နေ့ရက် - မေလ (၂၂) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-142) ဇီဝမျိုးကွဲနှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် (Biodiversity & Dependent Origination)
ကိုးကားကျမ်း - ဝိနည်းမဟာဝဂ္ဂ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် (အနုလုံ ပဋိလုံ)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Ecology & Systems Biology (ဂေဟဗေဒနှင့် စနစ်များဆိုင်ရာ ဇီဝဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၂၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများနေ့" (International Day for Biological Diversity) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကမ္ဘာကြီးပေါ်မှာ လူသားတွေချည်းပဲ နေလို့ မရပါဘူး။ သစ်ပင်တွေ၊ တိရစ္ဆာန်တွေ၊ ပိုးမွှားလေးတွေ၊ မှိုတွေ၊ ဘက်တီးရီးယားတွေ အားလုံးဟာ "အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြု" နေကြတဲ့ ကွန်ရက်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ တရားတော်အရ ပြောရရင်တော့ "ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်" (အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်မှု) သဘောတရားကြီးပါပဲ။ ဒီနေ့မှာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဘဝဟာ သဘာဝတရားနဲ့ ဘယ်လို တစ်သားတည်း ဖြစ်နေသလဲ၊ ဒီဆက်စပ်မှုကို နားလည်ရင် နိဗ္ဗာန်ကို ဘယ်လို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သလဲ ဆိုတာ ဆွေးနွေးကြမယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ သဘာဝတရားကြီးဆီကနေ ခေတ္တငှားရမ်းထားတဲ့ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေးမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း ဆင်ခြင်နိုင်ဖို့ "စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Analysis of Four Elements) ကို အခြေခံပြီး သမထ ထူထောင်ကြစို့။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဉာဏ်နဲ့ စူးစိုက်ကြည့်ပါ။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ မာကျောတဲ့ အရိုး၊ အသားတွေဟာ အပြင်လောကက မြေကြီး (ပထဝီ) နဲ့ သဘောတူတယ်။ ယိုစီးနေတဲ့ သွေး၊ ချွေးတွေဟာ အပြင်လောကက ရေ (အာပေါ) နဲ့ သဘောတူတယ်။ နွေးထွေးတဲ့ ကိုယ်ငွေ့ဟာ နေရောင်ခြည် (တေဇော) နဲ့ သဘောတူတယ်။ ရှူလိုက်တဲ့ လေဟာ လေထု (ဝါယော) နဲ့ သဘောတူတယ်။ "ငါ့ကိုယ်ထဲက ဓာတ် နဲ့ အပြင်က ဓာတ်ဟာ အတူတူပါလား... ငါဆိုတာ သီးခြားမရှိပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ရင်း (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ရှုမှတ်ကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ အစွဲလေး လျော့နည်းသွားပြီး၊ သဘာဝတရားနဲ့ တသားတည်းကျသွားပြီဆိုရင်၊ ဒီဇီဝမျိုးကွဲ ဆက်စပ်မှုကို ခေတ်သစ် ဂေဟဗေဒ (Ecology) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ Biodiversity (ဇီဝမျိုးကွဲ) ဆိုတာ သစ်ပင်၊ တိရစ္ဆာန် အရေအတွက် များပြားခြင်းကိုသာ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူတို့ကြားက "Interdependence" (အပြန်အလှန် မှီခိုမှု) ကို ဆိုလိုတာပါ။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ကမ္ဘာကြီးကို "Ecosystem" (ဂေဟစနစ်) ကြီး တစ်ခုအနေနဲ့ မြင်ကြတယ်။ ဥပမာ - ပျားလေးတွေ ပျောက်သွားရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ ပန်းတွေ ဝတ်မှုန်မကူးတော့ဘူး။ ပန်းမပွင့်ရင် အသီးမသီးဘူး။ အသီးမသီးရင် ငှက်တွေ၊ လူတွေ အစာငတ်မယ်။ အောက်ဆုံးက အကောင်လေး တစ်ကောင် ပျောက်သွားတာနဲ့ အပေါ်ဆုံးက လူသားတွေပါ ဒုက္ခရောက်နိုင်တယ်။
ဒါကို "The Butterfly Effect" (လိပ်ပြာတောင်ပံခတ်မှု သက်ရောက်ခြင်း) လို့လည်း တင်စားကြတယ်။ တောင်အမေရိကမှာ လိပ်ပြာလေး တစ်ကောင် တောင်ပံခတ်လိုက်တဲ့ လေလှိုင်းဟာ ဆက်စပ်ပြီး အာရှမှာ မုန်တိုင်းဖြစ်သွားနိုင်သတဲ့။ ဆိုလိုတာက ဒီလောကကြီးမှာ "သီးခြား ကင်းလွတ်နေတဲ့အရာ" (Independent Entity) ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ အားလုံးဟာ ပင့်ကူအိမ်ကြီးလို ဆက်စပ်နေပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ ရှူလိုက်တဲ့ လေဟာ သစ်ပင်က လာတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ စားလိုက်တဲ့ ထမင်းဟာ မြေကြီးက လာတယ်။ ဒါကို သိပ္ပံပညာက "Systems Biology" လို့ ခေါ်ဆိုထားပါတယ်။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ ဘုရားရှင်က ဗောဓိပင်အောက်မှာ ဘုရားဖြစ်ခါနီး ဆင်ခြင်ခဲ့တဲ့ တရားက ဘာလဲ။ "ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်" (Dependent Origination) တရားတော်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။
"ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ" - ဤအကြောင်း ရှိသောကြောင့် ဤအကျိုး ဖြစ်၏။
"ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ" - ဤအကြောင်း ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဤအကျိုး ဖြစ်ပေါ်၏။
ဒါဟာ ဂေဟဗေဒ သဘောတရားပါပဲ။ အဝိဇ္ဇာ ရှိလို့ သင်္ခါရ ဖြစ်တယ်။ မျိုးစေ့ ရှိလို့ အပင် ပေါက်တယ်။ မိုးရွာလို့ မြက်ပေါက်တယ်။ သမင် ရှိလို့ ကျား အသက်ရှင်တယ်။ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး လည်ပတ်နေတဲ့ "သံသရာစက်ဝန်း" ကြီးပါပဲ။
ဘုရားရှင်က ဟောတယ်... သစ်ပင်တစ်ပင်ကို ဖြတ်တာဟာ ကိုယ့်သားသမီးကို သတ်တာနဲ့ တူတယ် တဲ့ (ဝနရောပ သုတ္တန် အလိုအရ ကုသိုလ်ကြီးကြောင်း ဟောသလို၊ သစ်ပင်ဖြတ်ရင် ပါစိတ်အာပတ် သင့်ကြောင်း ဝိနည်းမှာ ပညတ်ထားတယ်)။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အဲဒီ သစ်ပင်ဟာ သတ္တဝါပေါင်းများစွာရဲ့ "မှီခိုရာ" (Habitat) ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။ ဇီဝမျိုးကွဲတွေကို စောင့်ရှောက်တာဟာ ကိုယ့်အသက်ကို ကိုယ်စောင့်ရှောက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့။
ကိုင်း... ဒီအပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှု သဘောတရားကို ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။
ဥယျာဉ်ထဲမှာ လမ်းလျှောက်ရင်း၊ သို့မဟုတ် တောထဲမှာ သစ်ပင်တွေ၊ တိရစ္ဆာန်တွေကို မြင်ရတဲ့အခါ ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။
ဥပမာ - ဒကာကြီးတစ်ယောက် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်ကို မော့ကြည့်နေတယ် ဆိုပါစို့။
စက္ခုဒွါရ နှင့် ဓမ္မာနုပဿနာ (ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်) ရှုကွက်
၁။ အာရုံ (Object): သစ်ပင်၏ အဆင်း၊ အရောင် (ရူပါရုံ)။
၂။ ဒွါရ (Door): မျက်စိ (စက္ခု)။
၃။ ဖဿ (Contact): မြင်သိစိတ်နှင့် အာရုံ ထိတွေ့မှု။
၄။ ဉာဏ် (Insight): "ငါ" နှင့် "သစ်ပင်" ဆက်စပ်ပုံ။
ဒီနေရာမှာ သာမန်လူက "လှလိုက်တဲ့ သစ်ပင်၊ ငါ့ခြံထဲ စိုက်ရရင် ကောင်းမယ်" လို့ လောဘနဲ့ ကြည့်မယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
သစ်ပင်ဆိုတာ "ဥတုဇရုပ်" (Temperature-produced Matter) အစုအဝေး ဖြစ်တယ်။ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်က "ကမ္မဇရုပ်" နဲ့ "အာဟာရဇရုပ်"။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
မြင်တဲ့အခါ "မြင်တယ်... သိတယ်"။
ပြီးတော့ ဆက်ပြီး ဆင်ခြင်ပါ... "ဒီသစ်ပင် ထုတ်ပေးတဲ့ အောက်ဆီဂျင် (ဝါယော) ကို ငါ ရှူနေရတယ်။ ငါ ထုတ်လိုက်တဲ့ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ကို သူ ပြန်ရှူနေတယ်။ ငါနဲ့ သူနဲ့ကြားမှာ လေဓာတ် (Air Element) တွေ အပြန်အလှန် စီးကူးနေပါလား"။
"သူ မရှိရင် ငါ မရှိနိုင်ဘူး။ ငါ သေရင် ငါ့ခန္ဓာကိုယ်က မြေသြဇာဖြစ်ပြီး သူ့ကို ပြန်ကျွေးရဦးမယ်"။
အဲဒီလို မြင်လိုက်ရင် "ငါ" (Self) ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် ပျောက်သွားပြီး၊ "အနတ္တ" (Non-Self) ဆိုတဲ့ သဘောတရား ပေါ်လာလိမ့်မယ်။ ငါဆိုတာ သီးခြား ကောင်ကောင်ကြီး မဟုတ်ဘူး။ သဘာဝတရားရဲ့ ဖြစ်စဉ် (Process) တစ်ခုထဲက ခဏတာ ပူဖောင်းလေး တစ်ခုပါလား လို့ သိမြင်လာပါလိမ့်မယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2442 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T253: Biodiversity Impact Assessment).
Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ ဥယျာဉ်ထဲမှာ တခါက ပြဿနာတစ်ခု တက်တယ်။
ဥယျာဉ်မှူးသစ်လေး "ကိုကျော်" က အရမ်း စေတနာပါတယ်။ သူက ဥယျာဉ်ကို သန့်ရှင်းသပ်ရပ်နေစေချင်တော့ ပေါင်းပင်တွေ၊ မြက်ရိုင်းတွေ အကုန်ရှင်း၊ ပိုးသတ်ဆေးတွေ (Chemical Pesticides) အပြင်းစားတွေ ဖြန်းပစ်လိုက်တယ်။
ရလဒ်က ဘာဖြစ်သလဲဆိုတော့... ပန်းပင်တွေကတော့ လှပါရဲ့။ ဒါပေမဲ့ ဥယျာဉ်ထဲမှာ လိပ်ပြာတွေ မရှိတော့ဘူး။ ငှက်တွေ မလာတော့ဘူး။ အဆိုးဆုံးကတော့ ဓာတ်တော်ဆောင်ထဲအထိ ဆေးနံ့တွေ ဝင်လာပြီး ဘုရားဖူးတွေ ခေါင်းကိုက်ကုန်ကြတယ်။
ပြီးတော့ ဂေဟစနစ် ပျက်သွားတော့၊ ပိုးမွှားတွေကို စားမယ့် ငှက်တွေ မရှိတော့ဘဲ၊ ပိုးကောင်အသစ် (Pests) တွေ ပိုသောင်းကျန်းလာတယ်။ (Biodiversity Imbalance).
ဒီကိစ္စကို ဘုန်းကြီးက Template T253 (Biodiversity Log) နဲ့ Policy 27, Article 27.3 (Eco-friendly Preservation) အရ ဖြေရှင်းရတယ်။
ဘုန်းကြီးက ကိုကျော်ကို ခေါ်ပြီး ရှင်းပြတယ်။ "ကိုကျော်... မင်းက သန့်ရှင်းစေချင်တာ မှန်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သဘာဝတရားဆိုတာ မျှတနေမှ ကောင်းတာ။ မင်းက ပိုးကောင်တွေကို ရန်သူလို သဘောထားပြီး သတ်လိုက်တော့၊ မိတ်ဆွေတွေ (ငှက်၊ လိပ်ပြာ) ပါ သေကုန်တာပေါ့"။
ဘုန်းကြီးက ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် သဘောနဲ့ ရှင်းပြတယ်။ "ဒီအကောင်လေးတွေ ရှိနေလို့ ဒီအပင်တွေ ရှင်တာ။ အကြောင်းပျက်ရင် အကျိုးပျက်မယ်"။
အဖြေက ဘာလဲဆိုတော့... "Integrated Pest Management (IPM)" စနစ်ကို ပြောင်းသုံးလိုက်တယ်။
ဓာတုဆေး လုံးဝ မသုံးတော့ဘူး။
వేပ (Neem) ဆေးလို သဘာဝဆေးတွေ သုံးတယ်။
ငှက်တွေ လာနေအောင် သစ်ပင်ကြီးတွေ ချန်ထားတယ်။
ပေါင်းပင်တချို့ကို လိပ်ပြာတွေအတွက် ချန်ထားတယ်။
သိပ်မကြာခင်မှာပဲ ဥယျာဉ်ထဲမှာ ငှက်သံတွေ ပြန်ကြားရတယ်၊ လေထု သန့်ရှင်းသွားတယ်။ ဘုရားဖူးတွေလည်း စိတ်ချမ်းသာကြတယ်။
ကြည့်စမ်း... ဇီဝမျိုးကွဲတွေကို စောင့်ရှောက်တာဟာ ဓာတ်တော်ကို စောင့်ရှောက်တာ၊ ဘုရားဖူးတွေကို စောင့်ရှောက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ အားလုံးက ဆက်စပ်နေတာကိုး။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မှီခိုနေရခြင်း၊ အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်ခြင်း သဘောသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
သဘာဝတရားကို လွန်ဆန်ပြီး "ငါ့အလိုကျ ဖြစ်ရမယ်" ဟု ချုပ်ကိုင်လိုသော တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာသည် "သမုဒယသစ္စာ"။
အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု (ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်) ပြတ်စဲရာ၊ ပဋိသန္ဓေ မျိုးစေ့ မရှိတော့သော နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
သက်ရှိလောကကို မေတ္တာထားခြင်း၊ အကြောင်းအကျိုးကို ပညာဖြင့် သိမြင်ခြင်းတည်းဟူသော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများနေ့မှာ သဘာဝတရားနှင့် မိမိတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် ဉာဏ်ဖြင့် မြင်အောင်ကြည့်ပြီး၊ သတ္တဝါအပေါင်းနှင့် သဟဇာတ ဖြစ်စွာ နေထိုင်ရင်း သံသရာဝဋ်မှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ ဗုဒ္ဓနည်းကျ ကျင့်စဉ်များ၊ ဂေဟစနစ်နှင့် ဓမ္မအမြင်များကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး သဘာဝတရား၏ ကျေးဇူးကို သိတတ်ပြီး၊ မျိုးဆက်သစ်များအတွက် ကမ္ဘာမြေကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 22, 2023 (International Day for Biological Diversity)
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
