နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-204)- ဇရာနှင့် ဆဲလ်သေခြင်း (Ageing & Apoptosis: Jara)

 

နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-204)- ဇရာနှင့် ဆဲလ်သေခြင်း (Ageing & Apoptosis: Jara)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ဝိဘင်းပါဠိတော် (ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် - ဇရာ)။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Cellular Biology (ဆဲလ်ဇီဝဗေဒ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။

ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၆) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၃) ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... မိမိတို့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းမှာ တိတ်တဆိတ် ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အိုမင်းခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း သဘောတရားတွေကို သတိပညာဖြင့် လက်ခံနိုင်ကြပြီး၊ အိုခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ဓါတ်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

လူတိုင်း "အို" မှာကို ကြောက်ကြတယ်။ "သေ" မှာကို ကြောက်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် သိပ္ပံပညာအရ ကြည့်မယ်ဆိုရင် ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ဆက်လက်ရှင်သန်ဖို့အတွက် "သေခြင်း" ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ ဆဲလ်အဟောင်းတွေ မသေရင်၊ ဆဲလ်အသစ်တွေ နေရာမရနိုင်ပါဘူး။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဇရာနှင့် ဆဲလ်သေခြင်း" ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာမှာတော့ ဒါကို "Apoptosis" (ပရိုဂရမ်ချထားသော ဆဲလ်သေခြင်း) ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြရအောင်။

ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို ရင့်ကျက်တည်ငြိမ်သွားအောင်၊ သဘာဝတရားရဲ့ ပြောင်းလဲမှုကို လက်ခံနိုင်အောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ ဆွေးမြေ့ခြင်း၊ ရင့်ရော်ခြင်း သဘောကို ကိုယ်စားပြုတဲ့ "ပီတ ကသိုဏ်း" (Peeta Kasina - ရွှေဝါရောင်/အညိုရောင်) လေးကို စီးဖြန်းကြည့်ကြမယ်။

ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။

မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ သစ်ပင်ပေါ်ကနေ ကြွေကျလာတဲ့ သစ်ရွက်ဝါလေး တစ်ရွက်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ စိမ်းလန်းရာကနေ ဝါခြောက်ပြီး၊ အညှာကနေ ပြုတ်ကျသွားတယ်။ မြေကြီးပေါ်ရောက်တော့ ဆွေးမြေ့ပြီး မြေဩဇာ ဖြစ်သွားတယ်။

"အိုတယ်... ပျက်တယ်... အသစ်ဖြစ်တယ်... အိုတယ်... ပျက်တယ်... အသစ်ဖြစ်တယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာလည်း ဒီသစ်ရွက်လေးလိုပဲ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲနေတယ်လို့ နှလုံးသွင်းလိုက်ပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။

(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီဆိုရင် ဒီ "ဆဲလ်သေခြင်း" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Cell Biology) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာမှာ ဆဲလ်သေတာ (၂) မျိုး ရှိတယ်။

၁။ Necrosis (နီခရိုဆစ်): ဒါက မကောင်းတဲ့သေခြင်း။ ဒဏ်ရာရလို့၊ အဆိပ်မိလို့ ရုတ်တရက် ပေါက်ကွဲသေဆုံးတာ။ (Accidental Death)။ သူက ဘေးနားက ဆဲလ်တွေကိုပါ ရောင်ရမ်းစေတယ်၊ ဒုက္ခပေးတယ်။

၂။ Apoptosis (အက်ပေါ့တိုးဆစ်): ဒါကတော့ ကောင်းတဲ့သေခြင်း။ ခန္ဓာကိုယ်က သူ့ဘာသာသူ "မင်း သေသင့်ပြီ" လို့ အမိန့်ပေးပြီး စနစ်တကျ သေဆုံးစေတာ။ (Programmed Cell Death)။

ဥပမာ - သစ်ပင်က အရွက်ကြွေတာဟာ Apoptosis ပဲ။ ဆောင်းတွင်းရောက်ရင် အပင်ကြီး ရှင်ဖို့အတွက် အရွက်တွေက အလိုက်တသိ ကြွေပေးရတယ်။

လူ့ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာလည်း နေ့စဉ် ဆဲလ်ပေါင်း ဘီလီယံနဲ့ချီပြီး Apoptosis နည်းနဲ့ သေဆုံးပေးနေရတယ်။ ကင်ဆာဖြစ်နိုင်တဲ့ ဆဲလ်တွေ၊ ဗိုင်းရပ်စ်ဝင်နေတဲ့ ဆဲလ်တွေ၊ အိုမင်းပြီး အသုံးမကျတော့တဲ့ ဆဲလ်တွေကို ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကပဲ "သတ်" ပစ်တာ (Suicide switch ဖွင့်လိုက်တာ) ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် "သေခြင်း" (Death) ဟာ "အသက်ရှင်ခြင်း" (Life) ရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြစ်နေပါတယ်။ အဟောင်းမသေရင် အသစ်မဖြစ်နိုင်ပါဘူး။

ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။

ဘုရားရှင်က "ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ" (ဇာတိ ဖြစ်သောကြောင့် အိုခြင်း၊ သေခြင်း ဖြစ်ရ၏) လို့ ဟောတော်မူပါတယ်။

ပါဠိတော်ကို ဦးပဉ္ဇင်း ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ပါမယ်။ နာယူကြပါဦး။

"ဇီရတီးတိ ဇရာ။" (ရင့်ရော်ဆွေးမြေ့တတ်သောကြောင့် ဇရာ မည်၏။)

အဘိဓမ္မာ သဘောအရ "ဇရာ" ဆိုတာ ဆံပင်ဖြူ၊ သွားကျိုးမှ ခေါ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ခန္ဓာတို့ရဲ့ ရင့်ရော်မှု" (Decay of Aggregates) ကို ဆိုလိုတာပါ။

ရုပ်တရား တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြီးရင်၊ တည်တံ့တဲ့ (ဌီ) အခိုက်အတန့်လေး ရှိတယ်။ အဲဒီ တည်တံ့နေတုန်းမှာကိုပဲ တဖြည်းဖြည်း ယိုယွင်းလာတာကို "ဇရာ" လို့ ခေါ်တယ်။

သိပ္ပံပညာက Apoptosis ဟာ ခန္ဓာကိုယ် ကျန်းမာရေးအတွက် လိုအပ်တယ်လို့ ပြောသလိုပဲ၊ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာလည်း "ခဏိကမရဏ" (ခဏတိုင်း သေနေခြင်း) ဟာ သံသရာလည်ပတ်ဖို့အတွက် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု အနေနဲ့ ရှိနေပါတယ်။

"အနိစ္စ" သဘောအရ ကြည့်ရင်... မျက်စိတစ်မှိတ် လျှပ်တစ်ပြက်အတွင်းမှာ ကုဋေတစ်သိန်းမက သေနေကြတာပါ။ ဒါကို လက်မခံနိုင်ဘဲ "ငါ မအိုချင်ဘူး" လို့ တောင့်တနေတာကသာ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) ကို ဖြစ်စေတာပါ။

ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "ဇရာ" ကို ဘယ်လို ရှုမြင်မလဲ။

ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "မှန်ထဲက ပုံရိပ်" ကို မကြည့်ဘဲ၊ "ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ခံစားမှု" ကို ကြည့်ပါ။

ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...

ဥပမာ - ထိုင်နေရင်း ဒူးတွေ တောင့်တင်းလာတယ်၊ ညောင်းညာလာတယ်။

"တောင့်တယ်... ညောင်းတယ်... လေးတယ်"။

အဲဒီ "လေးလံထိုင်းမှိုင်းလာတဲ့ သဘော" (Sluggishness/Stiffness) ဟာ ဇရာပါပဲ။

ငယ်ငယ်တုန်းက ပေါ့ပါးတယ်။ အခု လေးလံလာတယ်။ ဆဲလ်တွေက စွမ်းအင် (ATP) မထုတ်နိုင်တော့ဘူး။

ဒါကို "ငါ့ဒူး၊ ငါ့အပြစ်" လို့ မမြင်ပါနဲ့။ "ဩော်... ရုပ်တရားတွေက သူ့သဘာဝအတိုင်း ရင့်ရော်နေပါလား (Apoptosis ဖြစ်နေပါလား)" လို့ ဓာတ်သဘော သက်သက် ရှုမြင်ပါ။

စိတ်ထဲမှာ တစ်ခုခုကို မေ့သွားရင်လည်း "ငါ ဉာဏ်တုံးပြီ" လို့ စိတ်မညစ်ပါနဲ့။ "နာမ်တရားတွေရဲ့ ဇရာသဘောကြောင့် မှတ်ဉာဏ်တွေ လျော့ရဲလာတာပါလား" လို့ ဥပေက္ခာ ပြုနိုင်အောင် ကြိုးစားပါ။

ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2504 မှာ ရှိပြီး၊ Template T196 (Retirement & Knowledge Transfer Protocol) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။

ဇာတ်ကောင်ကတော့ "ဦးလှိုင်" တဲ့။ ဦးလှိုင်က ပြတိုက်ရဲ့ လက်သမားဆရာကြီး။ သူက နှစ်ပေါင်း (၄၀) လောက် ပြတိုက်က ပရိဘောဂတွေကို ပြုပြင်လာတာ။ လက်ရာ အရမ်းကောင်းတယ်။

ဒါပေမယ့် အခု ဦးလှိုင် အသက် (၇၅) နှစ် ရှိပြီ။ မျက်စိက မှုန်၊ လက်က တုန်လာပြီ။ (Jara သဘော တရားတွေ ထင်ရှားလာပြီ)။

ပြဿနာက... ဦးလှိုင်က အနားမယူချင်ဘူး။ "ငါ့လောက် ဘယ်သူမှ လက်ရာမကောင်းဘူး" ဆိုပြီး အလုပ်တွေကို သူပဲ သိမ်းကြုံး လုပ်တယ်။

ရလဒ်က ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့... လက်တုန်တော့ သံရိုက်ရင် လက်ကို ထုမိတယ်။ ပန်းပုထုရင် စောင်းကုန်တယ်။ အလုပ်တွေ ကြန့်ကြာပြီး ပစ္စည်းတွေ ပျက်စီးကုန်တယ်။

Apoptosis သဘောအရ... ဆဲလ်အိုတွေက မသေဘဲ နေရာယူထားရင် (Necrosis မဖြစ်ဘဲ တင်းခံနေရင်) တစ်သျှူးအသစ်တွေ ဒုက္ခရောက်သလိုမျိုး၊ ဦးလှိုင်က နေရာမဖယ်ပေးတော့ လူငယ်လက်သမားတွေ နေရာမရကြဘူး။ ပြတိုက်လုပ်ငန်းစဉ်ကြီးတစ်ခုလုံး "ရောင်ရမ်း" (Inflammation) လာတယ်။

ဒီအခြေအနေကို ဆရာတော် သိတော့ ဦးလှိုင်ကို ခေါ်တွေ့တယ်။

"ဦးလှိုင်... ခင်ဗျား သစ်ပင်တွေကို ကြည့်ဖူးတယ် မဟုတ်လား။ သစ်ရွက်အိုတွေက မကြွေချင်ဘဲ အပင်မှာ ကပ်နေရင်၊ သစ်ရွက်နုလေးတွေ ထွက်လို့ ရပါ့မလား။ အပင်ကြီးတစ်ခုလုံး ကျန်းမာပါ့မလား။"

"မကျန်းမာပါဘူး ဘုရား" လို့ ဦးလှိုင်က ဖြေတယ်။

"အေး... ခင်ဗျားက အခု မကြွေချင်တဲ့ သစ်ရွက်အိုကြီး ဖြစ်နေပြီ။ ဇရာကို လက်မခံချင်တဲ့ မာနကြောင့် ပြတိုက်ကို ဒုက္ခပေးသလို ဖြစ်နေပြီ။"

ဆရာတော်က Template T196 (Transition to Mentorship) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၉၊ အပိုဒ် ၉.၃ (Graceful Aging & Succession) ကို ကျင့်သုံးခိုင်းတယ်။

၁။ Acceptance: "ငါ အိုပြီ၊ ငါ့လက်တွေ မစွမ်းတော့ဘူး" ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို ဝန်ခံခိုင်းတယ်။ (Sacca Adhitthana).

၂။ Transfer: တူ၊ ပေါက်၊ ဆောက်တွေကို လူငယ်ခေါင်းဆောင်လက်ထဲ ကိုယ်တိုင် အပ်နှံခိုင်းတယ်။

၃။ New Role: "ဦးလှိုင်က မလုပ်နဲ့တော့။ ထိုင်ပြီး ပါးစပ်ကပဲ သင်ပေး။ လမ်းညွှန်ပေး" ဆိုပြီး နေရာပေးလိုက်တယ်။

ဦးလှိုင်ဟာ ပထမတော့ ဝမ်းနည်းတယ်။ မျက်ရည်ကျတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့ရဲ့ အလုပ်သင် တပည့်လေးတွေက သူ့ကို ရိုရိုသေသေနဲ့ "ဆရာကြီး... ဒါ ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲ" လို့ လာမေးကြတဲ့အခါ... သူ့စိတ်ထဲမှာ ပီတိဖြစ်လာတယ်။

သူက "Apoptosis" (စွန့်လွှတ်ခြင်း) လုပ်လိုက်တဲ့အတွက်၊ ပြတိုက်မှာ "Regeneration" (ပြန်လည်ဆန်းသစ်ခြင်း) ဖြစ်လာတယ်။ လူငယ်တွေ လက်ရာမြောက်လာတယ်။ ဦးလှိုင်လည်း ပင်ပန်းဒဏ်က လွတ်ပြီး ကျန်းမာရေး ကောင်းလာတယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။

၁။ အိုမင်းခြင်း (Jara) ဆိုတာ ရှက်စရာ မဟုတ်ပါဘူး။ သဘာဝတရားပါ။ မအိုချင်ယောင် ဆောင်နေတာကသာ ဒုက္ခဖြစ်စေတာပါ။

၂။ နေရာဖယ်ပေးခြင်း၊ အနားယူခြင်း (Apoptosis) ဟာ အရှုံးမဟုတ်ပါဘူး။ အဖွဲ့အစည်းနဲ့ မျိုးဆက်သစ်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ပေးဆပ်မှု (Sacrifice) ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ "ငါ့ကိုယ်၊ ငါ့အလုပ်" ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ပြီး၊ သံသရာရေစီးကြောင်းကြီး ချောမွေ့အောင် ကိုယ့်ဘက်က လိုက်ောညီထွေ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။

• ဦးလှိုင် အိုမင်းလို့ အလုပ်မတွင်တာ၊ စိတ်ဆင်းရဲရတာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။

• "ငါ လုပ်နိုင်သေးတယ်" ဆိုတဲ့ မာနနဲ့ ဇရာကို ငြင်းဆန်တဲ့ အဝိဇ္ဇာဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။

• အမှန်ကို လက်ခံပြီး နေရာလွှဲပေးလိုက်လို့ စိတ်အေးချမ်းသွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။

• အဲဒီလို လက်ခံနိုင်တဲ့ ဉာဏ်ပညာ (T196) ဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ ဇူလိုင်လ (၂၃) ရက်နေ့မှာ... မိမိတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ဘဝအခြေအနေတို့တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော "ဇရာ" တရားများကို Apoptosis သဘောတရားကဲ့သို့ လက်ခံနားလည်နိုင်ကြပါစေ။ အဟောင်းကို စွန့်လွှတ်ရဲသော သတ္တိ၊ အသစ်ကို နေရာပေးရဲသော မေတ္တာတို့ဖြင့် ဘဝကို တန်ဆာဆင်ရင်း၊ အိုခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။

"ဇရာတရားကို လက်ခံနိုင်ကြပါစေ..."

"အချိန်တန်လျှင် စွန့်လွှတ်နိုင်ကြပါစေ..."

"အိုခြင်း ကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ..."

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၃) ရက်

ORCID: 0009-0000-0697-4760