နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၇) ရက်၊ ၂၀၂၃- လောဘ (Greed) နှင့် စီးပွားရေး စိတ်ပညာ (Behavioral Economics)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၇) ရက်၊ ၂၀၂၃- လောဘ (Greed) နှင့် စီးပွားရေး စိတ်ပညာ (Behavioral Economics)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၆) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်မှာတော့ ဒီနေ့ဟာ "ဆင်များနေ့" (Elephant Day) အဖြစ် တိရစ္ဆာန်ချစ်သူတွေက သတ်မှတ်ထားကြတယ်။ ဆင်ဆိုတာ ကုန်းသတ္တဝါတွေထဲမှာ အကြီးဆုံး၊ အင်အားအကြီးဆုံးပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ဒီလောက်ကြီးမားတဲ့ ဆင်ကြီးတွေဟာ ဘယ်သူ့လက်ချက်ကြောင့် အသေသတ်ခံနေရသလဲ။ လူသားတွေရဲ့ လက်ချက်ပါပဲ။ လူသားတွေက ဘာကြောင့် ဆင်ကို သတ်သလဲ။ ဆင်စွယ်လိုချင်လို့၊ အရေခွံလိုချင်လို့၊ အမြီးလိုချင်လို့ပါပဲ။ အဲဒီ "လိုချင်မှု" ဆိုတဲ့ လောဘမီးတောက်ဟာ အင်မတန် ကြောက်စရာကောင်းပါတယ်။ ဆင်ကြီးတစ်ကောင်လုံးရဲ့ အသက်ကို ဆင်စွယ်တစ်ချောင်းလောက်တောင် တန်ဖိုးမထားတော့တဲ့အထိ လူစိတ်ကို ဖုံးလွှမ်းသွားစေနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ထဲက လောဘဆင်ရိုင်းကြီးကို ယဉ်ပါးအောင် ဆုံးမနိုင်ကြပါစေ၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ်ထားရှိတဲ့ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ဆင်များ ဘေးကင်းပြီး တောတောင်ရေမြေ စိုပြေပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "လောဘ" (Lobha) လို့ ခေါ်တဲ့ လိုချင်တပ်မက်မှုနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စီးပွားရေးလောကကို မောင်းနှင်နေတဲ့ စိတ်ဓာတ်တွေအကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ "စီးပွားရေး" (Economy) ဆိုတာ "လောဘ" (Greed) ပေါ်မှာ အခြေခံထားတာလား၊ "လိုအပ်ချက်" (Need) ပေါ်မှာ အခြေခံထားတာလား ဆိုတာ စဉ်းစားစရာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ ဒီလောဘကို "သမုဒယ သစ္စာ" (ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း) အဖြစ် အတိအလင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ခေတ်သစ် စီးပွားရေးပညာရှင်တွေကတော့ လောဘကို "Motivation" (တွန်းအား) တစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကြပြန်တယ်။ ဒီအမြင်နှစ်ခုကြားမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေအနေနဲ့ ဘယ်လို နေထိုင်ကျင့်ကြံကြမလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို လောဘအပူမီးတွေ ငြိမ်းအေးသွားအောင်၊ "ပေးကမ်းစွန့်ကြဲခြင်း" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်လေး ကိန်းဝပ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "လောဘ" ဖြစ်တဲ့အတွက် သူ့ရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်တဲ့ "စာဂါနုဿတိ" (Recollection of Generosity) သို့မဟုတ် "မရဏနုဿတိ" (Recollection of Death) ကို ပွားများတာ အကောင်းဆုံးပါပဲ။ ဆင်ကြီးတွေတောင် တစ်နေ့ သေရတာပဲ၊ ငါတို့လည်း သေရမှာပဲ ဆိုတဲ့ အသိနဲ့ ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဉာဏ်နဲ့ ပြန်ကြည့်ပါ။ "ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ တစ်နေ့ကျရင် အသက်ကင်းမဲ့ပြီး သစ်တုံးသစ်ခဲလို ဖြစ်သွားမှာပါလား"။ "ငါ ရှာဖွေထားတဲ့ စည်းစိမ်ဥစ္စာတွေ၊ ရာထူးတွေ၊ တိုက်တာတွေ အားလုံးကို ထားခဲ့ရမှာပါလား"။ "သေသွားရင် ကုသိုလ်နဲ့ အကုသိုလ်ပဲ ပါသွားမှာပါလား"။ အဲဒီလို ဆင်ခြင်ရင်း... ရင်ထဲမှာ ဆုပ်ကိုင်ထားတဲ့၊ တွယ်တာထားတဲ့ "လောဘ" လက်ဆုပ်တွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြေလျှော့လိုက်ပါ။ "လွှတ်လိုက်မယ်... လွှတ်လိုက်မယ်... တွယ်တာစရာ မရှိဘူး" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် ငြိမ်းအေးပြီး တွယ်တာမှု ပါးသွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Behavioral Economics" (အပြုအမူဆိုင်ရာ စီးပွားရေးပညာ) က ဒီ "လောဘ" ဆိုတာကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ ရှေးရိုး စီးပွားရေးပညာမှာတော့ လူတွေဟာ "Rational Agent" (ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာ စဉ်းစားသူတွေ) လို့ ယူဆတယ်။ ဒါပေမယ့် Behavioral Economics ကတော့ "မဟုတ်ဘူး... လူတွေဟာ စိတ်ခံစားမှုနဲ့ လောဘကြောင့် မိုက်မဲတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချတတ်တယ်" လို့ ဆိုပါတယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Hedonic Treadmill" (သာယာမှု စက်ဘီး) ဆိုတဲ့ သီအိုရီတစ်ခုကို တင်ပြထားတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့... လူတစ်ယောက်ဟာ ပစ္စည်းသစ်တစ်ခု လိုချင်တယ်၊ ကြိုးစားတယ်၊ ဝယ်လိုက်တယ်။ ဝယ်ပြီးစမှာ အရမ်းပျော်တယ်။ ဒါပေမယ့် ရက်ပိုင်းလောက်ကြာတော့ အဲဒီပျော်ရွှင်မှုက ပျောက်သွားပြီး နောက်ထပ် ပစ္စည်းသစ်တစ်ခုကို ထပ်လိုချင်လာပြန်တယ်။ ဟို စက်ဘီးလေ့ကျင့်ခန်း လုပ်သလိုပဲ၊ ခြေထောက်ကသာ ပြေးနေတာ၊ လူကတော့ ရှေ့ကို မရောက်ဘူး။ လောဘကလည်း ဒီအတိုင်းပဲ။ "နောက်တစ်ခု... နောက်တစ်ခု..." ဆိုပြီး ပြေးနေရင်း ဘဝဆုံးသွားတာပဲ ရှိတယ်။

နောက်ပြီး ဦးနှောက်သိပ္ပံ (Neuroscience) အရ ကြည့်ရင်လည်း "Shopping" လုပ်တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် ငွေဝင်လာတဲ့အခါ ဦးနှောက်ရဲ့ "Nucleus Accumbens" ဆိုတဲ့ နေရာကနေ "Dopamine" တွေ ဒလဟော ထွက်လာတယ်။ ဒီ Dopamine က "Reward" (ဆုလဒ်) ကို မျှော်ကိုးစေတဲ့ ဓာတ်ပါ။ သူက ဘယ်လောက် ဆိုးသလဲဆိုရင်... မူးယစ်ဆေး စွဲသလိုမျိုး၊ "ဝယ်မှ စိတ်ချမ်းသာမယ်"၊ "ရမှ ကျေနပ်မယ်" ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှု (Addiction) ကို ဖြစ်ပေါ်စေတယ်။ စီးပွားရေး ကြော်ငြာတွေ၊ Discount ပွဲတွေဆိုတာ လူတွေရဲ့ ဒီ "လောဘခလုတ်" ကို တမင်သက်သက် လာနှိပ်နေတာပါပဲ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ပစ္စည်းတွေသာ ပြောင်းသွားတယ်၊ စိတ်ရဲ့ ပူလောင်မှုကတော့ မပြောင်းလဲဘူး။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက သက်သေပြနေတဲ့ "လောဘ" ရဲ့ သဘောသဘာဝပါပဲ။ "Scarcity Mindset" (မလောက်ငှဘူးလို့ ထင်တဲ့စိတ်) ကြောင့် လူတွေဟာ မလိုအပ်ဘဲ စုဆောင်းကြတယ်၊ လုယူကြတယ်။ တကယ်တော့ ကမ္ဘာကြီးမှာ အားလုံးအတွက် လုံလောက်တဲ့ အရင်းအမြစ်တွေ ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူတစ်စုရဲ့ လောဘအတွက်တော့ ဘယ်တော့မှ လုံလောက်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ မဟတ္တမ ဂန္ဒီကြီး ပြောဖူးသလိုပေါ့... "Earth provides enough to satisfy every man's needs, but not every man's greed" တဲ့။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "လောဘ" (Lobha) ကို အကုသိုလ်ရဲ့ အကြီးမားဆုံး အမြစ်တွယ် (Root) တစ်ခုအဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "လုဗ္ဘတီတိ လောဘော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အာရုံကို လိုချင်မက်မောတတ်သောကြောင့် လောဘ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ လောဘရဲ့ လက္ခဏာက "အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏ လက္ခဏာ" တဲ့။ အာရုံကို ဖမ်းယူဆုပ်ကိုင်ထားတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ ဥပမာ - မျောက်က သစ်သီးကို ရရင် လက်နဲ့ တင်းနေအောင် ဆုပ်ထားသလို၊ ပင့်ကူက ပင့်ကူမျှင်နဲ့ ရစ်ပတ်ထားသလိုပါပဲ။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "အဘိသင်္ဂ ရသ" တဲ့။ အာရုံမှာ ကပ်ငြိနေတယ်။ ဒယ်အိုးပူပူမှာ အသားပြား ကပ်နေသလိုမျိုး၊ ခွာလို့မရအောင် တွယ်ကပ်နေတဲ့ သဘောရှိတယ်။

ဘုရားရှင်က လောဘကို အမျိုးမျိုး ခွဲခြားပြတယ်။

(၁) ကာမတဏှာ: အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အထိအတွေ့ (ကာမဂုဏ်) တွေကို လိုချင်တာ။

(၂) ဘဝတဏှာ: ဘဝကို တွယ်တာတာ၊ ထာဝရ ဖြစ်ချင်တာ၊ ရာထူး အာဏာ မြဲချင်တာ။

(၃) ဝိဘဝတဏှာ: မရှိစေချင်တာ၊ ပျက်စီးစေချင်တာ (ဒါက ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနဲ့ ယှဉ်တဲ့ လောဘ)။

လောဘဟာ "မြစ်" နဲ့ တူတယ်။ ရေစီးသလိုပဲ အမြဲ စီးဆင်းနေတယ်။ ဘယ်တော့မှ ပြည့်တယ် မရှိဘူး။ "နတ္ထိ တဏှာ သမာ နဒီ" (တဏှာနှင့် တူသော မြစ်မရှိ) လို့ ဘုရားဟောခဲ့တာ ဒါကြောင့်ပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ စဉ်းစားကြည့်... ပိုက်ဆံ တစ်သိန်းရရင် တစ်သိန်းခွဲ လိုချင်တယ်။ တစ်သိန်းခွဲရရင် နှစ်သိန်း လိုချင်တယ်။ လောဘရဲ့ ပါးစပ်ပေါက်က အမြဲတမ်း ဟနေတာပဲ။ ဒီလောဘကို မထိန်းချုပ်နိုင်ရင် စီးပွားရေး ရှာတာကနေ "စီးပွားရေး ကျွန်" ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "လောဘ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ လောဘကို "ငါ့လောဘ" လို့ မမြင်ဘဲ "ဓာတ်သဘာဝ" တစ်ခုအနေနဲ့ မြင်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Greed):

ဈေးဝယ်ထွက်တဲ့ အခြေအနေတစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): စတိုးဆိုင်မှာ တောက်ပနေတဲ့ အဝတ်အစား သစ်တစ်စုံကို မျက်စိက မြင်လိုက်တယ်။ (ရူပါရုံ + စက္ခုဝိညာဉ်)။

(၂) ဝေဒနာ (Feeling): "လှလိုက်တာ၊ ကြိုက်လိုက်တာ" ဆိုပြီး သောမနဿ ဝေဒနာ (Pleasant Feeling) ပေါ်လာတယ်။

(၃) တဏှာ/လောဘ (Craving): အဲဒီ ဝေဒနာကို ခံစားလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် "ငါ့ဟာ ဖြစ်ချင်တယ်၊ ဝယ်ချင်တယ်" ဆိုတဲ့ ဆွဲအား (Magnetic Pull) ပေါ်လာတယ်။ ဒါဟာ လောဘ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) ဥပါဒါန် (Clinging): "ဒါ မရရင် မဖြစ်ဘူး၊ မရရင် မပြန်ဘူး" ဆိုပြီး စိတ်က စွဲလမ်းသွားတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ စိတ်က ပူလောင်လာတယ်။ (သမုဒယ သစ္စာ)။

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘာလုပ်ရမလဲ။

"လိုချင်တယ်... လိုချင်တယ်" လို့ စိတ်ထဲက အော်နေတဲ့ အသံကို သတိနဲ့ ဖမ်းလိုက်။ အဲဒီ "လိုချင်တဲ့ စိတ်" (Wanting Mind) ကိုပဲ ပြန်ကြည့်။ ပစ္စည်းကို မကြည့်နဲ့တော့။ စိတ်ကိုပဲ ကြည့်။

"ဪ... ဒီစိတ်က ပူနေပါလား၊ တုန်လှုပ်နေပါလား၊ ကပ်ငြိနေပါလား"။

အဲဒီ လောဘစိတ်ကို စိုက်ကြည့်လိုက်တာနဲ့ သူက အားလျော့သွားတတ်တယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လောဘဆိုတာ "အဝိဇ္ဇာ" (မသိမှု) ရှိမှ အလုပ်လုပ်လို့ ရတာ။ "သတိ" (အသိ) ဝင်လာရင် သူ ပျောက်သွားတယ်။ ဒါကို "တဒင်္ဂ ပဟာန်" (ခေတ္တ ပယ်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ ကိုးကွယ်ရာကို "ပိုက်ဆံ/ရုပ်ဝတ္ထု" ဆီကနေ "ဘုရား/ဓမ္မ" ဆီကို ပြောင်းရွှေ့လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကသားတွေက "ငွေသည်သာ ဒုတိယဘုရား" လို့ တင်စားကြတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ကတော့ "ငွေသည် သုံးစရာ ကိရိယာမျှသာ၊ ဘုရားသည်သာ ကိုးကွယ်ရာ" လို့ ခံယူရပါမယ်။ "ငါ့ရဲ့ လုံခြုံမှုဟာ ဘဏ်စာရင်းထဲမှာ မရှိဘူး၊ ငါ့ရဲ့ ကုသိုလ်စိတ်ထဲမှာပဲ ရှိတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းတာဟာ စစ်မှန်တဲ့ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ဈေးဝယ်ထွက်တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) လိုချင်စိတ်ကို တံဆိပ်ကပ်ပါ (Label the Want): ပစ္စည်းတစ်ခုကို လက်က လှမ်းယူလိုက်တဲ့အခါ "လိုချင်တယ်၊ လိုချင်တယ်" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ပါ။

(၂) စိစစ်ပါ (Verify Necessity): "ဒါ လိုအပ်ချက် (Need) လား၊ လောဘ (Greed) လား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးပါ။ လိုအပ်ချက်ဆိုတာ မရှိရင် အသက်မရှင်နိုင်တာ၊ အလုပ်မလုပ်နိုင်တာ။ လောဘဆိုတာ ရှိပြီးသားကို ပိုလိုချင်တာ၊ သူများအထင်ကြီးအောင် လိုချင်တာ။

(၃) အနိစ္စကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ (See Impermanence): "ဒီပစ္စည်းကို ဝယ်ပြီးရင်ရော ငါ ဘယ်လောက်ကြာကြာ ပျော်မှာလဲ"။ တစ်ပတ်လား၊ တစ်လလား။ ပြီးရင် ဒီပစ္စည်းလည်း အမှိုက်ဖြစ်၊ ငါ့စိတ်လည်း နောက်တစ်ခု ထပ်လိုချင်ဦးမှာပဲ။ ဒီသံသရာကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ လောဘကြောင့် ဘယ်လို အမှားတွေ ဖြစ်တတ်သလဲ၊ လောဘကို ထိန်းချုပ်လိုက်ရင် ဘယ်လို အကျိုးရှိသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ပစ္စည်းဝယ်ယူရေးဌာန (Procurement) မှာ "မောင်မြ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်မြက လူရိုးပါ၊ ဒါပေမယ့် သူက "တံဆိပ်စွဲ" (Brand Conscious) ရှိတယ်။ ပြတိုက်အတွက် ကင်မရာတစ်လုံး ဝယ်ရမယ်ဆိုရင် သူက ဈေးအကြီးဆုံး၊ နောက်ဆုံးပေါ် တံဆိပ်ကိုမှ ဝယ်ချင်တယ်။ "ဒါမှ ဂုဏ်ရှိမှာ၊ ဒါမှ ကောင်းမှာ" လို့ သူက ထင်တယ်။ တကယ်တော့ ပြတိုက်ရဲ့ လိုအပ်ချက်က သာမန် မှတ်တမ်းတင်ရုံလောက်ပဲ။ ဒေါ်လာ ထောင်ချီတန်တဲ့ ကင်မရာကြီး မလိုဘူး။

ဒါပေမယ့် မောင်မြရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "လောဘ" က သိမ်မွေ့စွာ ဝင်နေတယ်။ သူက ပိုက်ဆံခိုးတာ မဟုတ်ဘူးနော်။ ပစ္စည်းကောင်းတာကို သုံးချင်တဲ့ "အာသဝေါ" (Intoxication with objects) မိနေတာ။ ပြတိုက်ဘတ်ဂျက်က နည်းနေတာကို သူက အတင်း တင်ပြတယ်။ "ဒီကင်မရာ မရရင် အလုပ်မဖြစ်ဘူး" ပေါ့။ ဒါဟာ "မောဟ" ဖုံးလွှမ်းတဲ့ "လောဘ" ပါပဲ။ အများပိုင်ငွေကို ကိုယ့်စိတ်ကျေနပ်မှုအတွက် သုံးချင်နေတာ။

ဒီကိစ္စကို စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သိသွားတော့ "Template T215" (Financial & Asset Procurement Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 8, Article 8.1" (Financial Integrity & Cost-Effectiveness) ကို ရှင်းပြရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပစ္စည်းဝယ်ယူရာတွင် တန်ဖိုးအကြီးဆုံးကို မရွေးချယ်ရ၊ လုပ်ငန်းလိုအပ်ချက်နှင့် အကိုက်ညီဆုံး (Fit for Purpose) ဖြစ်ပြီး ကုန်ကျစရိတ် သက်သာသည့်အရာကိုသာ ရွေးချယ်ရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်မြကို T215 ဇယားကွက် ပေးပြီး ဖြည့်ခိုင်းတယ်။ ဇယားထဲမှာ "Item Justification" (ဝယ်ယူရသည့် အကြောင်းရင်း) ဆိုတဲ့ အကွက်ပါတယ်။ မောင်မြက "ဓာတ်ပုံ လှလှထွက်ဖို့" လို့ ရေးတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက မေးတယ်... "မောင်မြ... သာမန် ကင်မရာနဲ့ရိုက်ရင်ရော မလှဘူးလား"။ သူ စဉ်းစားသွားတယ်။ နောက်ဆုံးတော့ သူ ဝန်ခံတယ်။ "တပည့်တော် ဒီတံဆိပ်ကို ကိုင်ချင်လို့ပါ ဘုရား" တဲ့။ ... သူ့ရဲ့ ပုဂ္ဂလိက လောဘကို အလုပ်ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ဖုံးကွယ်ထားတာ။

အဲဒီနောက်ပိုင်း မောင်မြဟာ သူ့ရဲ့ လောဘကို သတိထားမိသွားတယ်။ ဈေးကြီးတာတွေ လျှောက်မတင်ပြတော့ဘဲ၊ တကယ်လိုအပ်တာကိုပဲ စိစစ်ဝယ်ယူတတ်လာတယ်။ ဒါဟာ "Case-2519" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Cost-Consciousness" (ကုန်ကျစရိတ် သတိရှိခြင်း) ဆိုတာ တကယ်တော့ "Greed Management" (လောဘကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း) ပါပဲ။ ပြတိုက်ရဲ့ ငွေကို ကိုယ့်ငွေလို နှမြောတာဟာ ကုသိုလ်စိတ် (အလောဘ) ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "လောဘ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: လိုချင်တာ မရလို့ ဆင်းရဲတာ၊ ရပြီးသား ပျောက်မှာစိုးလို့ စောင့်ရှောက်ရတာ၊ မလောက်ငှဘူးလို့ ထင်ပြီး ပူလောင်နေရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတဲ့ တရားခံဟာ အပြင်က ပစ္စည်းတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်စိတ်ထဲက "လိုချင်မက်မောမှု" (တဏှာ/လောဘ) ကသာလျှင် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: လောဘမီး ငြိမ်းသွားလို့ စိတ်နှလုံး အေးချမ်းသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်၊ လိုချင်မှု ကုန်ခမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: လောဘကို ပယ်သတ်ဖို့အတွက် သမ္မာအာဇီဝ (မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း) အပါအဝင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၇) ရက်၊ ဆင်များနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "ဆင်များ ဘေးကင်းပြီး တောတောင်ရေမြေ စိုပြေပါစေ"။ လူသားများ၏ လောဘကြောင့် သတ္တဝါများ ဒုက္ခမရောက်ကြပါစေနှင့်။ သူတော်ကောင်းများအားလုံးလည်း "လောဘ" တည်းဟူသော အတွင်းရန်သူကို "သတိ" တည်းဟူသော လက်နက်ဖြင့် အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ပြီး၊ ရောင့်ရဲခြင်း (သန္တုဋ္ဌိ) ဖြင့် စိတ်ချမ်းသာမှုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ လောဘကင်းရာ အမတ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၇) ရက်၊ ၂၀၂၃