Day 53 Feb 22 သည်းခြေ (ပိတ္တံ) နှင့် စိတ်တိုခြင်း (Bile & Anger: The Biochemistry of Bitterness)
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"အနန္တော အနန္တ ငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
သာသနာတော်နှစ် - ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊
ကောဇာသက္ကရာဇ် - ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တပေါင်းလဆန်း (၂) ရက်၊
ခရစ်နှစ် - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၂) ရက်။
"အသည်းနှင့် အူတို့၏ ကြား၌ တည်ရှိသော၊ အဆီတို့ကို ကြေပျက်စေတတ်သော၊ ခါးသော အရသာရှိသော 'ပိတ္တံ' မည်သည့် သည်းခြေ၏ သဘောမှန်ကို ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသော၊ ဒေါသစိတ်ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် သည်းခြေရည်ကဲ့သို့ ပူလောင် ခါးသီးတတ်ကြောင်းကို သိမြင်တော်မူ၍ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဦးထိပ်ထားလျက်... ယနေ့ တရားနာယူကြမည့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ သည်းခြေကို ဆင်ခြင်ရင်း၊ စိတ်အတွင်းမှ အပူမီး ဒေါသများကိုပါ ငြိမ်းသတ်နိုင်ကြပါစေသတည်း။"
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၂) ရက်နေ့ကို ရောက်ရှိလို့ လာပါပြီ။ ဦးဇင်းတို့ ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ခန္ဓာကိုယ် ခွဲစိတ်ခန်းထဲမှာ ၁၇ ခုမြောက် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်တဲ့ "သည်းခြေ" (ပိတ္တံ) အကြောင်းကို ရောက်ရှိလာခဲ့ပါပြီ။
သူတော်ကောင်းတို့... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစမ်းပါ။
မြန်မာစကားပုံမှာ "သည်းခြေကြိုက်" ဆိုတာ ရှိသလို၊ ဒေါသထွက်လွန်းရင် "သည်းခြေပျက်မတတ်ပဲ" လို့ ပြောလေ့ရှိတယ်။ ရှေးခေတ် ဆေးပညာတွေမှာလည်း "သည်းခြေ" (Bile) ဆိုတာ "မီး" (Fire) နဲ့ "ဒေါသ" (Choleric Temperament) ရဲ့ ပြယုဂ်လို့ ယူဆကြတယ်။ တကယ်တော့ သည်းခြေရည်ဟာ အလွန် ခါးသီးပါတယ်။ အန်ဖူးတဲ့သူတွေ သိကြမှာပါ။ အဝါရောင် အရည်တွေ ထွက်လာရင် ပါးစပ်ထဲမှာ ခါးပြီး ပူလောင်နေတတ်တယ်။
ဒါဟာ ဒေါသရဲ့ သဘောနဲ့ အလွန်တူပါတယ်။ ဒေါသဖြစ်ရင် ရင်ထဲမှာ ပူတယ်၊ ခါးတယ်၊ နေမထိထိုင်မသာ ဖြစ်တယ်။
ဒီနေ့တော့ ဒီ "သည်းခြေ" (ပိတ္တံ) ရဲ့ သဘောတရားကို ခေတ်သစ် ဇီဝဓာတုဗေဒ (Biochemistry) နဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး၊ ဒီအရာဝတ္ထုကနေ ဝိပဿနာဉာဏ် ဘယ်လို ယူမလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ်၊ အကျယ်တဝင့် ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကဲ... စိတ်ကို တည်ငြိမ်စွာထားပြီး နာယူမှတ်သားကြပါ။
ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့တဲ့ ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ပါဠိတော်မှာ "အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ... ပိတ္တံ" (ဤခန္ဓာကိုယ်၌ သည်းခြေသည် ရှိ၏) လို့ ဟောထားပါတယ်။
အဋ္ဌကထာ ဆရာတော်များက သည်းခြေကို နှစ်မျိုး ခွဲခြားပြပါတယ်။
၁။ ဗဒ္ဓပိတ္တံ (အိတ်သွင်းသည်းခြေ): သည်းခြေအိတ် (Gallbladder) အတွင်း၌ တည်ရှိသော သည်းခြေ။ ဆီမွှေးထည့်ထားသော ပလိုင်းကဲ့သို့ အသည်း၏ အောက်နားတွင် တွဲလျက် ရှိသည်။
၂။ အဗဒ္ဓပိတ္တံ (အိတ်လွတ်သည်းခြေ): အူသိမ်၊ အစာအိမ်တို့၌ ပျံ့နှံ့နေသော သည်းခြေ။ ၎င်းသည် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးကို ပျံ့နှံ့စေနိုင်ပြီး၊ စိတ်တိုသောအခါ၊ ထိတ်လန့်သောအခါ တစ်ကိုယ်လုံး တုန်လှုပ်စေတတ်သည်။
ဝဏ္ဏ (Color): ညိုဝါသော အဆင်း၊ သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင်ရှိသည်။
ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ် ဇီဝဗေဒ (Biology) နဲ့ ဇီဝဓာတုဗေဒ (Biochemistry) ဘက်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် သည်းခြေရည် (Bile) ဆိုတာ "Fat Detergent" (အဆီချေဖျက်ဆေး) တစ်မျိုး ဖြစ်နေတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ (အပေါ်က ပုံမှာ ကြည့်ပါ)။
သိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက်များကို ကြည့်ရအောင်။
၁။ Production (ထုတ်လုပ်ခြင်း): သည်းခြေရည်ကို သည်းခြေအိတ်က ထုတ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ "အသည်း" (Liver) က ထုတ်တာပါ။ သည်းခြေအိတ် (Gallbladder) က သိုလှောင်ထားရုံပဲ လုပ်ပေးတာပါ။
၂။ Emulsification (အဆီဖြိုခွဲခြင်း): ဦးဇင်းတို့ ဆီကြော်တွေ၊ အသားတွေ စားတဲ့အခါ အဲဒီ အဆီတွေက ရေနဲ့ မရောပါဘူး။ အဲဒီအခါ သည်းခြေရည်က ဆပ်ပြာလို ဝင်ရောက်ပြီး အဆီခဲကြီးတွေကို အဆီမှုန်လေးတွေ ဖြစ်အောင် ဖြိုခွဲပေးပါတယ်။ ဒါမှ အူသိမ်က စုပ်ယူလို့ ရတာပါ။ သည်းခြေရည်သာ မရှိရင် အဆီတွေ မကြေဘဲ ဝမ်းပျက်ပါလိမ့်မယ်။
၃။ Bile & Stress (သည်းခြေနှင့် စိတ်ဖိစီးမှု): သိပ္ပံလေ့လာမှုတွေအရ စိတ်ဖိစီးမှုများရင်၊ ဒေါသကြီးရင် ခန္ဓာကိုယ်က Cortisol ဟော်မုန်းတွေ ထွက်လာတယ်။ အဲဒါက သည်းခြေရည် ထုတ်လုပ်မှုကို ကမောက်ကမ ဖြစ်စေပြီး၊ အစာမကြေတာ၊ လေပွတာတွေ ဖြစ်စေပါတယ်။ "စိတ်တိုရင် ဗိုက်အောင့်တယ်" ဆိုတာ ဒါကြောင့်ပါ။
[လက်တွေ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းရှုပွားနည်း - Practical Meditation Guide]
ကိုင်း... ဒီ သိပ္ပံဗဟုသုတတွေ၊ ဓမ္မအသိတွေကို ပေါင်းစပ်ပြီး ဦးဇင်းတို့ ယောဂီတွေအနေနဲ့ ဒီ "သည်းခြေ" (ပိတ္တံ) ကို ဘယ်လို လက်တွေ့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ရှုမှတ်ကြမလဲ။ နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ဖြင့် ရှုမှတ်နိုင်ပါတယ်။
နည်းလမ်း (၁) - အိတ်သွင်းသည်းခြေကို ရှုမှတ်ခြင်း (Visualizing the Gallbladder):
၁။ တိတ်ဆိတ်စွာ ထိုင်ပါ။ ညာဘက် နံရိုးအောက် (အသည်းအောက်) ကို စိတ်နဲ့ အာရုံပြုပါ။
၂။ အဲဒီနေရာမှာ သခွားသီးကင်း ပုံသဏ္ဍာန်၊ အစိမ်းရောင် အရည်တွေ ပြည့်နေတဲ့ အိတ်ကလေး (Gallbladder) တစ်လုံး တွဲလောင်းကျနေတာကို မြင်ယောင်ပါ။
၃။ "ဒီအိတ်ထဲမှာ အလွန်ခါးတဲ့၊ အနံ့နံတဲ့ အရည်တွေ ရှိနေပါလား။ ပေါက်ထွက်သွားရင် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး ပျက်စီးနိုင်ပါလား" လို့ အသုဘ သဘောကို ပွားများပါ။
နည်းလမ်း (၂) - ဒေါသနှင့် သည်းခြေကို နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (Anger & Bile):
၁။ စိတ်တိုစရာ ကြုံလာတဲ့အခါ ရင်ထဲမှာ ပူခနဲ ဖြစ်သွားတာကို သတိပြုပါ။ "ဒါ အဗဒ္ဓပိတ္တံ (သည်းခြေရည်) တွေ ဆူပွက်သွားတာပါလား" လို့ ရှုမြင်ပါ။
၂။ ဒေါသဖြစ်နေတဲ့ လူတစ်ယောက်ကို မြင်ရင် "သူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အဆိပ်ရည်တွေ ပျံ့နှံ့နေပြီ၊ သနားစရာပါလား" လို့ မေတ္တာပွားပါ။
၃။ "သည်းခြေရည်က အဆီကို ချေဖျက်သလို၊ မေတ္တာတရားက ဒေါသကို ချေဖျက်နိုင်တယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး၊ စိတ်ကို အေးမြအောင် ထားပါ။
ဒီ သည်းခြေနှင့် ဒေါသ အကြောင်း ပြောရင်း၊ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ကြုံလိုက်ရတဲ့ အလွန် သင်ခန်းစာယူစရာ ကောင်းတဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခု (Case-2353) ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။
လွန်ခဲ့တဲ့ ၃ လလောက်က ပြတိုက်ကို ကုမ္ပဏီပိုင်ရှင် သူဌေးကြီးတစ်ယောက် ရောက်လာပါတယ်။ သူက နာမည်ကြီး "ဒေါသအိုး" ပါ။ ဝန်ထမ်းတွေကို အော်ဟစ်ဆဲဆိုတတ်လို့ နာမည်ကြီးတယ်။ သူရောက်လာတော့လည်း သူ့တပည့်တွေကို ဟိုဟာလုပ် ဒီဟာလုပ် ခိုင်းနေတာ ဆူညံနေတာပါပဲ။
သူက ဦးဇင်းရှေ့ရောက်တော့ လျှောက်ပါတယ်...
"ဦးဇင်းဘုရား... တပည့်တော် ဗိုက်အောင့်နေတာ ကြာပြီ။ ဆရာဝန်တွေကတော့ Gallstones (သည်းခြေကျောက်) တည်နေတယ်၊ ခွဲထုတ်ရမယ် ပြောတယ်။ တပည့်တော်က ခွဲရမှာ ကြောက်တယ်။ ကြားဖူးတာက ဒေါသကြီးတဲ့သူတွေမှာ သည်းခြေ ပူပြီး ကျောက်ဖြစ်တာတဲ့။ အဲဒါ ဒေါသငြိမ်းစေမယ့်၊ အပူငြိမ်းစေမယ့် 'အအေးဓာတ်' ပါတဲ့ ဘုရားဆင်းတုတော် ရှိရင် ပင့်ချင်ပါတယ်" တဲ့။
သူက သူ့ရောဂါရဲ့ အကြောင်းရင်း (ဒေါသ) ကိုတော့ ရိပ်မိတယ်။ ဒါပေမယ့် ကိုယ်တိုင် ပြင်ဆင်မယ့်အစား ပြင်ပအရာဝတ္ထုနဲ့ ကုစားချင်နေပါတယ်။ ပြီးတော့ သူ့ရဲ့ အမူအရာက အခုထိ ကြမ်းတမ်းနေတုန်းပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းက Policy 16 (Behavioral Management), Article 16.2 (Managing Aggression with Dhamma) အရ သူ့ကို မေတ္တာနဲ့ ထိန်းကျောင်းပေးရပါတယ်။ ဦးဇင်းက Template T212 (Cooling the Fire Within) ကို သုံးပြီး ဆွေးနွေးပါတယ်။
ဦးဇင်း - "ဒကာကြီး... သည်းခြေကျောက် ဖြစ်တာ စိတ်မကောင်းပါဘူး။ သိပ္ပံနည်းကျ ပြောရရင် သည်းခြေရည်ထဲမှာ Cholesterol တွေ များပြီး၊ သည်းခြေအိတ်က ကောင်းကောင်း မညှစ်ထုတ်နိုင်ရင် (Stasis) ကျောက်ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ဒကာကြီး ပြောသလိုပဲ... ဒေါသကြီးပြီး စိတ်ဖိစီးမှုများရင် ဟော်မုန်းတွေကြောင့် သည်းခြေအိတ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှု နှေးကွေးပြီး ကျောက်တည်လွယ်ပါတယ်။"
သူဌေးကြီး - "ဟုတ်တယ် ဘုရား။ တပည့်တော်က စိတ်မြန်လက်မြန်မှ ကြိုက်တာ။ နည်းနည်းလေး နှေးတာနဲ့ စိတ်တိုပြီ။"
ဦးဇင်း - "မှန်ပါတယ်။ ဒကာကြီးက အပြင်လူတွေကို စိတ်တိုနေပေမယ့်၊ တကယ် ခံစားရတာက ဒကာကြီးရဲ့ 'ပိတ္တံ' (သည်းခြေ) ပါ။ ဒကာကြီး အော်လိုက်တိုင်း ထွက်လာတဲ့ Adrenaline တွေက သည်းခြေကို ပိုပျစ်စေပါတယ်။ အအေးဓာတ်ပါတဲ့ ဘုရားကို ပင့်သွားလည်း၊ ဒကာကြီးက မီးဆက်ရှို့နေရင် မအေးနိုင်ပါဘူး။"
ဦးဇင်းက ဆက်ပြီး ဟောပြပါတယ်။
"အကောင်းဆုံး ခွဲစိတ်မှုကတော့ 'ဒေါသ' ကို ခွဲထုတ်တာပါပဲ။ ဒီနေ့ကစပြီး ဝန်ထမ်းတွေကို မအော်ခင် ၃ စက္ကန့်လောက် အသက်ရှူပါ။ 'ငါ့သည်းခြေအိတ်လေး ကွဲတော့မယ်' လို့ သတိရပါ။ ဆရာဝန် ညွှန်ကြားတဲ့အတိုင်း ခွဲစိတ်ကုသမှုကိုလည်း လက်ခံပါ။ ရုပ်ရောဂါကို ဆရာဝန်က ကုပါစေ၊ စိတ်ရောဂါကို ဒကာကြီးက မေတ္တာနဲ့ ကုပါ။ အဲဒါမှ အမြစ်ပြတ်မှာပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။
သူဌေးကြီးက ခဏ ငြိမ်သွားပြီး သက်ပြင်းချတယ်။ "မှန်ပါ့ဘုရား... တပည့်တော် ကိုယ့်အသည်းကို ကိုယ်ပြန်ဖျက်နေတာပဲ" ဆိုပြီး သဘောပေါက်သွားတယ်။ သူ ပြန်သွားပြီး ဆေးကုသမှု ခံယူသလို၊ ဝန်ထမ်းတွေအပေါ် ဆက်ဆံရေးလည်း ပိုနူးညံ့လာတယ်လို့ သိရပါတယ်။ သည်းခြေအေးမှ စိတ်အေးမယ် ဆိုတာ သူ နားလည်သွားပါပြီ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို ပြန်ချုပ်ကြည့်ရအောင်။
"သည်းခြေ" (ပိတ္တံ) ဆိုတာ အစာခြေဖို့အတွက် လိုအပ်ပေမယ့်၊ သူက အလွန်ခါးသီးတဲ့ အရာပါ။
ထို့အတူပဲ... လောကမှာ "ဒေါသ" (Aggression) ဟာ ရန်သူကို ကာကွယ်ဖို့ တစ်ခါတလေ လိုအပ်တယ် ထင်ရပေမယ့်၊ တကယ်တမ်းကျတော့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်လောင်ကျွမ်းစေတဲ့ မီးပါပဲ။
ခန္ဓာကိုယ်ထဲက သည်းခြေရည်ကို အစာခြေရုံ သက်သက်ပဲ သုံးပါ။ စိတ်ထဲက သည်းခြေ (ဒေါသ) ကိုတော့ မေတ္တာရေနဲ့ နေ့စဉ် ဆေးကြောပစ်ပါ။
ဒီနေ့ တရားနာပြီးရင် အိမ်ပြန်ရောက်တဲ့အခါ ဒီအချက်လေးတွေကို လက်တွေ့ လိုက်နာကြည့်ကြပါစို့။
ပထမအချက်အနေနဲ့ "အဆီလျှော့စားပါ"။ သည်းခြေအိတ်ကို သနားသောအားဖြင့် အဆီအစိမ့်တွေ၊ အကြော်တွေကို လျှော့စားပါ။ ရေသောက်များများ သောက်ပါ။
ဒုတိယအချက်အနေနဲ့ "ဒေါသထွက်ရင် ရေတစ်ခွက်သောက်ပါ"။ စိတ်တိုလာရင် ရေအေးအေးလေး တစ်ခွက်သောက်ပြီး "ငါ့ရဲ့ ပိတ္တံမီးကို ငြိမ်းလိုက်ပြီ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
တတိယအချက်ကတော့ "ခါးသီးမှုကို ချိုမြိန်စေပါ"။ ဘဝမှာ ခါးသီးတဲ့ အတွေ့အကြုံတွေ (သည်းခြေလို အရာတွေ) ကြုံလာရင်၊ ဒေါသနဲ့ မတုံ့ပြန်ဘဲ၊ သည်းခံခြင်း၊ ခွင့်လွှတ်ခြင်း ဆိုတဲ့ အချိုဓာတ်နဲ့ ရောစပ်လိုက်ပါ။ ဒါဆိုရင် ဘဝဟာ ပိုပြီး နေပျော်စရာ ကောင်းလာပါလိမ့်မယ်။
မိမိ၏ ညာဘက်နံပါးကို စမ်းသပ်ကြည့်တိုင်း... အတွင်း၌ ရှိသော သည်းခြေအိတ်ကို သတိပြုလျက်၊ ခါးသီးသော ဒေါသများကို ပယ်ဖျောက်၍ ချိုမြိန်သော မေတ္တာတရားကို ပွားများနိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေ။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'သည်းခြေ (ပိတ္တံ) နှင့် စိတ်တိုခြင်း' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် ဒေါသ၏ ဆိုးကျိုးကို သိမြင်ကာ၊ မေတ္တာတရားကို လက်ကိုင်ပြု၍ ရုပ်ရော စိတ်ပါ အေးချမ်းသာယာသော နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - Feb 22, 2023
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
[Facebook Group Invitation]: ဤကဲ့သို့သော သိပ္ပံနှင့် ဓမ္မ ဆက်နွယ်မှုဆိုင်ရာ ဗဟုသုတများကို နေ့စဉ် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ရန် ဦးဇင်းတို့၏ "Hswagata Dhamma & Science Community" Facebook Group သို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါသည်။ https://www.facebook.com/share/g/1AefhUBU85/
