နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၁၂) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-193)- ဝိညာဉ်နှင့် သိမှု (Consciousness & Cognition)

 

နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၁၂) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-193)- ဝိညာဉ်နှင့် သိမှု (Consciousness & Cognition)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော် (ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ)၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Cognitive Science & The Hard Problem of Consciousness (သိမှုသိပ္ပံနှင့် ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ ပုစ္ဆာ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။

ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၀) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၂) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ကြည်လင်သန့်ရှင်းစေပြီး၊ အမှားအမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော "အသိဉာဏ်" (Panna) များ တိုးပွားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

လူတိုင်းက "ငါ သိတယ်၊ ငါ မြင်တယ်" လို့ ပြောကြတယ်။ ဒါပေမယ့် "သိတာ ဘာလဲ" လို့ မေးရင် ဖြေဖို့ ခက်ကြတယ်။ ဦးနှောက်က သိတာလား၊ စိတ်က သိတာလား။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဝိညာဉ်နှင့် သိမှု" (Consciousness & Cognition) အကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာမှာတော့ ဒါကို "Cognitive Science" (သိမှုသိပ္ပံ) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြရအောင်။

ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို "သိမှု" သက်သက်မှာပဲ တည်ငြိမ်သွားအောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ "သိခြင်း" ဆိုတာ အလင်းရောင်နဲ့ တူတဲ့အတွက် "အာလောက ကသိုဏ်း" (Aloka Kasina) သို့မဟုတ် စိတ်ရဲ့ ကြည်လင်မှုကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းကို သုံးကြမယ်။

ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။

မိမိတို့ရဲ့ နှလုံးအိမ်အတွင်းထဲမှာ ကြည်လင်တောက်ပနေတဲ့ အလင်းလုံးလေး တစ်ခု ရှိနေတယ်လို့ အာရုံပြုပါ။ အဲဒီ အလင်းလုံးလေးက ဘာကိုမှ မတွေးဘူး၊ ဘာကိုမှ မဆုံးဖြတ်ဘူး။ အရာရာကို ဒီအတိုင်း "သိ" နေရုံပဲ။

"သိတယ်... သိတယ်... လင်းတယ်... လင်းတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ အဲဒီ "သိနေတဲ့ သဘော" (The Knower) လေးအပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို ငြိမ်သက်စွာ ထားလိုက်ပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။

(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)

ကိုင်း... စိတ်ကလေး ကြည်လင်သွားပြီဆိုရင် ဒီ "သိမှု" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Cognitive Science) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဦးနှောက် (Brain) ကို ခွဲစိတ်ကြည့်ကြတယ်။ fMRI စက်တွေနဲ့ ဓာတ်ပုံရိုက်ကြည့်ကြတယ်။ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဘာတွေတွေ့လဲဆိုတော့ "Neuron" (နျူရွန်) လို့ခေါ်တဲ့ အာရုံကြောဆဲလ်တွေ၊ လျှပ်စစ်စီးကြောင်းတွေ၊ ဓာတုပစ္စည်းတွေပဲ တွေ့ရတယ်။

"အနီရောင်" ကို မြင်နေရတဲ့ "ခံစားမှု" (Qualia) ကို ရှာမတွေ့ဘူး။

"နာကျင်မှု" ဆိုတဲ့ ခံစားချက်ကို ရှာမတွေ့ဘူး။

နျူရွန်တွေ မီးလင်းတာကိုပဲ တွေ့ရတယ်။

ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာ "The Hard Problem of Consciousness" (ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ အခက်ခဲဆုံး ပုစ္ဆာ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ရုပ်ဝတ္ထု (Matter) ကနေ နာမ်တရား (Mind) ဘယ်လို ဖြစ်လာသလဲ ဆိုတာ သိပ္ပံပညာက အခုထိ အဖြေရှာမရသေးပါဘူး။

ကွန်ပျူတာတစ်လုံးက ကင်မရာကနေ ပုံရိပ်ကို ဖမ်းယူနိုင်တယ် (Input)။ ဒါပေမယ့် ကွန်ပျူတာက "ငါ မြင်နေပါလား" ဆိုပြီး ခံစားသိရှိမှု (Subjective Experience) မရှိဘူး။ လူမှာကျတော့ အဲဒီ "သိမှု" ရှိနေတယ်။ အဲဒီ "သိမှု" ဟာ ဘယ်က လာသလဲ?

ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။

ဘုရားရှင်က ဒီ "သိမှု" သဘောတရားကို "ဝိညာဉ်" (Vinnana) လို့ ဟောတော်မူပါတယ်။

ပါဠိတော်ကို ဦးပဉ္ဇင်း ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ပါမယ်။ နာယူကြပါဦး။

"ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာ ဖဿော..."

မြန်မာလို အနက်ဖွင့်ရရင် -

"သိမှုသဘော 'ဝိညာဏ်' ကြောင့် (ဝိညာဏ်ကို အမှီပြု၍) စိတ်စေတသိက် 'နာမ်' တရားနှင့် ရုပ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။"

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက "ပဋိသန္ဓေ ဝိညာဉ်" (Rebirth Consciousness) ပါ။

သိပ္ပံပညာက ဦးနှောက်ရှိမှ စိတ်ဖြစ်တယ်လို့ ပြောပေမယ့်၊ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကတော့ "ဝိညာဏ်" (စိတ်) ဟာ ဦးဆောင်သူ ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အမေဗိုက်ထဲမှာ သန္ဓေသား စတင်တည်ရှိတဲ့ "ကလပ်ရည်ကြည်" (Zygote) အဆင့်မှာ ဦးနှောက် မရှိသေးပါဘူး။ ဒါပေမယ့် "ပဋိသန္ဓေစိတ်" ဆိုတဲ့ ဝိညာဉ်ဓာတ်ကလေး သက်ဝင်နေပြီ ဖြစ်တဲ့အတွက် အဲဒီ အရည်ကြည်လေးဟာ သက်ရှိ ဖြစ်နေတာပါ။

ဝိညာဉ်ဆိုတာ "မှော်ဆရာ" (Magician) နဲ့ တူတယ်လို့ ဘုရားရှင် ဟောဖူးတယ်။ သူက မရှိတာကို အကောင်အထည် ဖော်ပြတတ်တယ်။ ရုပ်နဲ့ နာမ်ကို ပေါင်းစပ်ပြီး "လူတစ်ယောက်" လိုလို၊ "ငါ" လိုလို ထင်ရအောင် လှည့်စားတတ်တယ်။

ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "ဝိညာဉ်" (သိမှု) ကို ဘယ်လို ရှုမြင်မလဲ။

ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "အာရုံ" (Object) နဲ့ "အသိ" (Subject) ကို ခွဲခြားဖို့ လိုပါတယ်။

လူအများစုက အာရုံနောက်ကို လိုက်ပါသွားကြတယ်။

ရုပ်ရှင်ကြည့်ရင် ဇာတ်လမ်းထဲ မျောသွားတယ်။ (အာရုံနောက် လိုက်သွားတာ)။

ယောဂီကတော့ "ကြည့်နေတဲ့ စိတ်" ကို ပြန်ကြည့်ရမယ်။

ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...

ဥပမာ - အသံတစ်သံ ကြားလိုက်တယ်။

"အသံ" (Sound) က အာရုံ။

"ကြားတယ်" လို့ သိလိုက်တဲ့ သဘောက "ဝိညာဏ်" (Knowing).

ရှုရမှာက အဲဒီ "သိလိုက်တဲ့ သဘော" လေးကိုပါ။

"ကြားတယ်... သိတယ်... ကြားတယ်... သိတယ်"။

အဲဒီ "သိစိတ်" လေးက မြဲသလား? မမြဲဘူးနော်။ အသံပျောက်တာနဲ့ သူလည်း ပျောက်သွားတာပဲ။

နောက်ထပ် အနံ့ရရင် "နံသိစိတ်" ပေါ်လာပြန်ရော။

"သိမှု" ဆိုတာ တစ်ဆက်တည်း ဖြစ်နေတဲ့ ကြိုးတန်းကြီး မဟုတ်ဘူး။ ရေပွက်ကလေးတွေလို တစ်ခုပြီး တစ်ခု ပေါ်လိုက် ပျောက်လိုက် ဖြစ်နေတဲ့ "ဖြစ်စဉ်" (Process) မျှသာ ဖြစ်တယ်လို့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။

"ငါ သိတာ မဟုတ်ဘူး... ဝိညာဏ်ဓာတ်က သိနေတာ" လို့ သဘောပေါက်ရင် "အတ္တ" ပြုတ်ပါတယ်။

ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2493 မှာ ရှိပြီး၊ Template T201 (Cognitive Assessment & Clarity Protocol) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။

ဇာတ်ကောင်ကတော့ "ကိုမျိုး" တဲ့။ ကိုမျိုးက ပြတိုက်ရဲ့ ဧည့်လမ်းညွှန် (Guide) တစ်ယောက်။ သူက သဒ္ဓါတရား အရမ်းကောင်းတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ ပြဿနာတစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "စိတ်ကူးယဉ်တာ" (Cognitive Distortion) ပါပဲ။

တစ်နေ့မှာ... ကိုမျိုးက ဧည့်သည်တွေကို ဓာတ်တော်တွေ လိုက်ပြရင်း ထူးထူးဆန်းဆန်းတွေ ပြောလာတယ်။

"ဒကာတို့... ဒီဓာတ်တော်က ကျုပ်ကို စကားပြောတယ်။ မနေ့ညက ကျုပ် အိပ်မက်ထဲမှာ ဒီဓာတ်တော်က 'မနက်ဖြန် ထီပေါက်မယ်' လို့ လာပြောတယ်" ဆိုပြီး လျှောက်ပြောရော။

ဧည့်သည်တွေကလည်း အံ့ဩပြီး ယုံတဲ့သူက ယုံ၊ ရယ်တဲ့သူက ရယ်ပေါ့။

တကယ်တမ်းကျတော့ ဓာတ်တော်က စကားမပြောပါဘူး။ ကိုမျိုးရဲ့ "ဝိညာဏ်" (သိစိတ်) က သူ့ဘာသာသူ စိတ်ကူး (Sanna/Sankhara) တွေနဲ့ ပေါင်းပြီး "အသိမှား" (Hallucination) တွေ ဖန်တီးနေတာ။

ဒါဟာ ပြတိုက်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိခိုက်စေသလို၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မကိုလည်း မှေးမှိန်စေပါတယ်။

ဒီကိစ္စကို ဆရာတော် သိတော့ ကိုမျိုးကို ခေါ်တွေ့တယ်။

"ကိုမျိုး... မင်း တကယ် ကြားတာလား၊ မင်းစိတ်က ထင်တာလား။"

"တကယ် ကြားတာပါ ဘုရား။ စိတ်ထဲမှာ ပေါ်လာတာပါ" လို့ ကိုမျိုးက ငြင်းတယ်။

ဆရာတော်က "အေး... စိတ်ထဲမှာ ပေါ်တိုင်း အမှန် မဟုတ်ဘူးကွ။ ဝိညာဏ်ဆိုတာ မာယာများတယ်။ သူက မရှိတာကို ရှိသယောင် ပြတတ်တယ်။ မင်းက 'အာရုံ' နဲ့ 'အတွေး' ကို မခွဲခြားနိုင်တော့ဘူး" လို့ ဆုံးမတယ်။

ဆရာတော်က Template T201 (Mental Clarity Check) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၂၁၊ အပိုဒ် ၂၁.၁ (Rationality & Truthfulness) ကို ကျင့်သုံးခိုင်းတယ်။

၁။ Fact Check: ကိုမျိုး ပြောတဲ့ စကားတွေက ပိဋကတ်တော်နဲ့ ညီမညီ စစ်ဆေးတယ်။ (ဓမ္မ စစ်ဆေးခြင်း)။

၂။ Cognitive Reset: ကိုမျိုးကို ဧည့်လမ်းညွှန် အလုပ်က ခဏနားပြီး၊ "သတိပဋ္ဌာန်" တရား စခန်းဝင်ခိုင်းတယ်။

၃။ Mindfulness Training: "ကြားရင် ကြားတယ်လို့ပဲ မှတ်။ ဘာပြောတယ်လို့ လိုက်မတွေးနဲ့။ အသံကို အသံလို့ပဲ သိ။ အတွေးကို အတွေးလို့ပဲ သိ။ ရောမချနဲ့" လို့ သင်ပေးတယ်။

ကိုမျိုး တစ်ပတ်လောက် တရားမှတ်လိုက်တဲ့အခါ... သူ့စိတ်တွေ ငြိမ်ကျသွားတယ်။

"ဩော်... ဟုတ်သားပဲ။ ငါ့စိတ်က ထင်ရာတွေ လျှောက်တွေးပြီး၊ တကယ်ဖြစ်နေသလို စွဲလမ်းမိတာပါလား" ဆိုပြီး "အသိမှန်" (Samma Ditthi) ရလာတယ်။

နောက်ပိုင်း သူ ပြန်အလုပ်ဆင်းတဲ့အခါ ဧည့်သည်တွေကို ထူးဆန်းထွေလာတွေ မပြောတော့ဘဲ၊ တကယ့် သမိုင်းကြောင်း၊ တကယ့် ဓမ္မအနှစ်သာရတွေကိုပဲ ရှင်းပြတတ်လာတယ်။ သူ့ရဲ့ "သိမှု" (Cognition) ဟာ ကြည်လင်ပြတ်သားသွားပါတော့တယ်။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။

၁။ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ထင်မြင်ယူဆချက်တွေ၊ အာရုံခံစားမှုတွေ ပေါ်လာတိုင်း အဟုတ်မထင်ပါနဲ့။ ဝိညာဏ်က လှည့်စားတတ်ပါတယ်။

၂။ "တကယ်ရှိတာ" (Paramattha) နဲ့ "စိတ်ကထင်တာ" (Pannatti/Hallucination) ကို ခွဲခြားနိုင်ဖို့ "သတိ" (Mindfulness) လိုအပ်ပါတယ်။

၃။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ ကိုမျိုးလို စိတ်ကူးယဉ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "သိတာကို သိတယ်" လို့ ရိုးရိုးရှင်းရှင်း၊ တိတိကျကျ ရှုမြင်ခြင်း (Clear Comprehension) သာ ဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။

• ကိုမျိုး စိတ်ကူးယဉ်ပြီး အမှားတွေ ပြောမိတာ၊ စိတ်မငြိမ်တာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။

• "ငါ ထူးခြားတယ်၊ ငါ သိတယ်" ဆိုတဲ့ မာနနဲ့၊ ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်စေတဲ့ "မောဟ" ဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။

• အမှားကို သိမြင်ပြီး စိတ်ကြည်လင်သွားတာ၊ အမှန်အတိုင်း သိမြင်လာတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။

• အဲဒီလို သိမြင်အောင် ကျင့်သုံးခဲ့တဲ့ T201 နည်းလမ်း၊ သတိပဋ္ဌာန် ကျင့်စဉ်ဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ ဇူလိုင်လ (၁၂) ရက်နေ့မှာ... မိမိတို့ရဲ့ "ဝိညာဉ်" (သိစိတ်) ကို အကုသိုလ် အညစ်အကြေး၊ အထင်အမြင် အမှားများ မရောနှောစေဘဲ၊ ကြည်လင်သော "ပညာ" ဖြင့် ထိန်းကျောင်းနိုင်ကြပါစေ။ ဝိညာဉ်၏ လှည့်စားမှု မာယာမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ အမှန်တကယ် ငြိမ်းအေးသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။

"အသိမှားများ ကင်းဝေးကြပါစေ..."

"အသိမှန်ဖြင့် လောကကို ရှုမြင်နိုင်ကြပါစေ..."

"ဝိညာဉ်ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ..."

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁၂) ရက်

ORCID: 0009-0000-0697-4760