်အလက် ပိတ်ပင်ခြင်းဟာ "အဝိဇ္ဇာ" ကို အားပေးရာ ရောက်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "သတင်းအချက်အလက်" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သတင်းတစ်ခု ကြားရင် ဝိပဿနာ ရှုကြစို့။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Processing Info):

သတင်းတစ်ခု ဖတ်နေတဲ့၊ နားထောင်နေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) Input (ဝင်ရောက်မှု): မျက်စိက စာကိုမြင်တယ်၊ နားက အသံကို ကြားတယ်။ (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) Processing (စဉ်းစားမှု): "ဒါ ဘာအဓိပ္ပာယ်လဲ၊ မှန်သလား၊ မှားသလား" လို့ စိတ်က ဝေဖန်တယ်။ (ယောနိသော မနသိကာရ)။

(၃) Filtering (စစ်ထုတ်မှု): "ဒါ အကျိုးရှိလား"။ အကျိုးမရှိရင် (Noise) ပယ်လိုက်တယ်။ အကျိုးရှိရင် (Signal) မှတ်သားလိုက်တယ်။

(၄) Result (ရလဒ်): အမှန်ကို သိလိုက်ရလို့ "ပညာ" ဖြစ်သွားတယ်။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်ရင် ချက်ချင်း မယုံပါနဲ့။

"ကြားတယ်... ကြားတယ်" လို့ပဲ အရင်မှတ်ပါ။

ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "တုန်လှုပ်မှု" (Reaction) ကို ကြည့်ပါ။ ကြောက်သွားသလား၊ ဒေါသထွက်သွားသလား။

ပြီးမှ "ပညာ" နဲ့ စိစစ်ပါ။ "ဒီသတင်းရဲ့ အရင်းအမြစ် (Source) က ဘယ်ကလဲ။ သက်သေ (Evidence) ရှိလား"။

အမှန်တရားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ငြိမ်းချမ်းမှု" (Clarity) ကို ရှုမှတ်ပါ။ "ရှင်းသွားပြီ... သိသွားပြီ"။

 "ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ တရားတော်ကို "အမှန်တရား၏ ရင်းမြစ်" (Source of Truth) အဖြစ် ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါသည် အမှားများကို ပယ်၍ အမှန်ကိုသာ ရှာဖွေပါမည်။ ဓမ္မအသိပညာကို လွတ်လပ်စွာ လေ့လာသင်ယူပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Fact-Check):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ သတင်းဖတ်တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Seek Truth: ကိုယ်မသိတဲ့ အကြောင်းအရာတစ်ခုကို "မသိဘူး" လို့ ဝန်ခံပြီး၊ မှန်ကန်တဲ့ အချက်အလက်ကို ရှာဖွေပါ။ (Openness).

(၂) Verify: "သူများပြောတိုင်း မယုံနဲ့" (ကာလာမသုတ်)။ ကိုယ်တိုင် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပါ။

(၃) Share Wisely: သေချာပြီဆိုမှ သူများကို ပြန်မျှဝေပါ။ မသေချာရင် ဖြန့်ဝေခြင်း (Sharing) မလုပ်ပါနဲ့။ ဒါဟာ "ဝစီကံ" ကို စောင့်ထိန်းတာပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ သတင်းအချက်အလက် ပိတ်ပင်ထားလို့ ဖြစ်ရတဲ့ ပြဿနာနဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မော်ကွန်းထိန်းသိမ်းရေး (Archives) ဌာနမှာ သုတေသီ "မောင်စိုး" ဆိုတဲ့ လူငယ်လေးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက ရှေးဟောင်းဘုရားသမိုင်းကို လေ့လာချင်လို့ စာရွက်စာတမ်းဟောင်းတွေ တောင်းကြည့်တယ်။ ဒါပေမယ့် ဌာနမှူး "ဦးဘ" က "ဒါတွေက လျှို့ဝှက်ချက်တွေ၊ ပေးကြည့်လို့ မရဘူး" ဆိုပြီး ပိတ်ပင်ထားတယ်။ (Information Blocking).

မောင်စိုးက စိတ်ပျက်ပြီး ပြန်သွားတယ်။ ပြတိုက်မှာရှိတဲ့ အဖိုးတန် အချက်အလက်တွေက ဘယ်သူမှ မသုံးရဘဲ ပုံးထဲမှာ ဆွေးမြေ့နေတယ်။ (Data Rot).

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်း သိလိုက်တော့ "Template T248" (Access to Information & Research Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ သတင်းအချက်အလက် မူဝါဒ "Policy No. 28, Article 28.1" (Open Access & Transparency) ကို ကိုးကားပြီး ဦးဘကို ခေါ်တွေ့တယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ပြတိုက်ရှိ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များသည် အများပြည်သူပိုင် (Public Domain) ဖြစ်သည်။ သုတေသနပြုလိုသူများအား လွတ်လပ်စွာ ကြည့်ရှုခွင့် ပေးရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ဦးဘကို ရှင်းပြတယ်။ "ဦးဘ... ပညာဆိုတာ ရေလိုပဲ။ စီးဆင်းနေမှ သန့်ရှင်းတာ။ ပိတ်လှောင်ထားရင် ပုပ်သွားမယ်။ ဒီကလေးတွေ လေ့လာမှ သမိုင်းမှန်ကို သိမှာ။ သမိုင်းမှန်ကို သိမှ အနာဂတ်ကို တည်ဆောက်နိုင်မှာ"။

ဦးဘ သဘောပေါက်သွားတယ်။ "တပည့်တော်က ပျက်စီးမှာစိုးလို့ပါ ဘုရား။ အခုတော့ နားလည်ပါပြီ"။

အဲဒီနောက် မောင်စိုးကို ပြန်ခေါ်ပြီး စာရွက်စာတမ်းတွေကို Digital စနစ်နဲ့ပါ ကူးပြီး ကြည့်ခွင့်ပေးလိုက်တယ်။ မောင်စိုးရဲ့ သုတေသနစာတမ်း ထွက်လာတော့ ပြတိုက်အတွက်လည်း ဂုဏ်တက်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2562" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "အမှန်တရားကို ဖွင့်ချခြင်းသည် အကောင်းဆုံးသော ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဓမ္မသဝန နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့်" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မသိနားမလည်ခြင်း၊ သတင်းမှားများကြောင့် လမ်းမှားရောက်ရခြင်း၊ အမှောင်ထဲတွင် စမ်းတဝါးဝါး ဖြစ်ရခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်လိုတဲ့ "လောဘ/မာန"၊ မသိမှုကို နှစ်သက်တဲ့ "အဝိဇ္ဇာ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: အဝိဇ္ဇာအမှောင် ကင်းစင်ပြီး၊ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်အလင်းဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: တရားနာခြင်း (ဓမ္မသဝန)၊ အမှန်တရားကို ရှာဖွေခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်သော အမြင်) ရှိခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ သတင်းအချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်နေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အမှန်တရားကို သိမြင်ခွင့် ရရှိကြပါစေ"။ လောကီသုတ အဖြာဖြာနှင့် လောကုတ္တရာ ဓမ္မအသိဉာဏ်များကို အတားအဆီးမရှိ လေ့လာသင်ယူနိုင်ကြပြီး၊ အဝိဇ္ဇာအမှောင်ကို ခွင်း၍ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃