နေ့ရက် - မေလ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-144) စိတ်ကူးယဉ်ခြင်းနှင့် ဝိပလ္လာသ (Imagination, Visualization & Vipallāsa)
ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ဝိပလ္လာသသုတ် (အမှတ်မှားခြင်း)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Creative Visualization & Neuroplasticity (ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဦးနှောက်ပျော့ပျောင်းမှု)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၂၄) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က ပလတ်စတစ်ဆာဂျရီနဲ့ ရုပ်အလှအကြောင်း ပြောခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့တော့ ရုပ်ကို ကျော်လွန်ပြီး စိတ်ကနေ ဖန်တီးယူတဲ့ "စိတ်ကူးယဉ်ခြင်း" (Imagination) အကြောင်းကို ဆွေးနွေးကြမယ်။
"စိတ်ကူးယဉ်တယ်" ဆိုတာ ကောင်းသလား၊ ဆိုးသလား။ အိုင်းစတိုင်းကြီးကတော့ "ထက်မြက်မှုထက် စိတ်ကူးစိတ်သန်းက ပိုအရေးကြီးတယ်" လို့ ပြောဖူးတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဗုဒ္ဓစာပေမှာကျတော့ "ဝိပလ္လာသ" (အမြင်မှားခြင်း) ဆိုပြီး သတိပေးထားတာလည်း ရှိတယ်။ ဒီနှစ်ခု ဘယ်လို ကွာခြားသလဲ။ ငါတို့ရဲ့ စိတ်ကူးတွေက အမှန်တရားလား၊ လှည့်စားမှုလား။ ဒါကို ဒီနေ့ ရှင်းပြပါမယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... စိတ်ကူးယဉ်တယ်ဆိုတာ လွတ်လပ်တဲ့ နယ်ပယ်တစ်ခု (Open Space) လိုအပ်ပါတယ်။ ကျဉ်းမြောင်းနေတဲ့ စိတ်နဲ့ စိတ်ကူးလို့ မရပါဘူး။ ဒါကြောင့် စိတ်ကို အဆုံးအစမရှိ ကျယ်ပြန့်သွားအောင် "အာကာသ ကသိုဏ်း" (Space Kasina) ကို အရင်စီးဖြန်းကြရအောင်။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ပြတင်းပေါက်ကနေ ကောင်းကင်ပြင်ကြီးကို မော့ကြည့်လိုက်သလို၊ ကိုယ့်စိတ်အာရုံထဲမှာ ဟာလာဟင်းလင်း ဖြစ်နေတဲ့ "ကွက်လပ်ကြီး" (Empty Space) တစ်ခုကို ပုံဖော်လိုက်ပါ။ ဘာအတားအဆီးမှ မရှိပါစေနဲ့။ "အာကာသ... အာကာသ... ကောင်းကင်လွင်ပြင်ကြီးပါတကား" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်သားပြီး၊ ကျယ်ပြောလှတဲ့ အာကာသထဲမှာ စိတ်ကို လွှတ်ထားလိုက်ပါ။ (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ပွားများကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ကျယ်ပြန့်လွတ်လပ်သွားပြီဆိုရင်၊ ဒီစိတ်ကူးပုံဖော်ခြင်း သဘောတရားကို ခေတ်သစ် ဦးနှောက်သိပ္ပံ (Neuroscience) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ Creative Visualization (ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ပုံဖော်ခြင်း) ဆိုတာ အလွန် ခေတ်စားပါတယ်။ အိုလံပစ် အားကစားသမားတွေ၊ ဂီတပညာရှင်တွေဟာ လက်တွေ့ မကျင့်ရသေးခင်မှာ စိတ်ထဲကနေ အရင်ကျင့်ကြတယ်။
ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့... ဦးနှောက်ရဲ့ ထူးခြားချက်က "တကယ်လုပ်တာ" (Reality) နဲ့ "စိတ်ကူးတာ" (Imagination) ကို သိပ်မခွဲခြားနိုင်လို့ပါပဲ။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်ကြည့်တယ်။ လူတစ်ယောက်ကို စန္ဒရားတီးခိုင်းတယ်။ ဦးနှောက်ထဲက လက်ချောင်းတွေကို ထိန်းချုပ်တဲ့ နေရာတွေ လင်းလာတယ်။ နောက်တစ်ခါကျတော့ စန္ဒရားမတီးခိုင်းဘဲ၊ တီးနေတယ်လို့ မျက်လုံးမှိတ်ပြီး စိတ်ကူးခိုင်းတယ်။ အံ့ဩစရာကောင်းတာက... ခုနက နေရာတွေပဲ ပြန်လင်းလာတယ် တဲ့။
ဒါကို Neuroplasticity (ဦးနှောက် ပျော့ပျောင်းမှု) လို့ ခေါ်တယ်။ စိတ်ကူးယဉ်တာ များရင် ဦးနှောက်က အဲဒီအတိုင်း လမ်းကြောင်း (Neural Pathway) ဖောက်ပေးလိုက်တယ်။ ဒါကြောင့် "စိတ်ကူးယဉ်တိုင်း ဖြစ်လာတယ်" (Manifestation) ဆိုတာ သိပ္ပံနည်းကျ အခြေအမြစ် ရှိပါတယ်။ ကောင်းတာ တွေးရင် ကောင်းတဲ့လမ်းကြောင်း ဖြစ်မယ်၊ ဆိုးတာ တွေးရင် (ဥပမာ - ရောဂါဖြစ်မှာ ကြောက်ရင်) ရောဂါဖြစ်မယ့် လမ်းကြောင်းတွေ ပွင့်လာမယ်။ စိတ်ကူးဆိုတာ အလွန် အစွမ်းထက်တဲ့ လက်နက်ပါပဲ။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ သိပ္ပံပညာက စိတ်ကူးရဲ့ စွမ်းအားကို ပြပေမယ့်၊ ဗုဒ္ဓကတော့ စိတ်ကူးရဲ့ "အန္တရာယ်" ကိုပါ သတိပေးထားတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ "ဝိပလ္လာသ" (Distortion) တရား (၄) ပါး၊ (၃) မျိုး ရှိတယ်လို့ ဟောတယ်။
၁။ သညာ ဝိပလ္လာသ (မှတ်မှားခြင်း) - မလှတာကို လှတယ်၊ မမြဲတာကို မြဲတယ်လို့ မှတ်သားထားတာ။
၂။ စိတ္တ ဝိပလ္လာသ (စိတ်ကူးမှားခြင်း) - အဲဒီ အမှတ်သညာကို အခြေခံပြီး စိတ်ကူးယဉ်တာ။
၃။ ဒိဋ္ဌိ ဝိပလ္လာသ (အယူမှားခြင်း) - စိတ်ကူးယဉ်တာကို အမှန်တရားလို့ ယုံကြည်စွဲလမ်းသွားတာ။
ဥပမာ - သမင်တစ်ကောင်က တံလျှပ် (Mirage) ကို ရေလို့ ထင်လိုက်တာက "သညာ ဝိပလ္လာသ"။ ရေသောောက်ရရင် ကောင်းမှာပဲလို့ တွေးပြီး ပြေးလိုက်တာက "စိတ္တ ဝိပလ္လာသ"။ တံလျှပ်က တကယ် ရေဖြစ်တယ်လို့ ယုံနေတာက "ဒိဋ္ဌိ ဝိပလ္လာသ" ပါပဲ။
ကျွန်ုပ်တို့ လူသားတွေလည်း ဒီလိုပါပဲ။ အနာဂတ်မှာ ချမ်းသာမယ်၊ ပျော်မယ်လို့ စိတ်ကူးယဉ်ကြတယ်။ တကယ်တော့ အနာဂတ်ဆိုတာ မရောက်သေးတဲ့ "စိတ်ကူး" (Mental Image) သက်သက်ပါ။ အဲဒီ စိတ်ကူးထဲမှာ မျောပါပြီး လက်ရှိဘဝကို မေ့လျော့နေခြင်းဟာ သံသရာကို ရှည်စေတဲ့ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "စိတ်ကူးယဉ်ခြင်း" (Fantasy) ကို မပယ်ရှားဘဲ၊ အဲဒီ စိတ်ကူးကို "အမှန်တရား" (Truth) နဲ့ ယှဉ်ပြီး သုံးဖို့ လမ်းညွှန်ခဲ့ပါတယ်။
ကိုင်း... ဒီစိတ်ကူးယဉ်ခြင်းကို ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။
အတွေးတစ်ခု ဝင်လာလို့ စိတ်ကူးယဉ်နေမိရင်၊ ဇာတ်လမ်းဆင်နေမိရင် ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။
ဥပမာ - ဒကာကြီးတစ်ယောက် တရားထိုင်နေရင်း "ငါ ထီပေါက်ရင် ဘာလုပ်မယ်၊ အိမ်ဆောက်မယ်၊ ကားဝယ်မယ်" ဆိုပြီး စိတ်ကူးယဉ်နေတယ် ဆိုပါစို့။
မနောဒွါရ နှင့် ဓမ္မာနုပဿနာ ရှုကွက်
၁။ အာရုံ (Object): အိမ်ပုံ၊ ကားပုံ၊ ပိုက်ဆံပုံ (ဓမ္မာရုံ - Concept)။
၂။ ဒွါရ (Door): မနောဒွါရ (စိတ်)။
၃။ လုပ်ဆောင်ချက် (Function): စိတ်ကူးယဉ်ခြင်း (Vtakka / Sankhara)။
၄။ သဘောတရား (Reality): ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားသော နာမ်တရား။
ဒီနေရာမှာ လူအများစုက "ဇာတ်လမ်း" (Story Content) ထဲမှာ မျောသွားကြတယ်။ ဝိပဿနာ ယောဂီကတော့ ဇာတ်လမ်းကို မကြည့်ရဘူး၊ "ပရိုဂျက်တာ" (Projector) ကို ကြည့်ရမယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
"အိမ်၊ ကား" မဟုတ်ဘူး။
"ပုံဖော်နေတဲ့ သဘော" (Visualizing Nature) နဲ့ "တွေးောနေတဲ့ သဘော" (Thinking Nature) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
စိတ်ကူးပေါ်လာရင်... "စိတ်ကူးနေတယ်... သိတယ်"။ "ပုံဖော်နေတယ်... သိတယ်"။
အဲဒီ ပုံရိပ် (Image) ကို ရုပ်ရှင်ပိတ်ကားပေါ်က အရိပ်လို သဘောထားပါ။
"ဒါဟာ အစစ် မဟုတ်ဘူး။ ငါ့စိတ်က ဖန်တီးလိုက်တဲ့ မာယာ (Illusion) ပဲ" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။
"ဖန်တီးတဲ့ စိတ်ကလေးကလည်း မမြဲပါလား။ ပုံရိပ်လေးကလည်း ပျောက်သွားပါလား" လို့ အနိစ္စကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
စိတ်ကူးယဉ်တာကို အပြစ်မတင်ပါနဲ့။ (အပြစ်တင်ရင် ဒေါသ ဖြစ်မယ်)။ သူ့ကို "အိပ်မက်" တစ်ခုလို သဘောထားပြီး၊ နိုးထတဲ့ စိတ် (Awareness) နဲ့ စောင့်ကြည့်လိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက်၊ စိတ်ကူးတွေ ရပ်တန့်ပြီး ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ကို ပြန်ရောက်လာပါလိမ့်မယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2444 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T204: Creative Projects & Doctrinal Integrity).
Hswagata ပြတိုက်ကို တစ်နေ့က နာမည်ကြီး ပန်းချီဆရာတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူ့နာမည်က "ဦးဘ" ဆိုပါစို့။ သူက ပြတိုက်အတွက် ပန်းချီကားကြီး တစ်ချပ် လှူချင်တယ်တဲ့။
သူ့ရဲ့ စိတ်ကူး (Creative Visualization) က ဘာလဲဆိုတော့... "ဓာတ်တော်တွေကို နဂါးတွေ၊ ဂဠုန်တွေက ကောင်းကင်ပေါ်မှာ သယ်ဆောင်လာပြီး၊ ခေတ်မီ အာကာသယာဉ်တွေနဲ့ ဝန်းရံထားတဲ့ ပုံ" ကို ဆွဲချင်သတဲ့။ သူ့စိတ်ကူးထဲမှာတော့ ဒါဟာ ခမ်းနားထည်ဝါမှု (Magnificence) ပေါ့။
ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်တာဝန်ရှိသူတွေက စိုးရိမ်ကြတယ်။ ဒါဟာ သမိုင်းအထောက်အထား မရှိဘူး။ "သညာ ဝိပလ္လာသ" (လွန်ကဲသော စိတ်ကူးယဉ်မှု) ဖြစ်နေတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ မညီဘူး။
ဒီကိစ္စ ဘုန်းကြီးဆီ ရောက်လာတယ်။ ဘုန်းကြီးက Policy 29, Article 29.1 (Artistic Integrity & Dhamma Alignment) အရ ဆုံးဖြတ်ရတယ်။
ဘုန်းကြီးက ဦးဘကို ခေါ်တွေ့တယ်။ သူ့ရဲ့ စိတ်ကူးဉာဏ် (Creativity) ကို အရင် ချီးကျူးတယ်။
"ဦးဘ... ဒကာကြီးရဲ့ စိတ်ကူးက ဆန်းသစ်ပါတယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ ညာဘက်ခြမ်း (Right Brain) အားကောင်းတာကို ပြနေတာပဲ" လို့ ပြောတယ်။
ပြီးတော့မှ "ဒါပေမဲ့ ဒကာကြီး... ပြတိုက်ဆိုတာ 'အမှန်တရား' (Sacca) ကို ပြတဲ့နေရာ။ စိတ်ကူးယဉ်တာ (Fantasy) များသွားရင် လူတွေက ဓာတ်တော်တွေကို ဒဏ္ဍာရီပုံပြင် (Myth) လို့ ထင်သွားလိမ့်မယ်။ အဲဒီတော့ သဒ္ဓါတရား ပျက်ပြားနိုင်တယ်" လို့ ရှင်းပြတယ်။
အဖြေက ဘာလဲဆိုတော့... ဘုန်းကြီးက သူ့ကို "Creative Visualization" ကို လမ်းကြောင်း ပြောင်းပေးလိုက်တယ်။
"ဒကာကြီး... အာကာသယာဉ်တွေ အစား၊ ရှေးခေတ် သရီလင်္ကာနိုင်ငံက ဓာတ်တော် ပင့်ဆောင်တဲ့ ဓလေ့ထုံးစံ (Historical Context) ကို စိတ်ကူးယဉ်ပြီး ဆွဲပေးနိုင်မလား။ အဲဒီခေတ်က ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဆင်တွေ၊ မြင်းတွေနဲ့ ခမ်းနားတာကို ပုံဖော်ပေးပါ" လို့ တောင်းဆိုလိုက်တယ်။
ဦးဘလည်း သဘောကျသွားတယ်။ သူ့ရဲ့ စိတ်ကူးဉာဏ်ကို သမိုင်းအမှန် (History) နဲ့ ပေါင်းစပ်လိုက်တော့၊ အလွန် လက်ရာမြောက်ပြီး တန်ဖိုးရှိတဲ့ သမိုင်းဝင် ပန်းချီကားကြီး တစ်ချပ် ဖြစ်လာခဲ့တယ်။
ကြည့်စမ်း... စိတ်ကူးယဉ်ခြင်း ဆိုတာ ထိန်းကျောင်းတတ်ရင် "ပညာ" ဖြစ်တယ်။ မထိန်းကျောင်းရင် "ဝိပလ္လာသ" (ရူးသွပ်မှု) ဖြစ်သွားနိုင်တယ် ဆိုတာ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
မရှိတာကို အဟုတ်ထင်၊ မမြဲတာကို မြဲမယ်ထင်ပြီး စိတ်ကူးယဉ်ကာ မျှော်လင့်ချက်တွေနဲ့ ပင်ပန်းနေရခြင်းသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
စိတ်ကူးထဲက အာရုံတွေကို တကယ်လိုချင်ပြီး တပ်မက်စွဲလမ်းနေသော တဏှာသည် "သမုဒယသစ္စာ"။
စိတ်ကူးယဉ်မှု၊ လှည့်စားမှုများ ကင်းစင်ပြီး၊ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်သော ဉာဏ်အလင်း၊ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
စိတ်ကူးကို စိတ်ကူးမှန်းသိပြီး၊ သတိဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်မှာ နေထိုင်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း "ဝိပလ္လာသ" တည်းဟူသော စိတ်ကူးယဉ် အိပ်မက်များမှ နိုးထကြပြီး၊ အမှန်တရားကို မျက်မှောက်ပြုကာ၊ မိမိတို့၏ ဖန်တီးမှု စွမ်းအားများကို သာသနာပြုလုပ်ငန်းများတွင် အကျိုးရှိရှိ အသုံးချနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် စိတ်ကူးယဉ်ခြင်းနှင့် တရားဓမ္မ ခွဲခြားပုံ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ အနုပညာ ဖန်တီးမှု စည်းမျဉ်းများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး အမှားအမှန်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်ပြီး၊ ကောင်းသော စိတ်ကူးအိပ်မက်များသာ ဖြစ်ထွန်းနိုင်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 24, 2023
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
