နေ့ရက် - မေလ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-141) ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ် (Culture, Psychology & The 6 Temperaments)

 

နေ့ရက် - မေလ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-141) ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ် (Culture, Psychology & The 6 Temperaments)

ကိုးကားကျမ်း - ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (စရိုက် ၆ ပါး အခန်း)

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Cultural Psychology (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ)

---

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၂၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားစုံလင်ခြင်းနေ့" (World Day for Cultural Diversity) ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ ဘာသာစကားပေါင်းစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုပေါင်းစုံ ရှိကြတယ်။ လူတစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် တွေးခေါ်ပုံချင်း မတူကြဘူး။ အနောက်တိုင်းသားက တစ်မျိုးတွေးတယ်၊ အရှေ့တိုင်းသားက တစ်မျိုးတွေးတယ်။ ဘာကြောင့် ဒီလို ကွဲပြားရတာလဲ။ ဒါဟာ "ယဉ်ကျေးမှု" (Culture) ကြောင့်လား၊ မွေးရာပါ "စရိုက်" (Temperament) ကြောင့်လား။ ဒီနေ့မှာ ဗုဒ္ဓဟောကြားတဲ့ စရိုက် (၆) ပါး သဘောတရားနဲ့ ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုစိတ်ပညာကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ဆွေးနွေးကြမယ်။

တရားမဟောခင်မှာ... မတူကွဲပြားမှုတွေကို လက်ခံနိုင်ဖို့၊ ကိုယ်နဲ့ အမြင်မတူသူတွေကို နားလည်ပေးနိုင်ဖို့ဆိုတာ စိတ်ရဲ့ ကျယ်ပြန့်မှု လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" (Metta Meditation) ကိုပဲ "သဗ္ဗေသတ္တာ" (သတ္တဝါအားလုံး) ဆိုတဲ့ အာရုံနဲ့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စီးဖြန်းကြရအောင်။

အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ကိုယ့်စိတ်အာရုံကို ကမ္ဘာမြေကြီးတစ်ခုလုံး လွှမ်းခြုံလိုက်ပါ။ "အရှေ့အရပ်မှာ ရှိတဲ့ လူသားတွေ၊ အနောက်အရပ်မှာ ရှိတဲ့ လူသားတွေ၊ အသားအရောင်မရွေး၊ ဘာသာမရွေး၊ ယဉ်ကျေးမှုမရွေး... အားလုံးသော သတ္တဝါတွေ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ကင်းကြပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ မတူကွဲပြားမှုဆိုတာ ပဋိပက္ခ မဟုတ်ဘဲ၊ ပန်းဥယျာဉ်ထဲက ပန်းရောင်စုံလို လှပတဲ့အရာလို့ သဘောထားပြီး (၁) မိနစ်ခန့် မေတ္တာပွားများကြပါစို့။

(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်နှလုံး ကျယ်ပြန့်သွားပြီဆိုရင်၊ ဒီယဉ်ကျေးမှုနဲ့ စိတ် ဆက်စပ်ပုံကို ခေတ်သစ် Cultural Psychology (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ စိတ်ဝင်စားစရာ အယူအဆတစ်ခု ရှိတယ်။ "Culture is the Software of the Mind" (ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ စိတ်ရဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖြစ်တယ်) တဲ့။

ကျွန်ုပ်တို့ မွေးလာကတည်းက ဦးနှောက် (Hardware) ပါလာပေမယ့်၊ အဲဒီ ဦးနှောက် ဘယ်လို အလုပ်လုပ်မလဲ ဆိုတာကို ပတ်ဝန်းကျင် ယဉ်ကျေးမှုက ပုံသွင်းပေးလိုက်တယ်။

ဥပမာ - အနောက်နိုင်ငံသားတွေ (Individualist Culture) က "ငါ" (Self) ကို အဓိကထားတယ်။ သူတို့က တစ်ခုခုကို မြင်ရင် အရာဝတ္ထု (Object) ကိုပဲ ကွက်မြင်တယ်။ အောင်မြင်မှုဆိုရင် "ငါ့အရည်အချင်း" လို့ ယူဆတယ်။

အာရှသားတွေ (Collectivist Culture) ကျတော့ "အများ" (Group) ကို အဓိကထားတယ်။ တစ်ခုခုကို မြင်ရင် နောက်ခံ အခြေအနေ (Context) ကိုပါ တွဲမြင်တယ်။ အောင်မြင်မှုဆိုရင် "မိဘကျေးဇူး၊ ဆရာကျေးဇူး" လို့ ယူဆတယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်ကြည့်တော့ ဒီယဉ်ကျေးမှု ကွာခြားချက်ဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ အာရုံကြော ဖွဲ့စည်းပုံ (Neural Wiring) ကိုပါ ပြောင်းလဲစေတယ်လို့ တွေ့ရှိရတယ်။ ဒါကြောင့် လူတစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် သဘောထားချင်း မတိုက်ဆိုင်တာဟာ သူတို့ မကောင်းလို့ မဟုတ်ပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ "Cultural Software" မတူလို့ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို နားလည်ဖို့ လိုပါတယ်။

ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ ယဉ်ကျေးမှုက Software ဆိုရင်၊ ဗုဒ္ဓဟောတဲ့ "စရိုက်" (Carita) ဆိုတာကတော့ မွေးရာပါ Hardware လို့ ပြောလို့ရမယ်။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှာ လူတွေရဲ့ အခြေခံ စိတ်နေသဘောထားကို (၆) မျိုး ခွဲခြားပြထားတယ်။

၁။ ရာဂစရိုက် (Greed Type): လှပတာ ကြိုက်တယ်၊ သပ်ရပ်တာ ကြိုက်တယ်။ အပြစ်မမြင်တတ်ဘူး။ (အနုပညာသမား ပုံစံ)။

၂။ ဒေါသစရိုက် (Hate Type): စည်းကမ်းကြီးတယ်၊ အပြစ်မြင်လွယ်တယ်၊ တိကျတယ်။ (စစ်ဆေးရေးသမား ပုံစံ)။

၃။ မောဟစရိုက် (Delusion Type): တွေဝေတယ်၊ သူများယောင်လို့ လိုက်ယောင်တယ်။ (လူအများနဲ့ မျောပါတတ်သူ)။

၄။ သဒ္ဓါစရိုက် (Faith Type): ယုံကြည်လွယ်တယ်၊ စွန့်လွှတ်ရက်ရောတယ်။ (ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းသူ)။

၅။ ဗုဒ္ဓိစရိုက် (Intellect Type): အကြောင်းအကျိုး ဆင်ခြင်တယ်၊ စဉ်းစားတယ်၊ ခံစားချက် မပါဘူး။ (ပညာရှင် ပုံစံ)။

၆။ ဝိတက်စရိုက် (Discursive Type): တွေးတောတာ များတယ်၊ စကားများတယ်၊ ဂဏှာမငြိမ်ဘူး။

ဘုရားရှင်က လူတစ်ယောက်ကို တရားဟောရင် သူ့စရိုက်နဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ တရားကို ဟောတယ်။ ဥပမာ - ရာဂစရိုက်သမားကို "အသုဘ" ဟောတယ် (အလှတရားကို ဖြိုဖို့)။ ဒေါသစရိုက်သမားကို "မေတ္တာ" ဟောတယ် (အပူငြိမ်းဖို့)။ ဗုဒ္ဓိစရိုက်သမားကို "ဓာတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ" (Analysis) ဟောတယ်။

ယဉ်ကျေးမှု (Culture) က ပြင်ပ အပေါ်ယံ အလွှာဖြစ်ပြီး၊ စရိုက် (Carita) ကတော့ အတွင်းစိတ် သန္တာန်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနှစ်ခု ပေါင်းစပ်လိုက်မှ လူတစ်ယောက်ရဲ့ "ပုဂ္ဂိုလ်ရေး လက္ခဏာ" (Personality) ပေါ်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... ဒီစရိုက်သဘောတရားတွေကို ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။

ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ပြန်ကြည့်ပါ။ ကိုယ်က ဘာစရိုက် အားသန်သလဲ။ သူများနဲ့ ဆက်ဆံတဲ့အခါ ဘာကြောင့် စိတ်တိုသလဲ။

စိတ္တာနုပဿနာ (စရိုက်ခွဲခြားခြင်း) ရှုကွက်

၁။ အာရုံ (Object): မြင်ရ ကြားရသော ပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အဖြစ်အပျက်။

၂။ တုံ့ပြန်မှု (Reaction): ရင်ထဲမှာ ပေါ်လာတဲ့ ပထမဆုံး စိတ် (Impulse)။

၃။ စရိုက် (Temperament): အဲဒီ တုံ့ပြန်မှုက လောဘလား၊ ဒေါသလား၊ ပညာလား။

ဥပမာ - အခန်းတစ်ခန်းကို ဝင်သွားတယ်။ ပစ္စည်းတွေ ပွနေတာ မြင်တယ်။

• "ရှုပ်ပွနေတာပဲ၊ စိတ်ညစ်စရာကြီး" လို့ တွေးရင်... သင်ဟာ ဒေါသစရိုက် (အပြစ်မြင်တတ်သူ)။

• "ဒီပန်းအိုးလေး လှလိုက်တာ၊ လိုချင်လိုက်တာ" လို့ တွေးရင်... သင်ဟာ ရာဂစရိုက်။

• "ဘာလို့ ဒီလို ထားတာလဲ၊ ဘာအကြောင်းလဲ" လို့ တွေးရင်... သင်ဟာ ဗုဒ္ဓိစရိုက်။

ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?

"စိတ်ညစ်တယ်... သိတယ်"။ "ဒေါသစရိုက် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်"။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက "ငါက ဒေါသကြီးတဲ့သူ" လို့ (Identity View) မယူပါနဲ့။

"အတိတ်ကံနဲ့ အလေ့အကျင့် (Habit Energy) ကြောင့် ဒေါသဓာတ်တွေ စုဝေးပြီး ပေါ်လာတဲ့ သဘောတရား" မျှသာ ဖြစ်တယ်။

"စရိုက်" ဆိုတာ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ စိတ်ရဲ့ အသွားအလာ လမ်းကြောင်း (Neural Pathway) မျှသာ ဖြစ်တယ်။

ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ လမ်းကြောင်းဟောင်း (Old Pattern) တွေကို သတိနဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီး၊ လမ်းကြောင်းသစ် (New Neural Pathway) ဖောက်တာပါပဲ။ ဒေါသလမ်းကြောင်းကို ဖြတ်၊ မေတ္တာလမ်းကြောင်းကို ဖောက်။ ဒါမှ စရိုက်ကို ပြုပြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2441 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T222: Cultural Conflict Resolution).

Hswagata ပြတိုက်ကို တစ်နေ့က ပြည်ပက ဘုရားဖူးအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ရောက်လာတယ်။ သူတို့က တက်ကြွတဲ့ ယဉ်ကျေးမှု (Expressive Culture) က လာတာ။

ဘုရားကျောင်းဆောင် ရှေ့ရောက်တော့ သူတို့က သီချင်းတွေဆို၊ လက်ခုပ်တွေတီး၊ ကခုန်ပြီး ပူဇော်ကြတယ်။ သူတို့အတွက်တော့ ဒါဟာ "သဒ္ဓါ" တရား ထက်သန်မှု (Saddhacarita) ပေါ့။

ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်မှာ ရှိနေတဲ့ ဒေသခံ အဘိုးအဘွားတွေ (ဒေါသစရိုက်/စည်းကမ်းကြီးသူများ) က မကြိုက်ဘူး။

"ဘုရားရှေ့မှာ အရူးတွေလိုပဲ၊ မရိုမသေ လုပ်တယ်" ဆိုပြီး ဝိုင်းဆူကြတယ်။ ဟိုဘက်ကလည်း "ငါတို့က ပျော်လို့ ပူဇော်တာ၊ ဘာဖြစ်လဲ" ဆိုပြီး ပြန်အော်ကြတယ်။ ယဉ်ကျေးမှု စစ်ပွဲ (Cultural Clash) ဖြစ်ကုန်ရော။

ဒီကိစ္စ ဘုန်းကြီးဆီ ရောက်လာတယ်။ ဘုန်းကြီးက Policy 22, Article 22.1 (Respect for Cultural Diversity) အရ ဖြေရှင်းရတယ်။

ဘုန်းကြီးက နှစ်ဖက်လုံးကို ခေါ်ပြီး ရှင်းပြတယ်။

ဒေသခံတွေကို ပြောတယ်... "ဒကာကြီးတို့... သူတို့က မရိုသေတာ မဟုတ်ဘူး။ သူတို့ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုက ဒီလို 'ကခုန်ပူဇော်တာ' ကို အမြတ်ဆုံးလို့ ယူဆထားတာ။ သူတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ 'သဒ္ဓါ' အပြည့်ရှိတယ်။ ပုံစံမတူပေမယ့် စေတနာ တူတယ်" လို့ ဒေါသစရိုက်ကို လျှော့ချပေးတယ်။

ဧည့်သည်တွေကိုကျတော့... "မင်းတို့ရဲ့ ပူဇော်မှုက ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီဒေသရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုက 'တိတ်ဆိတ်ခြင်း' (Silence) ကို အမြတ်ဆုံးလို့ ယူဆတယ်။ ရောမရောက်ရင် ရောမလို ကျင့်ဆိုတဲ့ စကားလိုပေါ့၊ နည်းနည်းလေး ထိန်းပေးပါ" လို့ မေတ္တာရပ်ခံတယ်။

နောက်ဆုံးတော့ အဖြေထွက်လာတယ်။ သူတို့ကို အသံလုံတဲ့ ခန်းမ (Soundproof Hall) တစ်ခုမှာ သီးသန့် ပူဇော်ခွင့် ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီမှာ သူတို့ ကြိုက်သလို က၊ ဆို၊ တီး၊ မှုတ် လုပ်ကြတယ်။ ပြီးတော့မှ ဓာတ်တော်ဆောင်ကို တိတ်ဆိတ်စွာ ဝင်ဖူးကြတယ်။

နှစ်ဖက်လုံး ကျေနပ်သွားကြတယ်။

ကြည့်စမ်း... "စရိုက်" မတူတာကို နားလည်လိုက်တော့၊ ဒေါသ (Conflict) ကနေ ပညာ (Harmony) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားတယ်။ မတူကွဲပြားမှုဆိုတာ ရန်ဖြစ်စရာ မဟုတ်ဘူး၊ ပညာယူစရာပါ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။

• စရိုက်အမျိုးမျိုး၊ ယဉ်ကျေးမှုအမျိုးမျိုးအကြား နားလည်မှု လွဲမှားပြီး ပဋိပက္ခ ဖြစ်ရခြင်းသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။

• "ငါ့ယဉ်ကျေးမှုသာ အမှန်၊ ငါ့စရိုက်သာ အကောင်းဆုံး" ဟု စွဲလမ်းသော ဒိဋ္ဌိနှင့် မာနသည် "သမုဒယသစ္စာ"။

• စရိုက်အမျိုးမျိုး၊ ကွဲပြားမှုအမျိုးမျိုးတို့ ချုပ်ငြိမ်းရာ၊ တစ်ခုတည်းသော ဓမ္မသဘောဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။

• မတူကွဲပြားမှုကို မေတ္တာဖြင့် လက်ခံပြီး၊ မိမိစရိုက်ကို သတိပညာဖြင့် ပြုပြင်သော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားစုံလင်ခြင်းနေ့မှာ လူသားချင်း မတူညီမှုများကို "စရိုက်" သဘောမျှသာဟု နားလည်ကာ၊ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ညီညွတ်စွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် စရိုက် (၆) ပါးနှင့် ကိုက်ညီသော တရားအားထုတ်နည်းများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခဖြေရှင်းနည်းများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး မတူကွဲပြားခြင်း၏ အလှတရားကို ခံစားနိုင်ကြပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

---

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Date: May 21, 2023 (World Day for Cultural Diversity)

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.