Day 42 Feb 11 နှလုံး (ဟဒယံ) နှင့် စိတ် (The Heart & The Mind: Neurocardiology and the Seat of Consciousness)

 

Day 42 Feb 11 နှလုံး (ဟဒယံ) နှင့် စိတ် (The Heart & The Mind: Neurocardiology and the Seat of Consciousness)

"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။

"အနန္တော အနန္တ ငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"

"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။

သာသနာတော်နှစ် - ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊

ကောဇာသက္ကရာဇ် - ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလပြည့်ကျော် (၆) ရက်၊

ခရစ်နှစ် - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်။

"ရင်အုံ၌ တည်ရှိ၍ ပဒုမ္မာကြာပွင့် သဏ္ဍာန်ရှိသော၊ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးသို့ သွေးကို ညှစ်ထုတ် ပို့ဆောင်ပေးတတ်သော၊ စိတ်ဝိညာဉ်တို့၏ အမှီပြုရာ တည်ရာဖြစ်သော 'ဟဒယ' မည်သည့် နှလုံးသား၏ သဘောမှန်ကို ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသော၊ နာမ်တရားတို့သည် လေလွင့်နေသော အရာများမဟုတ်ဘဲ ခိုင်ခံ့သော ရုပ်ဝတ္ထုကို မှီ၍သာ ဖြစ်ပေါ်ရကြောင်း 'နိဿယသတ္တိ' ဖြင့် ဟောကြားပြသတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဦးထိပ်ထားလျက်... ယနေ့ တရားနာယူကြမည့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ နှလုံးသားအိမ်ကို ကိလေသာ အပူမီးတို့မှ ကင်းဝေးစေ၍၊ ရတနာသုံးပါး ကိန်းဝပ်ရာ အေးမြသော ဗိမာန်တော်အဖြစ် ပြောင်းလဲတည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။"

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့ကို ရောက်ရှိလို့ လာပါပြီ။ ဦးဇင်းတို့ ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ခန္ဓာကိုယ် ခွဲစိတ်ခန်းထဲမှာ အဓိကကျတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကို တစ်ခုချင်း လေ့လာခဲ့ကြတာ၊ ဒီနေ့မှာတော့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ "ဘုရင်" လို့ တင်စားလို့ရတဲ့၊ လူတစ်ယောက် အသက်ရှင်ခြင်းရဲ့ ပြယုဂ်ဖြစ်တဲ့ "နှလုံး" (ဟဒယ) အကြောင်းကို ရောက်ရှိလာခဲ့ပါပြီ။

သူတော်ကောင်းတို့... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစမ်းပါ။

လူတွေက စဉ်းစားတွေးခေါ်တဲ့အခါ လက်ညှိုးကို နဖူးမှာ ထောက်ပြီး "ခေါင်းစားနေတယ်" လို့ ပြောတတ်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဝမ်းနည်းတဲ့အခါ၊ ကြောက်လန့်တဲ့အခါ၊ ချစ်ခင်တဲ့အခါကျတော့ လက်ကို ရင်ဘတ်ပေါ် တင်ပြီး "နှလုံးသားက ခံစားရတယ်" လို့ ပြောကြပြန်တယ်။ ဒါဟာ အလွန် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းတဲ့ ပဟေဠိ တစ်ခုပါပဲ။

"စိတ်" (Mind) ဆိုတာ ဦးနှောက် (Brain) မှာ ရှိတာလား၊ နှလုံး (Heart) မှာ ရှိတာလား။

ခေတ်သစ် ဆေးပညာကတော့ စိတ်ဆိုတာ ဦးနှောက်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်လို့ ဆိုကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာမှာတော့ "ဟဒယဝတ္ထု" (Heart Base) ဆိုပြီး နှလုံးသားကို စိတ်ရဲ့ တည်ရာအဖြစ် ညွှန်းဆိုထားပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေသလား။ ဒါမှမဟုတ် ဦးဇင်းတို့ နားမလည်သေးတဲ့ နက်နဲမှုတွေ ရှိနေသေးသလား။

ဒီနေ့တော့ ဒီခေါင်းစဉ်ကြီးကို ခေတ်သစ် Neurocardiology (အာရုံကြောနှင့် နှလုံးရောဂါဗေဒ) နဲ့ The Heart-Brain Connection (နှလုံးနှင့် ဦးနှောက် ဆက်စပ်မှု) သဘောတရားတွေနဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး၊ အလွန်အသေးစိတ် ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ တရားနာရင်း ကိုယ့်နှလုံးသား ကိုယ်ပြန်စစ်ဆေးကြည့်ကြပါစို့။

ရှေးဦးစွာ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာ၊ ရူပက္ခန္ဓာပိုင်းမှာ လာရှိတဲ့ "ဟဒယဝတ္ထု" အကြောင်းကို ပါဠိတော်နဲ့တကွ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုကြည့်ကြပါစို့။ ၃၂ ကောဋ္ဌာသမှာ "အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ... ဟဒယံ" (ဤခန္ဓာကိုယ်၌ နှလုံးသည် ရှိ၏) လို့ ဟောထားပါတယ်။

အဋ္ဌကထာ ဆရာတော်များက နှလုံးရဲ့ ပုံသဏ္ဍာန်ကို "မှောက်ထားသော ပဒုမ္မာကြာငုံနှင့် တူ၏" လို့ ဆိုပါတယ်။ အပြင်ဘက်က ချောမွတ်ပြီး အတွင်းဘက်မှာ အခေါင်းပေါက် ရှိပါတယ်။ အဲဒီ အခေါင်းပေါက်ထဲမှာ လက်ဖက်ရည်ဇွန်း တစ်ဝက်ခန့် ပမာဏရှိတဲ့ သွေးအိုင်လေး တည်ရှိပါတယ်။

အဘိဓမ္မာ သဘောအရ "မနောဓာတု မနောဝိညာဏဓာတူနံ နိဿယဋ္ဌေန ဟဒယဝတ္ထု" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ -

မနောဓာတ် (ဆင်ခြင်စိတ်) တို့၏ လည်းကောင်း၊ မနောဝိညာဉ်စိတ် (သိစိတ်) တို့၏ လည်းကောင်း၊ မှီရာတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် (မှီ၍ ဖြစ်ရသောကြောင့်)၊ ဟဒယဝတ္ထုရုပ် မည်၏။

ဆိုလိုတာက... စက္ခုဝိညာဉ် (မြင်စိတ်) ဟာ မျက်လုံး (စက္ခုဝတ္ထု) ကို မှီပြီး ဖြစ်တယ်။ သောတဝိညာဉ် (ကြားစိတ်) ဟာ နား (သောတဝတ္ထု) ကို မှီပြီး ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမယ့်... လောဘစိတ်၊ ဒေါသစိတ်၊ မေတ္တာစိတ်၊ ပညာစိတ် စတဲ့ ကျန်တဲ့ စိတ်တွေကျတော့ ဘယ်ကို မှီပြီး ဖြစ်သလဲ။ အဲဒါတွေ မှီခိုဖို့အတွက် သီးသန့်နေရာတစ်ခု လိုပါတယ်။ အဲဒီနေရာကို အဘိဓမ္မာဆရာတော်များက "ဟဒယဝတ္ထု" (နှလုံးအတွင်းရှိ သွေးအိုင်ငယ်) လို့ ဖွင့်ဆိုကြပါတယ်။ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းမှာ "နိဿယ ပစ္စယော" (မှီရာအကြောင်း) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ပန်းချီကားတစ်ချပ် ဖြစ်လာဖို့ ကင်းဗတ်စ (Canvas) လိုသလို၊ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ဖို့အတွက် ရုပ်အခြေခံ (Physical Base) လိုအပ်ပါတယ်။ ထူးခြားတာက... ဘုရားရှင် ကိုယ်တိုင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်ရင်းမှာတော့ "နှလုံး" (Heart) လို့ တိတိကျကျ နာမည်တပ် မဟောခဲ့ပါဘူး။ "ယံ ရူပံ နိဿာယ" - အကြင်ရုပ်ကို မှီ၍ (Based on that matter) လို့သာ ယေဘုယျ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကြီးပါပဲ။ နောင်တစ်ချိန်မှာ နှလုံးအစားထိုး ကုသတာတွေ၊ ဦးနှောက်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေ ပေါ်လာရင် အငြင်းပွားဖွယ် မဖြစ်ရအောင် "စိတ်မှီရာရုပ်" (Material Basis of Mind) လို့သာ ဟောခဲ့တာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဋ္ဌကထာ ဆရာတော်များကတော့ လက်တွေ့ ရှုမှတ်တဲ့အခါ ယောဂီတွေ သိလွယ်မြင်လွယ်အောင် ရင်ဘတ်ထဲက နှလုံးသားကို ညွှန်ပြခဲ့ကြပါတယ်။

ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာ ဘက်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် အလွန် စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ကောင်းပါတယ်။ သာမန်အားဖြင့် လူတွေက "ဦးနှောက်က အရာရာကို ချယ်လှယ်တယ်၊ နှလုံးက သွေးညှစ်တဲ့ ပန့် (Pump) သက်သက်ပဲ" လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှာ သိပ္ပံပညာရှင် Dr. J. Andrew Armour က "Neurocardiology" (အာရုံကြောနှလုံးရောဂါဗေဒ) ဆိုတဲ့ ပညာရပ်သစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပါတယ်။ သူ ဘာတွေ့ရှိခဲ့သလဲ ဆိုတော့... လူ့နှလုံးထဲမှာ ဦးနှောက်မှာ ရှိသလိုမျိုး Neurons (အာရုံကြောဆဲလ်) ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ ကွန်ရက်တစ်ခု ရှိနေပါတယ် တဲ့။ အဲဒါကို "Intrinsic Cardiac Nervous System" သို့မဟုတ် "The Little Brain in the Heart" (နှလုံးသားထဲက ဦးနှောက်ငယ်) လို့ ခေါ်ကြပါတယ်။ ဒီ "ဦးနှောက်ငယ်" လေးဟာ ခေါင်းထဲက "ဦးနှောက်ကြီး" ရဲ့ အမိန့်ကို နာခံရုံ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ သူက ကိုယ်ပိုင် ဆုံးဖြတ်ချက် ချနိုင်တယ်၊ မှတ်ဉာဏ် ရှိတယ် (Short-term memory)၊ ပြီးတော့ ဦးနှောက်ဆီကို ပြန်ပြီး သတင်းပို့ (Signal) နိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။

ဆက်လက်ပြီး သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက နှလုံးနဲ့ ဦးနှောက်ကို "Vagus Nerve" ဆိုတဲ့ အာရုံကြောကြီးနဲ့ ဆက်သွယ်ထားပါတယ်။ ထူးခြားတာက ဦးနှောက်ကနေ နှလုံးဆီကို ပို့တဲ့ သတင်းထက်၊ နှလုံးကနေ ဦးနှောက်ဆီကို ပို့တဲ့ သတင်း (Afferent Signals) က ပိုများနေတာပါပဲ။ ပြီးတော့ Emotional Processing (စိတ်ခံစားမှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) မှာ နှလုံးက အဓိက ကျပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ စိတ်လှုပ်ရှားတဲ့အခါ၊ ကြောက်တဲ့အခါ နှလုံးခုန်နှုန်း (Heart Rate Variability - HRV) ပြောင်းလဲသွားတယ်။ အဲဒီ ပြောင်းလဲမှုကို နှလုံးက ဦးနှောက်ဆီကို လှမ်းပို့လိုက်မှ ဦးနှောက်က "ငါ ကြောက်နေတာပဲ" လို့ သိတာပါ။ နောက်ထပ် ထင်ရှားတဲ့ သာဓက တစ်ခုကတော့ Takotsubo Cardiomyopathy သို့မဟုတ် "Broken Heart Syndrome" (အသည်းကွဲ ရောဂါ) ဆိုတာ ရှိတယ်။ စိတ်အရမ်း ထိခိုက်တဲ့အခါ ဦးနှောက်က ထုတ်တဲ့ ဟော်မုန်းတွေကြောင့် နှလုံးကြွက်သားတွေ ရုတ်တရက် ပုံပျက်ပြီး နှလုံးရပ်သွားနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ စိတ် (Nama) နဲ့ နှလုံးရုပ် (Hadaya) ဘယ်လောက် ဆက်စပ်နေသလဲ ဆိုတာကို ပြသနေပါတယ်။ ဒါကြောင့်... "စိတ်" ဆိုတာ ဦးနှောက်တစ်ခုတည်းမှာ ရှိတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ဦးနှောက်နဲ့ နှလုံး ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ စနစ် (System) ကြီး တစ်ခုလုံးအပေါ်မှာ မှီခိုနေတယ်လို့ ခေတ်သစ်သိပ္ပံက လက်ခံလာကြပါပြီ။

[လက်တွေ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းရှုပွားနည်း - Practical Meditation Guide]

ကိုင်း... ဒီ သိပ္ပံဗဟုသုတတွေ၊ ဓမ္မအသိတွေကို ပေါင်းစပ်ပြီး ဦးဇင်းတို့ ယောဂီတွေအနေနဲ့ ဒီ "နှလုံး" (ဟဒယ) ကို ဘယ်လို လက်တွေ့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ရှုမှတ်ကြမလဲ။ နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ဖြင့် ရှုမှတ်နိုင်ပါတယ်။

နည်းလမ်း (၁) - နှလုံးခုန်သံဖြင့် အနိစ္စကို ရှုမှတ်ခြင်း (Heartbeat as the Clock of Impermanence):

တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်ပြီး မိမိရဲ့ ရင်ဘတ်အလယ် (ဘယ်ဘက်ယိမ်း) နေရာကို စိတ်နဲ့ အာရုံပြုပါ။ နှလုံးခုန်သံ "ဒုတ်... ဒုတ်... ဒုတ်" ဆိုတာကို ငြိမ်ငြိမ်လေး နားထောင်ပါ။ နှလုံးခုန်တိုင်း "ဖြစ်လိုက်၊ ပျက်လိုက်" (Uppada-Vaya) ဖြစ်စဉ်ကို သတိပြုပါ။ "တစ်ချက်ခုန်လိုက်၊ ပျက်သွားလိုက်၊ နောက်တစ်ချက် အသစ်ခုန်လိုက်နဲ့ ဘယ်အရာမှ မြဲမြံခြင်း မရှိပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ ဒီနှလုံးခုန်သံ ရပ်သွားရင် "ငါ" ဆိုတာလည်း ချုပ်ငြိမ်းသွားမှာပါလားလို့ မရဏဿတိ (သေခြင်းတရား) ကိုပါ တွဲဖက်ပွားများပါ။

နည်းလမ်း (၂) - စိတ်နှင့် နှလုံး ဆက်စပ်မှုကို ရှုမှတ်ခြင်း (Mind-Heart Connection):

စိတ်လှုပ်ရှားစရာ၊ ဝမ်းနည်းစရာ၊ ဒေါသထွက်စရာ အာရုံတစ်ခုခု ပေါ်လာတဲ့အခါ ရင်ဘတ်ထဲကို ချက်ချင်း စောင့်ကြည့်ပါ။ "ရင်ထဲမှာ ပူလောင်နေသလား၊ တင်းကျပ်နေသလား၊ တုန်လှုပ်နေသလား" သတိထားပါ။ "စိတ် (နာမ်) ဖောက်ပြန်လို့ နှလုံး (ရုပ်) တုန်လှုပ်တာပါလား" လို့ နာမ်ရုပ် ဆက်စပ်မှု (Paccaya Pariggaha) ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ ပြီးရင် မေတ္တာပွားကြည့်ပါ။ "ကျန်းမာပါစေ၊ ချမ်းသာပါစေ" လို့ ပွားလိုက်တဲ့အခါ ရင်ထဲမှာ အေးသွားတာ၊ နှလုံးခုန်နှုန်း ငြိမ်သွားတာကို သတိပြုပါ။ ဒါဟာ ကုသိုလ်စိတ်က ဟဒယဝတ္ထုကို အေးမြစေတဲ့ သဘောပါပဲ။

ဒီသဘောတရားတွေကို စာအုပ်ထဲမှာသာ မထားဘဲ၊ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ လက်တွေ့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် Case Study တစ်ခုနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ Case-2342 လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ဖြစ်ရပ်ပါ။

လွန်ခဲ့တဲ့ လတုန်းက ပြတိုက်ကို တက္ကသိုလ်ကျောင်းသား လူငယ်လေးတစ်ယောက် ရောက်လာပါတယ်။ သူ့နာမည်က "မောင်သီဟ" (အမည်လွှဲ) လို့ ဆိုပါစို့။ သူက ခေတ်ပညာတတ်၊ သိပ္ပံမောင် ဆိုတော့ ဘာသာရေး အယူအဆတွေကို သိပ်လက်မခံချင်ဘူး။ သူက ဦးဇင်းနဲ့ စကားပြောရင်း စောဒက တက်ပါတယ်။

"ဦးဇင်း... ဗုဒ္ဓစာပေမှာ စိတ်က နှလုံးမှာ ရှိတယ် (Heart Base) လို့ ပြောတာ မှားနေတယ် မဟုတ်လား။ သိပ္ပံပညာမှာ စိတ်ဆိုတာ ဦးနှောက် (Brain) ပဲလေ။ ဦးနှောက်မရှိရင် ဘာမှ မသိတော့ဘူး။ နှလုံးဆိုတာ သွေးညှစ်စက် (Pump) သက်သက်ပဲ။ နှလုံးအစားထိုးလိုက်ရင်တောင် လူက အရင်လူပဲလေ။ ဦးနှောက်အစားထိုးမှသာ လူပြောင်းသွားမှာ။ ဒါကြောင့် ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာက ခေတ်မမီတော့ဘူး ထင်တယ်" ဆိုပြီး ယုံကြည်ချက်အပြည့်နဲ့ မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ မေးခွန်းက "ရုပ်ဝါဒ" (Materialism) နဲ့ "ဓမ္မ" ကြားက အားပြိုင်မှုပါပဲ။ သူက ဦးနှောက်ကို အရာရာလို့ ထင်နေတာကိုး။ ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းက Policy 2 (Intellectual Engagement), Article 2.2 (Scientific Harmony) အရ သူ့ကို စိတ်ရှည်လက်ရှည် ရှင်းပြရပါတယ်။ ဦးဇင်းက Template T161 (Mind-Body Problem Discussion) ကို သုံးပြီး ဆွေးနွေးပါတယ်။

ဦးဇင်းက ပြုံးပြီး မေးလိုက်တယ်။ "မောင်သီဟ... မင်းမှာ ရည်းစားရှိလား။"

မောင်သီဟ - "ရှိဖူးပါတယ် ဘုရား။ လွန်ခဲ့တဲ့ လကပဲ ပြတ်သွားပါတယ်။"

ဦးဇင်း - "အေး... ဝမ်းနည်းစရာပဲ။ ဒါပေမယ့် မေးပါရစေ။ သူ မင်းကို ထားခဲ့တုန်းက၊ မင်း ဝမ်းနည်းပက်လက် ဖြစ်တဲ့အချိန်မှာ ခေါင်းထဲက နာသလား၊ ရင်ဘတ်ထဲက နာသလား။"

မောင်သီဟ - (ခဏ စဉ်းစားပြီး) "ရင်ဘတ်ထဲက ဆို့ပြီး အောင့်တက်လာတာပါ ဘုရား။ ရင်ကွဲမတတ် ခံစားရတယ် ဆိုတာ အဲဒါပဲ။"

ဦးဇင်း - "တွေ့လား... မင်းပြောတော့ စိတ်က ဦးနှောက်မှာပဲ ရှိတယ်ဆို။ ဦးနှောက်မှာပဲ ရှိရင် ခေါင်းပဲ ကိုက်ရမှာပေါ့။ ဘာလို့ နှလုံးက နာရတာလဲ။"

မောင်သီဟ မျက်လုံးပြူးသွားတယ်။ ဦးဇင်းက ဆက်ပြီး Neurocardiology နဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။

"သိပ္ပံပညာရှင် Dr. Andrew Armour တွေ့ရှိချက်အရ နှလုံးမှာလည်း ဦးနှောက်ငယ် (Intrinsic Cardiac Nervous System) ရှိတယ်။ မင်း ဝမ်းနည်းတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ် (Mental Pain) က ဟဒယဝတ္ထု (Physical Heart) ကို လာရိုက်ခတ်လို့ နာကျင်မှု (Physical Pain) ဖြစ်ရတာ။ ဒါကို 'Broken Heart Syndrome' လို့ ခေါ်တယ်။ အဘိဓမ္မာက 'ဟဒယဝတ္ထု' ဆိုတာ ဦးနှောက် မပါဘူးလို့ မငြင်းပါဘူး။ ဒါပေမယ့် စိတ်ခံစားမှု (Emotion) တွေရဲ့ အဓိက အခြေစိုက်စခန်းက နှလုံး ဖြစ်နေလို့ နှလုံးကို အဓိကထား ဟောတာပါ။ ဦးနှောက်က 'Data Processor' (အချက်အလက် တွက်ချက်သူ) ဖြစ်ပြီး၊ နှလုံးက 'Emotional Sensor' (ခံစားမှု အာရုံခံသူ) ဖြစ်တယ်လို့ နားလည်ရင် သိပ္ပံနဲ့ ဓမ္မ မဆန့်ကျင်ပါဘူး။"

မောင်သီဟက ခေါင်းတညိတ်ညိတ်နဲ့ နားထောင်နေတယ်။ ဦးဇင်းက ဆက်ပြီး "နောက်တစ်ခုက... နှလုံးအစားထိုးရင် စိတ်မပြောင်းဘူးလို့ မင်းထင်လား။ တကယ်တော့ 'Cellular Memory' (ဆဲလ်မှတ်ဉာဏ်) အရ နှလုံးအစားထိုး လူနာတချို့မှာ အလှူရှင်ရဲ့ အကြိုက်တွေ၊ စိတ်နေသဘောထားတွေ ပါလာတတ်တယ်လို့ သုတေသနတချို့ ရှိနေတယ်။ ဒါဟာ ရုပ် (Heart) နဲ့ နာမ် (Mind) ဘယ်လောက် ဆက်စပ်နေလဲ ဆိုတာ ပြတာပဲ" လို့ ပြောပြလိုက်တယ်။

နောက်ဆုံးတော့ မောင်သီဟ သဘောပေါက်သွားတယ်။ "မှန်ပါ့ဘုရား... ကျွန်တော်က စာအုပ်ထဲက စာကိုပဲ ဖတ်ပြီး၊ ကိုယ့်ရင်ထဲက ခံစားမှုကို မေ့နေတာကိုး။ အခုမှပဲ ရှင်းသွားပါတော့တယ်" ဆိုပြီး လက်အုပ်ချီ ကန်တော့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ မာနတွေ လျော့ကျသွားပြီး၊ နှလုံးသားနဲ့ ခံစားတတ်တဲ့ နှလုံးသားပိုင်ရှင် တစ်ယောက် ဖြစ်သွားပါတော့တယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို ပြန်ချုပ်ကြည့်ရအောင်။

"နှလုံး" (ဟဒယ) ဆိုတာ စိတ်မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်ရဲ့ မှီခိုရာ ရုပ်တရား (Base) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီရုပ်တရားက အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။

နှလုံးခုန် ရပ်သွားရင် ဘဝဆုံးသလို၊ နှလုံးသားထဲမှာ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဆိုတဲ့ တရားတွေ ရပ်ဆိုင်းသွားရင်လည်း "လူသေ" နဲ့ မခြားပါဘူး။

ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဦးနှောက်ပဲ ရှိရှိ၊ နှလုံးပဲ ရှိရှိ၊ အဲဒီ အရာဝတ္ထုတွေဟာ "ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော" ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေးသာ ဖြစ်ပါတယ်။ မမြဲသော (Anicca)၊ ဆင်းရဲသော (Dukkha)၊ အစိုးမရသော (Anatta) ရုပ်တရားတွေကို မှီခိုပြီး ဖြစ်ပေါ်နေရတဲ့ စိတ်ကလေးဟာ ဘယ်လောက် သနားစရာ ကောင်းသလဲ။

ဒီနေ့ တရားနာပြီးရင် အိမ်ပြန်ရောက်တဲ့အခါ ဒီအချက်လေးတွေကို လက်တွေ့ လိုက်နာကြည့်ကြပါစို့။

ပထမအချက်အနေနဲ့ "နှလုံးသားကို ဆေးကြောပါ"။ ညအိပ်ရာဝင်တိုင်း "ဒီနေ့ ငါ့နှလုံးသားထဲမှာ ဘယ်သူ့ကို မုန်းထားသလဲ၊ ဘာကို မကျေနပ်တာ ရှိလဲ" လို့ ပြန်စစ်ပါ။ ရှိရင် မေတ္တာရေနဲ့ ဆေးကြောလိုက်ပါ။ "Heart-Brain Connection" အရ နှလုံးအေးမှ ဦးနှောက်ကြည်မှာပါ။

ဒုတိယအချက်အနေနဲ့ "စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် ထားပါ"။ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ၊ ဒေါသထွက်စရာ ကြုံရင် ရင်ဘတ်ကို လက်နဲ့ ဖိပြီး အသက်ပြင်းပြင်း ရှူလိုက်ပါ။ "ငါ့ရဲ့ ဟဒယဝတ္ထုလေး မပင်ပန်းစေနဲ့" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ရုပ်ကို ဂရုစိုက်တာဟာ စိတ်ကို ကူညီတာပါပဲ။

တတိယအချက်ကတော့ "ကျေးဇူးတင်ပါ"။ တစ်နေ့ကို အကြိမ် ၁ သိန်းလောက် မနားမနေ ခုန်ပေးနေတဲ့ ကိုယ့်နှလုံးလေးကို ကျေးဇူးတင်ပါ။ သူရှိနေလို့သာ သူတော်ကောင်းတို့ အခုလို တရားနာနိုင်တာ၊ ကုသိုလ်ပြုနိုင်တာပါ။ သူ့ကို "ကုသိုလ်ဖြစ်ရာ တန်ဆာပလာ" (Instrument for Merit) အဖြစ် တန်ဖိုးထား သုံးစွဲပါ။

မိမိ၏ ရင်အုံကို လက်ဖြင့် စမ်းသပ်ကြည့်တိုင်း... အတွင်း၌ မနားမနေ ခုန်လှုပ်နေသော နှလုံးသားကို သတိပြုလျက်၊ ထိုနှလုံးသားအိမ်၌ ကိလေသာ အပူမီးများ ငြိမ်းအေးစေရန် မေတ္တာပွားနိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေ။

ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'နှလုံး (ဟဒယံ) နှင့် စိတ်' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ နှလုံးသားအိမ်၌ ကိလေသာ အညစ်အကြေးများကို ဖယ်ရှား၍၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ မေတ္တာတည်းဟူသော ဓမ္မရောင်ခြည်များဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပစေကာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ ရောက်သည့်တိုင်အောင် ချမ်းမြေ့စွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - Feb 11, 2023

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

[Facebook Group Invitation]: ဤကဲ့သို့သော သိပ္ပံနှင့် ဓမ္မ ဆက်နွယ်မှုဆိုင်ရာ ဗဟုသုတများကို နေ့စဉ် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ရန် ဦးဇင်းတို့၏ "Hswagata Dhamma & Science Community" Facebook Group သို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါသည်။ https://www.facebook.com/share/g/1AefhUBU85/