နေ့ရက် - မေလ (၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-128)ကြက်ခြေနီနှင့် ကရုဏာ (Red Cross & Compassion)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဗြဟ္မဝိဟာရနိဒ္ဒေသ (ကရုဏာ)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Humanitarian Logistics & Triage Psychology (လူသားချင်းစာနာမှု ထောက်ပံ့ရေးနှင့် ဦးစားပေးရွေးချယ်မှု စိတ်ပညာ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၈) ရက်နေ့၊ ကမ္ဘာ့ကြက်ခြေနီနေ့ (World Red Cross Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ကြက်ခြေနီဖခင်ကြီး ဟင်နရီ ဒူးနန့် (Henry Dunant) မွေးဖွားတဲ့နေ့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှာ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတွေ ပြုလုပ်ကြတဲ့နေ့ပေါ့။ "လူသားအားလုံး ညီအစ်ကိုတွေပဲ" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်နဲ့ စစ်ပွဲတွေ၊ ဘေးအန္တရာယ်တွေကြားထဲမှာ အသက်ကယ်နေကြတဲ့ စေတနာရှင်တွေကို ဒီနေရာကနေ ဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်နေတာကို မြင်ရင် မနေနိုင်ဘဲ ကယ်ဆယ်ချင်တဲ့ စိတ်ထားကို ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ "ကရုဏာ" (Compassion) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီကရုဏာစိတ်တွေ ကိုယ့်နှလုံးသားထဲမှာ ကိန်းဝပ်သွားအောင် ဗြဟ္မဝိဟာရ ကမ္မဋ္ဌာန်း (၄) ပါးထဲက "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အရင် စီးဖြန်းကြရအောင်။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ စိတ်ထဲမှာ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ္တဝါတစ်ဦးဦး (ဥပမာ - လူမမာ၊ သို့မဟုတ် ဘေးဒုက္ခသင့်နေသူ) ကို ပုံဖော်လိုက်ပါ။ "ဪ... ဒီပုဂ္ဂိုလ်ခမျာ ဆင်းရဲဒုက္ခကနေ လွတ်မြောက်ပါစေ၊ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းပါစေ" လို့ စိတ်ထဲကနေ နူးနူးညံ့ညံ့လေး ဆုတောင်းပေးပါ။ နှလုံးသားထဲမှာ တုန်လှုပ်တဲ့ ခံစားမှုလေး ပေါ်လာသည်အထိ (၁) မိနစ်ခန့် ပွားများကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ထဲမှာ သူတစ်ပါးအပေါ် သနားတဲ့စိတ်လေးတွေ ဖြစ်လာပြီဆိုရင်၊ ဒီကရုဏာ လုပ်ငန်းစဉ်ကို ခေတ်သစ် လူသားချင်းစာနာမှု သိပ္ပံ (Humanitarian Science) နဲ့ ယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်ကမ္ဘာမှာ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေ၊ စစ်ပွဲတွေ ဖြစ်လာရင် ကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့တွေက Triage (ထရိုင်အာ့ဂျ်) လို့ခေါ်တဲ့ စနစ်ကို သုံးကြတယ်။ လူနာတွေ အများကြီး ပြုံရောက်လာတဲ့အခါ ဘယ်သူ့ကို အရင်ကယ်မလဲ ဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားတာပါ။
အနီရောင် (ချက်ချင်း ကုသရမည့်သူ)
အဝါရောင် (စောင့်ဆိုင်းနိုင်သူ)
အစိမ်းရောင် (ဒဏ်ရာသေးငယ်သူ)
အမည်းရောင် (သေဆုံးသွားသူ)
ဒီစနစ်မှာ အရေးကြီးဆုံးက ဘာလဲဆိုတော့ "Impartiality" (ဘက်လိုက်မှု ကင်းရှင်းခြင်း) ပါပဲ။ လူနာဟာ ကိုယ့်ရန်သူလား၊ မိတ်ဆွေလား၊ ဘာလူမျိုးလဲ၊ ဘာဘာသာလဲ ဆိုတာကို မကြည့်ရဘူး။ "ဒုက္ခရောက်နေခြင်း" (Suffering) ဆိုတဲ့ အချက်တစ်ခုတည်းကိုပဲ ကြည့်ပြီး ကုသပေးရတယ်။ ဒါဟာ ကြက်ခြေနီရဲ့ အခြေခံမူ (၇) ချက်ထဲက အရေးကြီးဆုံး တစ်ချက်ပါပဲ။
စိတ်ပညာရှင်တွေက လေ့လာထားတာက... သာမန်လူတွေဟာ သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်တာ မြင်ရင် "Empathic Distress" (ကိုယ်ပါလိုက်ပြီး စိတ်ဆင်းရဲခြင်း) ဖြစ်တတ်သတဲ့။ အဲဒီအခါမှာ စိတ်ဓာတ်ကျပြီး ဘာမှ မကူညီနိုင်တော့ဘူး။ ဒါပေမဲ့ ကျွမ်းကျင်တဲ့ ကယ်ဆယ်ရေးသမားတွေကျတော့ "Compassion" (ကရုဏာ) ကို မွေးမြူထားတဲ့အတွက်၊ စိတ်မပူဘူး၊ စိတ်မညစ်ဘူး၊ "ငါ ဘာလုပ်ပေးနိုင်မလဲ" ဆိုတဲ့ Active Response (တက်ကြွစွာ တုံ့ပြန်မှု) ကိုပဲ လုပ်ဆောင်ကြတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက တွေ့ရှိထားတဲ့ ကရုဏာနဲ့ သောက (Grief) တို့ရဲ့ ကွာခြားချက်ပါပဲ။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ အဘိဓမ္မာမှာ "ကရုဏာ" ဆိုတာကို ဖွင့်ဆိုရာမှာ "ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ကရုဏာ" - သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်နေတာကို မြင်ရင် သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ နှလုံးကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာ မည်၏ တဲ့။
နောက်တစ်နည်းက "ပရဒုက္ခံ ကိဏာတိ" - သူတစ်ပါးရဲ့ ဒုက္ခကို ပယ်ဖျက်လိုခြင်း၊ စားသုံး ဝါးမျိုလိုခြင်း သဘောရှိတယ်။
ဒီနေရာမှာ သတိထားရမှာက... ကရုဏာရဲ့ ရန်သူ (၂) မျိုး ရှိတယ်။
၁။ နီးသောရန်သူ (Near Enemy): အဲဒါကတော့ "ဒေါမနဿ" (ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု) ပါပဲ။ "သနားလိုက်တာ" ဆိုပြီး ကိုယ်ပါ ထိုင်ငိုနေရင် အဲဒါ ကရုဏာ မဟုတ်တော့ဘူး၊ ဒေါသ (Patigha) ဘက်ကို ပါသွားပြီ။ စိတ်ညစ်သွားပြီ။ ကရုဏာအစစ်က အေးမြတယ်၊ တက်ကြွတယ်။
၂။ ဝေးသောရန်သူ (Far Enemy): အဲဒါကတော့ "ဟိံသ" (ညှဉ်းဆဲလိုစိတ်) ပါပဲ။ ဒါကတော့ ရှင်းပါတယ်။
ကြက်ခြေနီတွေ၊ ပရဟိတသမားတွေ အလုပ်လုပ်ရင်း ပင်ပန်းလာတယ်၊ စိတ်ဓာတ်ကျလာတယ် (Burnout ဖြစ်တယ်) ဆိုတာ ကရုဏာ မဟုတ်ဘဲ "ဒေါမနဿ" ဝင်လာလို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ နည်းလမ်းကတော့ "သူတစ်ပါး ဒုက္ခကို မြင်ပေမယ့် ကိုယ့်စိတ်ကို မပူလောင်စေရဘူး" ဆိုတဲ့ နည်းလမ်းပါပဲ။
ကိုင်း... ဒီကရုဏာစိတ်ကို လက်တွေ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲမှာ ဘယ်လို တည်ဆောက်မလဲ။
ကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ငန်းခွင်မှာ၊ သို့မဟုတ် ဆေးရုံမှာ လူနာတစ်ယောက်ကို မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။
ကရုဏာ ရှုကွက် (Contemplation of Compassion)
၁။ အာရုံ (Object): ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ္တဝါ (ဒုက္ခိတ သတ္တပညတ်)။
၂။ ဒွါရ (Door): မျက်စိ (စက္ခု) သို့မဟုတ် စိတ် (မနော)။
၃။ ဖဿ (Contact): မြင်သိ၊ ကြားသိမှု။
၄။ စေတသိက် (Mental Factor): ကရုဏာ (အဒေါသ)။
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက... "ငါ သနားတယ်၊ ငါ ကယ်မှ ရမယ်" ဆိုပြီး "ငါ" (Atta) မဝင်စေရဘူး။ ငါ ဝင်ရင် မာန ဖြစ်လာမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် ဝမ်းနည်းစိတ် ဖြစ်လာမယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
ရင်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "တုန်လှုပ်မှု" (Trembling)၊ "အေးမြမှု" (Coolness) သဘောတရားလေး သက်သက်ကိုပဲ ရှုရမယ်။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
သနားစိတ် ပေါ်လာရင် "သနားတယ်... သိတယ်"။
ကယ်ချင်စိတ် ပေါ်လာရင် "ကယ်ချင်တယ်... သိတယ်"။
တကယ်လို့ စိတ်မကောင်း ဖြစ်လာရင် (ငိုချင်လာရင်)... "စိတ်ဆင်းရဲနေတယ်... သိတယ်"။ (ဒါက ဒေါမနဿ ဖြစ်နေပြီလို့ သတိထားပါ)။
"ဪ... ကရုဏာ ဆိုတာ ဒုက္ခကို ပယ်လိုတဲ့ စေတနာ (Volition) တစ်ခုပါလား။ ငါ မဟုတ်ပါလား" လို့ ခွဲခြားသိမြင်လိုက်တာနဲ့၊ စိတ်ပင်ပန်းမှုတွေ ပျောက်ပြီး၊ အားရှိတဲ့ ကရုဏာ (Energized Compassion) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပါလိမ့်မယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2428 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T220: Humanitarian Response & Disaster Aid).
Hswagata ပြတိုက် အနီးမှာ တခါက မီးလောင်မှုကြီး တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့တယ်။ ရပ်ကွက်ထဲက အိမ်ခြေတော်တော်များများ ပါသွားတယ်။ ပြတိုက်က ဝန်ထမ်းတွေလည်း Template T237 (Emergency Relic Protection Plan) အရ ဓာတ်တော်တွေကို လုံခြုံရာ ရွှေ့ပြီးတာနဲ့၊ ဒုက္ခသည်တွေကို ကူညီဖို့ ပြင်ဆင်ကြတယ်။
အဲဒီမှာ စေတနာ့ဝန်ထမ်း လူငယ်လေးတစ်ယောက်၊ နာမည်က "ကိုအောင်" ဆိုပါစို့။ ကိုအောင်က အရမ်း တက်ကြွတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက ဘာပြောသလဲဆိုတော့...
"ဆရာတော်... ဟိုဘက်လမ်းက အိမ်တွေက ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ၊ ဒီဘက်ကတော့ ဘာသာခြားတွေ။ ကျွန်တော်တို့က ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြတိုက်ဆိုတော့ ကိုယ့်လူမျိုးတွေကိုပဲ ဦးစားပေး ကယ်ရအောင်" လို့ ပြောလာတယ်။
သူ့စိတ်ထဲမှာ "ကရုဏာ" ရှိပေမယ့်၊ "ဘက်လိုက်မှု" (Bias) ပါနေတယ်။ (ကြက်ခြေနီ မူဝါဒနဲ့ မညီဘူး၊ ဗြဟ္မစိုရ်တရားနဲ့လည်း မညီဘူး)။
ဒီနေရာမှာ ဘုန်းကြီးက Template T220 (Humanitarian Aid Policy) နဲ့ Policy 23, Article 23.4 (Non-Discrimination in Aid) ကို ကိုင်ပြီး ဆုံးမရတယ်။
"ကိုအောင်... မင်းပြောတာ မှားနေတယ်။ ကရုဏာဆိုတာ မိုးရွာသလိုပဲ။ မိုးက 'ဒါက မြက်ပင်မို့လို့ ရွာမယ်၊ ဒါက ပေါင်းပင်မို့လို့ မရွာဘူး' ဆိုပြီး ခွဲသလား"။
"မခွဲပါဘူး ဘုရား"။
"အေး... အဲဒီလိုပဲ။ ငါတို့က ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်တာ မှန်တယ်။ ဒါပေမဲ့ လူသားချင်း စာနာတဲ့နေရာမှာ 'ဒုက္ခ' ကိုပဲ ကြည့်ရမယ်။ ဘာသာ၊ လူမျိုး မခွဲရဘူး။ ခွဲလိုက်ရင် အဲဒါ ကရုဏာ မဟုတ်တော့ဘူး၊ 'ရာဂ' (Attachment) ဖြစ်သွားပြီ။ တဖက်သားကို ပစ်ပယ်လိုက်ရင် 'ဒေါသ' ဖြစ်သွားပြီ" လို့ ရှင်းပြတယ်။
ပြီးတော့ Triage စနစ်အတိုင်း အရေးကြီးတဲ့ လူနာတွေကို၊ ဘာလူမျိုးဖြစ်ဖြစ် ပြတိုက်ဝင်းထဲမှာ ခေတ္တ ခိုလှုံခွင့် ပေးလိုက်တယ်။ ရေ၊ အစားအစာ ဝေငှတယ်။ ကိုအောင်လည်း သူ့အမှားသူ သိသွားပြီး၊ အားလုံးကို တန်းတူညီမျှ ကူညီပေးလိုက်တော့မှ၊ ရပ်ကွက်တစ်ခုလုံးက ပြတိုက်ကို ပိုပြီး ကြည်ညိုလေးစားလာကြတယ်။
ကြည့်စမ်း... "ကရုဏာ" မှာ "ပညာ" (Wisdom) ပါမှ စင်ကြယ်တာ။ ပညာမပါရင် "ငါ့လူ၊ သူ့လူ" ဆိုတဲ့ အစွဲတွေ ဝင်ပြီး ကုသိုလ်မရဘဲ အကုသိုလ် ဖြစ်တတ်တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
လောကကြီးမှာ မီးဘေး၊ ရေဘေး၊ စစ်ဘေး စတဲ့ ဘေးဒုက္ခတွေ ကြုံတွေ့နေရတာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ"။
အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ဖြစ်ရတာဟာ တဏှာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်လို့ "သမုဒယသစ္စာ"။
ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ၊ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
သူတစ်ပါးအပေါ် မေတ္တာ ကရုဏာ ထားရှိပြီး၊ ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ ကူညီစောင့်ရှောက်သော ဗြဟ္မစိုရ်တရား လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ကမ္ဘာ့ကြက်ခြေနီနေ့မှာ လူသားချင်းစာနာမှု "ကရုဏာ" တရားများကို လက်ကိုင်ထားပြီး၊ ဘက်လိုက်မှုကင်းသော ပညာဖြင့် လောကအကျိုးကို သယ်ပိုးနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ၊ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ဗုဒ္ဓအဆုံးအမများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းပြီး၊ ကရုဏာတရားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 8, 2023 (World Red Cross Day)
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
