နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဒေါသ (Anger) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Anger Management)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဒေါသ (Anger) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Anger Management)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၀) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ကို "ခြင်နေ့" (Mosquito Day) လို့ အထိမ်းအမှတ် ပြုထားကြတယ်။ ခြင်ဆိုတဲ့ သတ္တဝါလေးဟာ အကောင်အားဖြင့် သေးငယ်ပေမယ့် သူကိုက်လိုက်တဲ့အခါ ယားယံမှု၊ နာကျင်မှုတွေ ဖြစ်စေပြီး၊ တုပ်ကွေးတို့၊ သွေးလွန်တုပ်ကွေးတို့လို ကြီးမားတဲ့ ရောဂါဆိုးတွေကို သယ်ဆောင်လာတတ်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ "ဒေါသ" ဆိုတာဟာလည်း အစပိုင်းမှာ ခြင်ကိုက်သလောက်ပဲ နာကျင်မှု (Mental Irritation) လေးကနေ စတင်တာပါ။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ အကိုက်ခံရတဲ့ နေရာကို ကုတ်ဖဲ့လိုက်တဲ့အခါ အနာကြီး ဖြစ်သွားသလိုမျိုး၊ စိတ်ထဲက မကျေနပ်မှုကို အရှိန်မြှင့်လိုက်တဲ့အခါ "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ မီးလောင်တိုက်သွင်းမှုကြီး ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာ ခြင်အန္တရာယ် ကင်းဝေးကြသလို၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာလည်း "ဒေါသ" တည်းဟူသော ပိုးမွှားအန္တရာယ်မှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ ခြင်ကိုကြားမှ ကူးစက်သော ရောဂါများ ကင်းဝေးကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဒေါသ" (Dosa) လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ရဲ့ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်မှုနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စိတ်ပညာမှာ ခေတ်စားနေတဲ့ "Anger Management" (ဒေါသ စီမံခန့်ခွဲမှု) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လောကမှာ "စိတ်တိုတာ မကောင်းဘူး" ဆိုတာ လူတိုင်း သိကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် "စိတ်မတိုအောင် ဘယ်လို နေမလဲ"၊ "တိုလာတဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လို ဖြိုမလဲ" ဆိုတာကိုတော့ နည်းစနစ်တကျ မသိကြဘူး။ ဒေါသထွက်တဲ့အခါ တချို့က အောင့်ထားတယ်၊ တချို့က ပေါက်ကွဲပစ်လိုက်တယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ နည်းလမ်းကတော့ အောင့်ထားတာလည်း မဟုတ်ဘူး၊ ပေါက်ကွဲတာလည်း မဟုတ်ဘူး။ "သိလိုက်တာ" (Knowing) သက်သက်ပါပဲ။ အဲဒီ "သိလိုက်ခြင်း" ဟာ ဘယ်လောက် စွမ်းအားကြီးသလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ရှင်းပြသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အေးမြသွားအောင်၊ ဒေါသမီးတွေ ငြိမ်းသတ်နိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဒေါသ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အခြေခံပြီး၊ "နီလကသိုဏ်း" (Blue Kasina) ဆိုတဲ့ အေးမြတဲ့ အရောင်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေး တွဲမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ကြည်လင်နေတဲ့ ရေကန်ပြာပြာလေး တစ်ကန်ကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဒါမှမဟုတ် ကြည်လင်တဲ့ ကောင်းကင်ပြာပြာလေးကို အာရုံယူပါ။ အပြာရောင်ဟာ အေးမြခြင်း သဘောရှိတယ်။ "အေးမြတယ်... အေးမြတယ်..." လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ မိမိရဲ့ ရင်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ အပူဓာတ်၊ မကျေနပ်မှု၊ စိတ်တိုင်းမကျမှုတွေကို ဒီအပြာရောင် ရေအေးလေးနဲ့ လောင်းချလိုက်သလို ခံစားကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုလည်း မေတ္တာပို့ပါ... "ငါ့စိတ် အေးချမ်းပါစေ၊ ဒေါသကင်းပါစေ"။ ပြီးတော့ ကိုယ်မုန်းနေတဲ့ သူ၊ ကိုယ်မကျေနပ်တဲ့ သူတွေကိုလည်း ဒီရေအေးလေး ပက်ဖျန်းပေးလိုက်ပါ... "သူတို့လည်း အေးချမ်းပါစေ"။ ရင်ထဲက မီးခဲလေးတွေ ငြိမ်းသွားတဲ့အထိ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် ငြိမ်းအေးသွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Neuroscience" (ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော သိပ္ပံ) က ဒီ "ဒေါသ" ဖြစ်စဉ်ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့... ဒေါသထွက်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဘာဖြစ်သွားသလဲ သိလား။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဒါကို "Amygdala Hijack" (အမစ်ဂဒါလာ ပြန်ပေးဆွဲခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဦးနှောက်ထဲမှာ "Amygdala" ဆိုတဲ့ ဗာဒံစေ့ အရွယ်အစားလောက်ရှိတဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေး တစ်ခုရှိတယ်။ သူက "အန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး ခေါင်းလောင်း" (Alarm System) နဲ့ တူတယ်။ တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို စော်ကားလိုက်တာနဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်မကြိုက်တာ တစ်ခုခု ကြုံလိုက်ရတာနဲ့ ဒီ Amygdala က ချက်ချင်း ထအော်တော့တာပဲ။ "ဟေ့... အန္တရာယ်ပဲ၊ တိုက်ခိုက်မလား၊ ထွက်ပြေးမလား (Fight or Flight)" ဆိုပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို အမိန့်ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ Adrenaline (အဒရီနယ်လင်း) နဲ့ Cortisol (ကော်တီဆော) ဆိုတဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ သွေးကြောထဲကို ဒလဟော စီးဝင်သွားတယ်။ နှလုံးခုန် မြန်လာတယ်၊ မျက်နှာတွေ နီလာတယ်၊ လက်သီးတွေ ဆုပ်မိလာတယ်။

ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... ဒီ Amygdala က အလုပ်လုပ်နေတဲ့အချိန်မှာ၊ ဦးနှောက်ရဲ့ အရှေ့ပိုင်းမှာရှိတဲ့ "Prefrontal Cortex" (ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ ထိန်းချုပ်တဲ့ အပိုင်း) က အလုပ်မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ "Shut Down" ဖြစ်သွားတာပါပဲ။ ကားတစ်စီးမှာ ဘရိတ်ကြိုး ပြတ်သွားသလိုမျိုးပေါ့။ စိတ်ဆိုးနေတဲ့သူကို တရားချလို့ မရတာ၊ အကျိုးအကြောင်း ရှင်းပြလို့ မရတာဟာ သူ့ရဲ့ "Cortex" ပိတ်နေလို့ပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... ဒေါသထွက်ပြီး (၆) စက္ကန့်လောက်အတွင်းမှာ လူဟာ အသိဉာဏ်မဲ့တဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို လုပ်မိတတ်တယ် တဲ့။ ဒါကြောင့် "စိတ်တိုရင် ခြောက်အထိ ရေတွက်ပါ" ဆိုတာ အလကား ပြောတာ မဟုတ်ဘူး။ Cortex ပြန်ပွင့်လာအောင် အချိန်ဆွဲခိုင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အာရုံတစ်ခု (ဥပမာ - ဆဲသံ) ဝင်လာတာနဲ့၊ အဲဒီအသံက စဉ်းစားတဲ့နေရာ (Cortex) ကို မရောက်ဘဲ၊ ဒေါသဖြစ်တဲ့နေရာ (Amygdala) ကို အရင်ရောက်သွားတယ်။ ဒါကြောင့် "ပါးစပ်က အရင်ထွက်သွားတယ်၊ ပြီးမှ မှားမှန်းသိတယ်" ဆိုတာ ဖြစ်ရတာပေါ့။ သိပ္ပံပညာက ဒေါသကို "Temporary Madness" (ယာယီ ရူးသွပ်ခြင်း) လို့တောင် တင်စားကြပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "ဒေါသ" (Dosa) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ အတိအကျ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ဒုဿတီတိ ဒေါသော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "မိမိမှီရာ စိတ်ကို ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် ဒေါသ မည်၏" တဲ့။

ရိုးရိုးလေး စဉ်းစားကြည့်ပါ... ဒေါသထွက်တဲ့အခါ သူများမပျက်စီးခင် ကိုယ့်စိတ်က အရင် ပျက်စီးသွားတယ်။ ရေကြည်တစ်ခွက်ထဲကို အဆိပ်ခတ်လိုက်သလို၊ နို့ခွက်ထဲကို သံပုရာရည် ညှစ်ထည့်လိုက်သလိုမျိုး၊ စိတ်အစဉ်ကြီးတစ်ခုလုံး ပူလောင်နောက်ကျိသွားတယ်။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ဒေါသရဲ့ လက္ခဏာက "စဏ္ဍိက္က လက္ခဏာ" တဲ့။ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်တဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ မြွေပွေးမြွေဟောက်က ပါးပျဉ်းထောင်ပြီး ပေါက်မယ်ဆိုတဲ့ ပုံစံမျိုးပေါ့။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ဝိသုမနဒ္ဒန ရသ" တဲ့။ ကိုယ်မှီရာ နေရာကို လောင်ကျွမ်းစေတယ်။ တောမီးလိုပဲ... တောမီးဟာ လောင်စာရှိသမျှကို ဝါးမြိုသလို၊ ဒေါသကလည်း ကိုယ့်ရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ အလှအပ၊ စီးပွားရေး၊ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်း အားလုံးကို လောင်ကျွမ်းပစ်လိုက်တယ်။

ဘုရားရှင်က ဒေါသနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဥပမာတစ်ခု ပေးဖူးတယ်။ "ပူလောင်နေတဲ့ သံခဲကို ကိုင်ပြီး သူများကို ပစ်ပေါက်ဖို့ လုပ်တဲ့သူနဲ့ တူတယ်" တဲ့။ သူများကို မထိခင် ကိုယ့်လက်က အရင် ကျွမ်းတာပါပဲ။ ဒေါသမှာ အပေါင်းအဖော်တွေလည်း ရှိသေးတယ်။ "ဣဿာ" (မနာလိုတာ)၊ "မစ္ဆရိယ" (ဝန်တိုတာ)၊ "ကုက္ကုစ္စ" (နောင်တရတာ)။ ဒီတရားတွေဟာ ဒေါသအုပ်စုဝင် (Dosa-mula Cetasikas) တွေချည်းပါပဲ။ သူတို့ ဝင်လာရင် စိတ်ဟာ ဘယ်တော့မှ မအေးချမ်းတော့ဘူး။

ကဲ... အခု ဒီ "ဒေါသ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ဒေါသကို "ငါ စိတ်ဆိုးတယ်" လို့ မကြည့်ဘဲ "မီးဓာတ်" (Tejo Dhatu) တစ်ခု လောင်ကျွမ်းနေတယ်လို့ မြင်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Anger):

တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို ဝေဖန်လိုက်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): နားထဲကို အသံတစ်ခု ဝင်လာတယ်။ "ခင်ဗျား လုပ်တာ ညံ့တယ်" ဆိုတဲ့ အသံ (သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဖဿ (Contact): နားအကြည်နဲ့ အသံ တိုက်ဆိုင်သွားတယ်။ (သောတဖဿ)။

(၃) သညာ (Perception): "ဒါ ငါ့ကို စော်ကားတာ၊ ဒါ ငါ့ကို အပြစ်ပြောတာ" ဆိုပြီး အတိတ်က မှတ်ဉာဏ်နဲ့ ပေါင်းပြီး "အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်" လိုက်တယ်။

(၄) ဝေဒနာ (Feeling): ရင်ထဲမှာ "ဒိန်း" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ မခံချင်တဲ့ ခံစားမှု (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ) ပေါ်လာတယ်။

(၅) ဒေါသ (Reaction): အဲဒီ ဝေဒနာကို မကျေနပ်တော့ "တုံ့ပြန်မယ်" ဆိုတဲ့ တွန်းကန်အား ပေါ်လာတယ်။ ရင်ဘတ်ထဲမှာ ပူလာတယ်၊ တင်းလာတယ်။ ဒါဟာ ဒေါသ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

သာမန်လူက "ဟိုလူ့" ကို ကြည့်ပြီး ဒေါသထွက်တယ်။ ယောဂီက "ကိုယ့်ရင်ထဲက အပူ" ကို ကြည့်ပြီး တရားမှတ်ရမယ်။

"ပူတယ်... ပူတယ်"၊ "တင်းတယ်... တင်းတယ်" လို့ ရှုပါ။

ကိုယ့်ကို ဆဲတဲ့လူကို မကြည့်နဲ့။ အဲဒီလူက "လောင်စာ" (Fuel)။ ကိုယ့်ရင်ထဲက ဒေါသက "မီး" (Fire)။ လောင်စာကို ကြည့်နေသမျှ မီးက တောက်နေမှာပဲ။ မျက်လုံးကို မှိတ်၊ ကိုယ့်ရင်ဘတ်ထဲကို စိတ်စိုက်၊ "အို... ပူလိုက်တဲ့ သဘောတရားပါလား၊ လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ ဓာတ်သဘောပါလား" လို့ ကြည့်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို ကြည့်လိုက်တာနဲ့ "ငါ" ပျောက်သွားတယ်။ "ငါ စိတ်ဆိုးတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဒေါသဓာတ် လောင်နေတာ" လို့ သိလိုက်ရတယ်။ အဲဒီလို သိလိုက်တဲ့ "သတိ" (Mindfulness) ဟာ မီးသတ်ဆေးဘူးပါပဲ။ ခဏနေရင် အဲဒီ အပူရှိန် တဖြည်းဖြည်း ကျသွားတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အဲဒါ "နိရောဓ" (Cessation) ကို မျက်မှောက်ပြုတာပဲ။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "ရတနာသုံးပါးကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ခြင်း" (Renewing Refuge) သဘောကို နှလုံးသွင်းကြည့်ရအောင်။ ဩဂုတ်လရဲ့ Theme ဟာ "သိပ္ပံနှင့် ရုပ်နာမ်" ဖြစ်တဲ့အတွက်... "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ "ငါ့စိတ်ထဲက ဒေါသမီးကို ဘုရားရှင်ရဲ့ မေတ္တာရေအေးနဲ့ ငြိမ်းသတ်ပါ၏" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရပါမယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ "အာဃာတ" (ရန်ငြိုး) ကို "မေတ္တာ" နဲ့ အနိုင်ယူခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒေဝဒတ်က ကျောက်မောင်းဆင်ပြီး သတ်ဖို့ ကြိုးစားတာတောင် ဘုရားရှင်ရဲ့ စိတ်တော်ဟာ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိ၊ ဒေါသ ဖြစ်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီ "အဒေါသ" ဓာတ်ကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ကူးယူ တည်ဆောက်တာဟာ သရဏဂုံ တည်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The 90-Second Rule):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်မှာ စိတ်တိုစရာ ကြုံလာရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ခန္ဓာကိုယ်ကို စစ်ဆေးပါ (Body Scan): စိတ်တိုလာပြီဆိုရင် ချက်ချင်း ခန္ဓာကိုယ်ကို သတိကပ်။ "ရင်ဘတ် တင်းနေသလား"၊ "လက်သီး ဆုပ်မိနေသလား"၊ "အသက်ရှူ မြန်နေသလား"။ ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုကို အရင်ကြည့်။

(၂) (၉၀) စက္ကန့် စောင့်ပါ (The Pause): နျူရိုသိပ္ပံပညာရှင် Jill Bolte Taylor ပြောသလိုပဲ၊ ဒေါသဟော်မုန်းတွေ သွေးထဲမှာ လည်ပတ်ဖို့ (၉၀) စက္ကန့်ပဲ ကြာတယ်။ အဲဒီ (၉၀) စက္ကန့်အတွင်းမှာ ဘာမှ ပြန်မပြောနဲ့။ ရေတစ်ခွက် သောက်လိုက်။ အသက်ပြင်းပြင်း ရှူလိုက်။

(၃) နာမည်တပ်ပါ (Labeling): "ဒေါသ... ဒေါသ" သို့မဟုတ် "စိတ်ဆိုးနေတယ်... စိတ်ဆိုးနေတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ပါ။ နာမည်တပ်လိုက်ရင် Amygdala ရဲ့ အရှိန် ကျသွားတတ်တယ်။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဒေါသကို မထိန်းနိုင်ရင် ဘယ်လို ပျက်စီးတတ်သလဲ၊ စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲရင် ဘယ်လို အကျိုးရှိသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာနမှာ "ကိုလှမောင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ ကိုလှမောင်က အလုပ်တော့ ကြိုးစားတယ်၊ ဒါပေမယ့် သူက "မီးခြစ်ဆံ" လိုပဲ။ ခေါင်းကို နည်းနည်း ပွတ်လိုက်တာနဲ့ "ထ" ခနဲ တောက်တော့တာပဲ။ တစ်နေ့တော့... ပြတိုက်မှာ လူရှင်းနေတဲ့ အချိန်၊ သန့်ရှင်းရေး ဝန်ထမ်း "မမြ" က ကြမ်းတိုက်ရင်းနဲ့ ကိုလှမောင်ရဲ့ စားပွဲပေါ်က မှတ်တမ်းစာအုပ်ကို မတော်တဆ ရေစိုအောင် လုပ်မိသွားတယ်။

သာမန်ဆိုရင်တော့ တောင်းပန်လိုက်ရင် ပြီးတဲ့ကိစ္စပေါ့။ ဒါပေမယ့် ကိုလှမောင်ရဲ့ Amygdala က ချက်ချင်း Hijack လုပ်လိုက်တယ်။ "မင်း ကန်းနေလား၊ ဒါ အရေးကြီးစာအုပ်ကွ" ဆိုပြီး အော်ကြီးဟစ်ကျယ် လုပ်တော့တာပဲ။ မမြက ကြောက်ပြီး ငိုတယ်။ ဧည့်သည်တချို့တောင် လန့်ပြီး ကြည့်ကုန်ကြတယ်။ ကိုလှမောင်က ဒေါသအရှိန်နဲ့ စားပွဲကိုပါ ထုလိုက်တော့ သူ့လက်လည်း နာ၊ စားပွဲမှန်လည်း အက်သွားတယ်။ (ဒေါသကြောင့် ကိုယ်ရော စိတ်ရော ပစ္စည်းပါ ပျက်စီးတာနော်)။

ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T211" (Conflict & Grievance Report) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 16, Article 16.3" (Conflict Resolution & Anger Management) ကို ကိုးကားပြီး ကိုလှမောင်ကို ခေါ်ယူ ဆုံးမရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်သည် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ဒေါသပေါက်ကွဲမှုကို လုံးဝ လက်မခံ (Zero Tolerance)။ သို့သော် ဝန်ထမ်းများ၏ စိတ်ခံစားမှုကို နားလည်ပြီး ပြန်လည် ထိန်းကျောင်းခွင့် ပေးသည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ကိုလှမောင်ကို T211 ဇယားကွက် ပေးပြီး "Incident Reflection" (ဖြစ်စဉ် သုံးသပ်ချက်) ရေးခိုင်းတယ်။

"ကိုလှမောင်... မင်း အဲဒီအချိန်မှာ ဘာဖြစ်သွားလဲ၊ ပြန်ရေးပြ"။

ကိုလှမောင်က ရေးတယ်... "ကျွန်တော် ဒေါသ ထိန်းမရ ဖြစ်သွားပါတယ်"။

"ကောင်းပြီ... မင်း ဒေါသထွက်တာ စာအုပ်စိုလို့လား၊ ဒါမှမဟုတ် မင်းရဲ့ အာဏာကို မလေးစားဘူးလို့ ထင်လို့လား"။

ကိုလှမောင် စဉ်းစားတယ်။ "ကျွန်တော့်ကို ဂရုမစိုက်ဘူးလို့ ထင်မိလို့ပါ ဘုရား"။

"... မင်းရဲ့ 'မာန' ကို ထိလို့ 'ဒေါသ' ထွက်တာ။ စာအုပ်က အကြောင်းပြချက်ပဲ"။

ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို "Time-out Rule" သင်ပေးလိုက်တယ်။ နောက်တစ်ခါ စိတ်တိုရင် ချက်ချင်း အပြင်ထွက်၊ သစ်ပင်သွားကြည့်၊ ရေသွားသောက်၊ (၁၀) မိနစ်နေမှ ပြန်လာလို့ မှာလိုက်တယ်။ ကိုလှမောင်လည်း ဒီနည်းကို ကျင့်သုံးတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ သူ စိတ်တိုစရာ ကြုံရင် "ခဏလေးနော်" ဆိုပြီး အပြင်ထွက်သွားတယ်။ ပြန်လာရင် ပြုံးပြုံးလေး ဖြစ်နေပြီ။ ဒါဟာ "Case-2523" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Anger Management" ဆိုတာ ဒေါသ မဖြစ်အောင် တားတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဖြစ်လာတဲ့ ဒေါသကို မပေါက်ကွဲစေဘဲ ဘေးကင်းရာကို လမ်းလွှဲပေးလိုက်တာ (Channeling the energy) ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဒေါသ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ဒေါသကြောင့် စိတ်ပူလောင်ရတာ၊ ရုပ်အဆင်း ပျက်စီးတာ၊ ဘေးပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ အဆင်မပြေ ဖြစ်ရတာတွေဟာ ဆင်းရဲခြင်း ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒေါသကို ဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းရင်းဟာ သူတစ်ပါးကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်စိတ်တိုင်းကျ ဖြစ်ချင်တဲ့ "တဏှာ"၊ မဖြစ်ရင် မကျေနပ်တဲ့ "ပဋိဃ" (Resentment) တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဒေါသမီး ငြိမ်းအေးပြီး၊ မေတ္တာရေအေးဖြင့် အေးချမ်းသွားသော စိတ်အခြေအနေ၊ အဒေါသဓာတ် (Non-hatred) ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ဖို့အတွက် သတိ၊ ဝီရိယ၊ ပညာ ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ခြင်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ခြင်ကိုကြားမှ ကူးစက်သော ရောဂါများ ကင်းဝေးကြပါစေ"။ ထို့အတူ အာရုံခြောက်ပါးမှ တစ်ဆင့် ကူးစက်လာတတ်သော "ဒေါသ" တည်းဟူသော စိတ်ရောဂါပိုးမှလည်း ကင်းဝေးကြပါစေ။ သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) တည်းဟူသော ခြင်ထောင်ကို ထောင်ထားပြီး၊ မေတ္တာတည်းဟူသော ဆေးကို လိမ်းကျံလျက်၊ အေးချမ်းသာယာသော ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ ဒေါသကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃