နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-272) - တိရစ္ဆာန (Tiracchana/Animals) နှင့် တိရစ္ဆာန် ဗေဒ/စောင့်ရှောက်ရေး (Zoology & Animal Welfare)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-272) - တိရစ္ဆာန (Tiracchana/Animals) နှင့် တိရစ္ဆာန် ဗေဒ/စောင့်ရှောက်ရေး (Zoology & Animal Welfare)

ကိုးကားကျမ်း - ဓမ္မပဒ၊ ဒဏ္ဍဝဂ် (သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ - သတ္တဝါအားလုံး ဒဏ်ကို ကြောက်ကုန်၏)။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Ethology & Animal Sentience (တိရစ္ဆာန် အပြုအမူဗေဒနှင့် ခံစားသိရှိနိုင်စွမ်း)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလပြည့်နေ့ (အဘိဓမ္မာအခါတော်နေ့) ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် အောက်တိုဘာလ (၄) ရက်နေ့ဆိုရင် "ကမ္ဘာ့တိရစ္ဆာန်များနေ့" (World Animal Day) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ "သတ္တဝါ" (Beings) လို့ ပြောလိုက်ရင် လူရော၊ နတ်ရော၊ တိရစ္ဆာန်ရော အားလုံး အကျုံးဝင်ပါတယ်။

တိရစ္ဆာန်တွေဟာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ "အပါယ်ဘုံသား ဆွေမျိုးများ" ဖြစ်ကြပါတယ်။ သံသရာမှာ ကျင်လည်ခဲ့ကြစဉ်က တိရစ္ဆာန် မဖြစ်ဖူးတဲ့သူ မရှိပါဘူး။ သူတို့မှာလည်း အသက်ရှင်ချင်တဲ့စိတ်၊ နာကျင်တတ်တဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး "အဟိံသ" (ညှဉ်းဆဲခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) တရားကို လက်ကိုင်ပြုပြီး၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မေတ္တာထားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "တိရစ္ဆာန" (Tiracchana) လို့ ခေါ်တဲ့ ဖီလာသွား သတ္တဝါများနှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Animal Sentience" (တိရစ္ဆာန်တို့၏ ခံစားသိရှိနိုင်စွမ်း) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက တိရစ္ဆာန်တွေကို "အသိဉာဏ် မရှိဘူး" လို့ ထင်ပြီး နှိပ်စက်တတ်ကြတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေကတော့ တိရစ္ဆာန်တွေမှာလည်း ဝမ်းနည်းမှု (Grief)၊ ပျော်ရွှင်မှု (Joy) နဲ့ စာနာမှု (Empathy) တွေ ရှိတယ်ဆိုတာ သက်သေပြထားပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ရက်စက်မှုတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ အကြင်နာတရားတွေ ပေါက်ဖွားလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "သက်ရှိများ" ဖြစ်တဲ့အတွက် "မေတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Loving-kindness) ကို တိရစ္ဆာန်များအပေါ် အာရုံပြုပြီး ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိမြင်ဖူးတဲ့ ခွေးလေး၊ ကြောင်လေး သို့မဟုတ် ငှက်ကလေး တစ်ကောင်ကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ သူတို့ရဲ့ မျက်လုံးလေးတွေကို ကြည့်ပါ။ သူတို့လည်း ဗိုက်ဆာတတ်တယ်၊ ကြောက်တတ်တယ်၊ ချစ်တတ်တယ်။ "သင်တို့လည်း ဘေးကင်းကြပါစေ... သင်တို့လည်း ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်ကင်းကြပါစေ"။ ကိုယ့်ရဲ့ မေတ္တာအလင်းရောင်ကို တောထဲ တောင်ထဲ ရေထဲမှာ ရှိတဲ့ သတ္တဝါအားလုံးဆီ ဖြန့်ကျက်ပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး နူးညံ့ပြီး ကရုဏာ ဖြစ်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Zoology" (သတ္တဗေဒ) နဲ့ "Ethology" (တိရစ္ဆာန် အပြုအမူဗေဒ) က ဒီ "တိရစ္ဆာန် အသိဉာဏ်" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

၂၀၁၂ ခုနှစ်မှာ ကမ္ဘာကျော် သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Cambridge Declaration on Consciousness" (သိစိတ်ဆိုင်ရာ ကြေညာစာတမ်း) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့တယ်။ အဲဒီမှာ "လူသားတွေသာလျှင် သိစိတ် (Consciousness) ရှိတာ မဟုတ်ဘူး။ တိရစ္ဆာန်တွေမှာလည်း ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံအရ ခံစားသိရှိနိုင်စွမ်း ရှိတယ်" လို့ အတည်ပြုခဲ့ပါတယ်။

• Pain: တိရစ္ဆာန်တွေမှာလည်း လူတွေလိုပဲ နာကျင်မှု အာရုံခံဆဲလ် (Nociceptors) တွေ ရှိတယ်။ ရိုက်ရင် နာတယ်။

• Emotion: ဆင်တွေဟာ သေသွားတဲ့ အဖော်အတွက် ဝမ်းနည်းပက်လက် ငိုကြွေးတတ်တယ်။

• Intelligence: ကျီးကန်းတွေ၊ လင်းပိုင်တွေဟာ ကိရိယာတန်ဆာပလာ (Tools) သုံးပြီး ပြဿနာဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် တိရစ္ဆာန်တွေကို "ပစ္စည်း" (Commodity) လို သဘောမထားဘဲ၊ "သက်ရှိ" (Sentient Beings) အဖြစ် ဆက်ဆံဖို့ "Animal Welfare Science" (တိရစ္ဆာန် သာယာဝပြောရေး သိပ္ပံ) က တိုက်တွန်းထားပါတယ်။

ဒါကို ပိုပြီး မြင်သာအောင် ဦးပဉ္ဇင်း ပုံလေးတစ်ပုံ ထုတ်ကြည့်ရအောင်။

တွေ့လား သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံချင်း မတူပေမယ့်၊ "ခံစားမှု ဗဟိုချက်" (Emotional Center) ကတော့ တူညီနေပါတယ်။ သူတို့လည်း နာတတ်တယ်၊ ကြောက်တတ်တယ် ဆိုတာ သိပ္ပံနည်းကျ အမှန်တရားပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ စာပေကျမ်းဂန်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ "တိရစ္ဆာန" (Tiracchana) ဆိုတာ "ဖီလာသွားသော သတ္တဝါ" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ လူတွေက မတ်မတ်သွားပေမယ့်၊ တိရစ္ဆာန်တွေက ကန့်လန့် (Horizontal) သွားကြတယ်။ စိတ်အနေအထားကလည်း မဂ်ဖိုလ်နဲ့ "ဖီလာ" ဖြစ်နေတယ် (တရားထူး မရနိုင်ဘူး)။

ဒါပေမယ့် ဘုရားရှင်က "သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ" (သတ္တဝါအားလုံး ဒဏ်ကို ကြောက်ကုန်၏)၊ "သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ မစ္စုနော" (သတ္တဝါအားလုံး သေခြင်းကို ကြောက်ကုန်၏) လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။

ဘုရားလောင်း ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ပါရမီဖြည့်စဉ်က ဆင်၊ မျောက်၊ သမင် စတဲ့ တိရစ္ဆာန်ဘဝတွေမှာ ကျင်လည်ခဲ့ရပြီး၊ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သော်လည်း "ကျေးဇူးသိတတ်ခြင်း၊ ခေါင်းဆောင်ကောင်းခြင်း" စတဲ့ အရည်အချင်းတွေ ပြသခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တိရစ္ဆာန်ဆိုတာ အထင်သေးစရာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ကံမကောင်းလို့ ရောက်သွားတဲ့ သံသရာ ခရီးသွားဖော်များ" သာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "တိရစ္ဆာန" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "စိတ္တာနုပဿနာ" (စိတ်ကို လေ့လာခြင်း) ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Empathy):

လမ်းဘေးက ခွေးဝဲစားလေး တစ်ကောင်ကို မြင်လိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) Seeing (မြင်ခြင်း): မျက်စိက ခွေးကို မြင်တယ်။ (ရူပါရုံ)။

(၂) Judgment (ဆုံးဖြတ်ခြင်း): "ရွံစရာကြီး" လို့ ထင်ရင် (ဒေါသ/မာန)။ "သနားစရာလေး" လို့ ထင်ရင် (ကရုဏာ)။

(၃) Reflection (ဆင်ခြင်ခြင်း): "သူလည်း ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ငါလည်း ခန္ဓာ ၅-ပါး။ သူလည်း ဒုက္ခရောက်နေတာ၊ ငါလည်း ဒုက္ခရောက်နေတာ။ အတူတူပါပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းခြင်း။

(၄) Action (ကံ): အစာကျွေးလိုက်တာ၊ မောင်းထုတ်လိုက်တာ (ကာယကံ)။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကို တွေ့ရင် "အကောင်" (Beast) လို့ မကြည့်ပါနဲ့။

"ရုပ်နာမ် အစုအဝေး" လို့ ကြည့်ပါ။

သူ့မျက်လုံးထဲက "ကြောက်စိတ်" (Fear) ကို မြင်အောင်ကြည့်။

"ကြောက်တယ်... ကြောက်တယ်"။

အဲဒီ ကြောက်စိတ်ဟာ ငါ့မှာ ဖြစ်တဲ့ ကြောက်စိတ်နဲ့ အတူတူပါပဲလား။

"ငါသည် သူ့ကို ဒုက္ခမပေး။ ဘေးမဲ့ပေးပါ၏" (Abhaya Dana) လို့ နှလုံးသွင်းလိုက်ပါ။

အဲဒီအချိန်မှာ ကိုယ့်စိတ်ထဲ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ငြိမ်းအေးမှု" ကို ပြန်ကြည့်ပါ။ ဒါဟာ မေတ္တာပါရမီ ဖြစ်သွားပါပြီ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "သတ္တဝါအပေါင်း၏ မိတ်ဆွေ" (Friend of All Beings) အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်သည် နာဠာဂီရိ ဆင်ကို မေတ္တာဖြင့် ယဉ်ကျေးစေခဲ့သည်။ "ငါသည် သက်ရှိအားလုံးအပေါ် ညှဉ်းဆဲခြင်း (Himsa) ကို စွန့်လွှတ်၍၊ စောင့်ရှောက်ခြင်း (Rakgha) ကို ပြုပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Animal Kindness):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ တိရစ္ဆာန်လေးတွေနဲ့ တွေ့ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Don't Harm: ခြင်ကိုက်ရင်တောင် ချက်ချင်း မရိုက်ပါနဲ့။ "သူလည်း စားဝတ်နေရေး ရှာတာပဲ" လို့ တွေးပြီး ဖြည်းဖြည်း မောင်းထုတ်ပါ။ (သီလ)။

(၂) Share Food: ငှက်လေးတွေ၊ ခွေးလေးတွေအတွက် အစာကျွေးပါ။ ရေခွက် ချထားပေးပါ။ (ဒါန)။

(၃) Observe Moha: တိရစ္ဆာန်တွေရဲ့ မသိနားမလည်မှု (မောဟ) ကို ကြည့်ပြီး၊ "ငါ ဒီလိုဘဝ မရောက်အောင် ကုသိုလ်ကြိုးစားမယ်" လို့ သံဝေဂယူပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ တိရစ္ဆာန်ကို မေတ္တာထားလို့ အကျိုးပေးခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်ပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ဝင်းထဲကို လမ်းပျောက်ပြီး ခွေးလေခွေးလွင့် တစ်ကောင် ရောက်လာတယ်။ သူက ဗိုက်ဆာပြီး ဟောင်နေတော့ ဧည့်သည်တွေ လန့်ကုန်တယ်။ လုံခြုံရေး "ကိုလှ" က ဒုတ်ဆွဲပြီး ရိုက်ထုတ်ဖို့ လုပ်တယ်။

"သွား... သွား... ဒီကောင်ကို ရိုက်ထုတ်လိုက်"။

ဒါကို ဦးပဉ္ဇင်း မြင်တော့ တားလိုက်တယ်။ "နေပါဦး ကိုလှရယ်။ သူ့ကို ရိုက်ထုတ်ရင် သူက ကြောက်ပြီး ပြန်ကိုက်လိမ့်မယ်။ ဒါ အဖြေမဟုတ်ဘူး"။

ဦးပဉ္ဇင်းက "Template T252" (Animal Encounter & Welfare Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် မူဝါဒ "Policy No. 27, Article 27.5" (Animal Protection & Coexistence) ကို ကိုးကားပြီး ညွှန်ကြားတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ပြတိုက်ဝင်းအတွင်း ရောက်ရှိလာသော တိရစ္ဆာန်များကို ညှဉ်းဆဲခြင်း မပြုရ။ ဘေးကင်းစွာ ဖယ်ရှား (Safe Removal) သို့မဟုတ် စောင့်ရှောက်ရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ဝန်ထမ်း "မနီ" ကို အစာနည်းနည်း ယူခိုင်းပြီး ခွေးလေးကို ကျွေးခိုင်းတယ်။ ခွေးလေးက အစာစားပြီးတော့ အမြီးနန့်ပြီး ငြိမ်သွားတယ်။ ပြီးမှ သူ့ကို ဂိတ်ပေါက်အပြင်ဘက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ခေါ်ထုတ်သွားတယ်။ သူက မနီကို ကျေးဇူးတင်တဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့ ကြည့်ပြီး ထွက်သွားတယ်။

နောက်ပိုင်း အဲဒီခွေးလေးက ညဘက်ဆို ပြတိုက်ဂိတ်ပေါက်နားမှာ အိပ်ပြီး လုံခြုံရေး ကူစောင့်ပေးတယ်။ သူစိမ်းလာရင် ဟောင်ပေးတယ်။

ကိုလှက ပြောတယ်... "ဆရာတော်... တိရစ္ဆာန်ဆိုတာ မေတ္တာထားရင် ကျေးဇူးသိတတ်သားပဲ"။

ဒါဟာ "Case-2572" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "အကြမ်းဖက်ခြင်းသည် ရန်ကို ပွားစေ၏၊ မေတ္တာသည် ရန်ကို ငြိမ်းစေ၏" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "တိရစ္ဆာန နှင့် သတ္တဝါစောင့်ရှောက်ရေး" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: တိရစ္ဆာန်ဘဝ၏ အသိဉာဏ်ကင်းမဲ့ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ရခြင်း၊ တစ်ကောင်နှင့်တစ်ကောင် သတ်စားရခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက မောဟ (မသိမှု) နှင့် ကာမရာဂ (မက်မောမှု) တို့သည် သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: အပါယ်ဘေးမှ လွတ်ကင်းပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတ္တဝါများအပေါ် မေတ္တာထားခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ ပါရမီဖြည့်ခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၉) ရက်၊ တိရစ္ဆာန်များနေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး သက်ရှိသတ္တဝါ အားလုံးအပေါ် မေတ္တာကရုဏာ ထားနိုင်ကြပါစေ"။ အပါယ်ဘုံသား တိရစ္ဆာန်များကို ကြည့်၍ သံဝေဂရကာ၊ လူ့ဘဝရခိုက်တွင် ကုသိုလ်တရားများကို မမေ့မလျော့ ပွားများအားထုတ်ရင်း "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃