REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS
2.1 Introduction
ဤအခန်း (၂) သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ပြုလုပ်မည့် သုတေသနအတွက် ခိုင်မာသော သီအိုရီ အုတ်မြစ်နှင့် လမ်းပြမြေပုံ (Roadmap) ကို တည်ဆောက်ပေးမည့် အခန်းဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ဤအခန်းတွင် ဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများ (Traditional Doctrinal Theories) ကို အရင်ဆုံး ခြေကုပ်ယူမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်က လက်ခံထားသော ရုပ်ဝတ္ထု ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများ (Material Culture Theories) ဆီသို့ ယုတ္တိကျကျ ချိတ်ဆက် စီးဆင်းသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့ သဘောတရားများကို နှိုင်းယှဉ် တည်ဆောက် ပြီးနောက်၊ ယခင်ပညာရှင်များ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို အကြောင်းအရာအလိုက် (Thematically) ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ကာ ဤသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ် (Research Gap) ကို ဖော်ထုတ်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤအခန်း (၂) ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သုတေသနခေါင်းစဉ်နှင့် သက်ဆိုင်သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များ (Theoretical Framework) နှင့် ဆက်စပ်သုတေသနများအား စနစ်တကျ ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ရန်ဖြစ်သည်။ ဤသုတေသနသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများ (Traditional Theravada Narratives) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ လက်တွေ့အထောက်အထားများ (Modern Archaeological Evidence) အကြားရှိ ကွဲလွဲမှုနှင့် ဆက်စပ်မှုများကို ပေါင်းကူးတံတားသဖွယ် ချိတ်ဆက်တင်ပြရန် ရည်ရွယ်သည်။ ထိုသို့ လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စာပေမှတ်တမ်းများ (Literary Records) သာမက၊ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) နှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် သုတေသန၏ ခိုင်မာမှုကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။
ဤစာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက် အခန်းကို အဓိကအားဖြင့် အပိုင်း (၄) ပိုင်းဖြင့် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပထမဦးစွာ အပိုင်း (၂.၂) တွင် "သဘောတရားနှင့် အယူအဆများ" (Concepts and Theories) ကို တင်ပြမည်ဖြစ်ပြီး၊ ယင်း၌ ကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အယူအဆများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များကို ခွဲခြားဆွေးနွေးမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၂.၃) တွင် "ဆက်စပ်သုတေသနများအား ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း" (Review of Related Research Works) ကို အကြောင်းအရာအလိုက် ပေါင်းစပ်ခွဲမ်းစိတ်သည့်စနစ် (Thematic Synthesis) ဖြင့် တင်ပြမည်ဖြစ်သည်။ တတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၂.၄) တွင် လက်ရှိစာပေများ၌ လိုအပ်ချက်ဖြစ်နေသော "သုတေသနကွက်လပ်" (Research Gap) ကို ဖော်ထုတ်ပြသမည်ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် အပိုင်း (၂.၅) ၌ ဤအခန်းတစ်ခန်းလုံး၏ အကျဉ်းချုပ် "နိဂုံး" (Conclusion) ကို ဖော်ပြမည်ဖြစ်သည်။
ဤအခန်း၌ ဖော်ထုတ်မည့် စာပေဆိုင်ရာ အထောက်အထားများနှင့် သီအိုရီမူဘောင်များသည် သုတေသန၏ အဓိကရည်မှန်းချက်များကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ ကျမ်းဂန်လာမှတ်တမ်းများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများအား အပြန်အလှန် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် သုတေသနသည် အခန်း (၃) ရှိ သုတေသနနည်းစနစ် (Research Methodology) ကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေမည်ဖြစ်ပြီး၊ အခန်း (၄) တွင် ဆောင်ရွက်မည့် Case Study အချက်အလက်များကို ခွဲမ်းစိတ်ရာ၌ ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့် (Analytical Lens) ကို ရရှိစေမည်ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည့် အရည်အသွေးမြင့် သုတေသနတစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် အထောက်အကူပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။
2.2 ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သဘောတရား
ဓာတ်တော် (Dhatu) ဟူသော သဘောတရားသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ရာ အရာဝတ္ထုအဖြစ် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိပါသည်။
ပါဠိအဘိဓာန်များနှင့် ပိဋကတ်တော်များအရ ဤကိုးကွယ်ရာ ဓာတ်တော်များ ကို
(၁) သရီရိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများ)၊
(၂) ဥဒ္ဒေသိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရည်မှန်း၍ ထုလုပ်ထားသော ရုပ်ပွားတော်၊ ဆင်းတုတော်များ)၊ နှင့်
(၃) ပရိဘောဂိကဓာတ် (မြတ်စွာဘုရားရှင် အသုံးပြုခဲ့သော ဗောဓိပင်၊ သပိတ်တော် အစရှိသည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ) ဟူ၍ သုံးမျိုး တိကျစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသုတေသန၏ အဓိက အာရုံစိုက်ရာဖြစ်သော သွားတော်နှင့် စွယ်တော်များသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သည့် "သရီရိကဓာတ်တော်" အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်ပါသည်။
ဤသို့ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုကို ကာလိင်္ဂဗောဓိဇာတ် အစရှိသော ကျမ်းဂန်များတွင် အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် စွယ်တော် (၄) ဆူ၏ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို ဘာသာရေး သင်္ကေတတစ်ရပ်အဖြစ် တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။
သို့ဖြစ်ရာ ဤသီအိုရီသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ အကန့်အသတ်ဖြင့် မည်သို့ အထွတ်အမြတ်ထားကြောင်းကို နားလည်ရန် ဤသုတေသနအတွက် အဓိကကျသော ပထမအုတ်မြစ် (First Lens) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေကျမ်းဂန်များအရ "ဓာတ်တော်" (Dhatu) ဟူသည်မှာ သာမန်ရုပ်ကြွင်းများမဟုတ်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်အာနုဘော် ကိန်းဝပ်နေသည့် သက်ရှိထင်ရှားရုပ်ကလာပ်တော်များအဖြစ် အယူအဆရှိကြသည်။ ပါဠိစာပေ၌ ဓာတ်တော်များကို "သရီရိကဓာတ်တော်" (Sariirika-dhatu) ဟု ဖွင့်ဆိုပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ယင်းတို့ကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ကိုးကွယ်သည်နှင့် တူညီသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် ၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် ဓာတ်တော်များကို ရှစ်ပြည်ထောင်ဝေစုခွဲဝေခြင်းနှင့် ယင်းတို့ကို စေတီတည်၍ ကိုးကွယ်ခြင်းသည် လူနတ်တို့အတွက် အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေကြောင်း ဖော်ပြ ထားသည်။ ဤအယူအဆသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို အခြေခံသည့် ရိုးရာကိုးကွယ်မှုစနစ်၏ အဓိကသီအိုရီမူဘောင် ဖြစ်လာသည်။
အထူးသဖြင့် သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်များ၌ အရေအတွက်အားဖြင့် လေးဆူသာ ကျန်ရစ်ကြောင်း တိကျသော အယူအဆရှိသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်လေးဆူအား နတ်ပြည်၊ ဂန္ဓာရတိုင်း၊ ကာလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်း) နှင့် နဂါးပြည်တို့၌ ပင့်ဆောင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ဟု ကျမ်းဂန်များက ဆိုသည်။ ဗုဒ္ဓဝံသ နှင့် ဒါဌာဝံသ ကျမ်းများတွင် သွားတော် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ခရီးစဉ်ကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး ယင်းတို့သည်သာ စစ်မှန်သော သွားတော်များဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဖော်ပြထားသည်။ ဤကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်လာ အကန့်အသတ် (Doctrinal Limit) သည် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အဓိကကျသော မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းဂန်စာပေများကို လေ့လာရာတွင် "ဓာတ်တော်" (Dhātu သို့မဟုတ် Sarīra) ဟူသော ဝေါဟာရသည် သာမန်ရုပ်ကြွင်း အကြွင်းအကျန် (mere human remains) ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ထက် များစွာပိုမို နက်ရှိုင်းကျယ်ပြန့်သော ဘာသာရေးနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အနှစ်သာရများကို လွှမ်းခြုံထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ထောက်ပြ ထားသည့်အတိုင်း၊ ထေရဝါဒ အစဉ်အလာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် မြတ်စွာ ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မေတ္တာတော်၊ ကရုဏာတော်နှင့် ဘုန်းတန်ခိုး အာနုဘော်တို့ ဆက်လက်ကိန်းဝပ်နေသော "သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေမှု" (Active Living Presence) အဖြစ် အခိုင်အမာ ယူဆကြသည်။ ဤအယူအဆသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များအတွက် ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းဖြင့် သက်တော်ထင်ရှား ဘုရားရှင်ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ဖူးမြော်ရသကဲ့သို့ တူညီသော ကုသိုလ်အကျိုးကျေးဇူး (Merit-making) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော ယုံကြည်မှု၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။
2.2.1 ဓာတ်တော် သုံးပါးနှင့် စေတီကိုးကွယ်မှု အလေ့အထ
ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်များ၊ အထူးသဖြင့် ဇာတကဋ္ဌကထာလာ ကာလိင်္ဂဗောဓိဇာတ် (Kālingabodhi Jātaka) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကိုးကွယ်ပူဇော်ထိုက်သော စေတီ သို့မဟုတ် ဓာတ်တော်များကို အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုသုံးစု (Threefold Classification) တိတိကျကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ-
(၁) သရီရကစေတီ (Sārīrika Dhātu):
မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ရုပ်ကလာပ် အစိတ်အပိုင်းများ (ဥပမာ - သွားတော်၊ အရိုးတော်၊ ဆံတော် စသည်)။
(၂) ပါရိဘောဂိကစေတီ (Pāribhogika Dhātu):
မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှား ရှိစဉ်က အသုံးပြုတော်မူခဲ့သော သို့မဟုတ် ဆက်စပ်ပတ်သက်ခဲ့သော အရာဝတ္ထုများ (ဥပမာ - သပိတ်တော်၊ သင်္ကန်းတော်၊ ဗောဓိပင်)။
(၃) ဥဒ္ဒေသိကစေတီ (Uddesika Dhātu):
မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ရည်မှန်း၍ ကြည်ညိုဖွယ်ရာ ဖန်တီးပြုလုပ်ထားသော ကိုယ်စားပြု အရာဝတ္ထုများ (ဥပမာ - ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များ၊ ပန်းချီကားများ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဤခွဲခြားမှုတွင် "သရီရကဓာတ်တော်" များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ရုပ်ကလာပ်တော်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသဖြင့် အမြင့်မြတ်ဆုံးနှင့် အထွတ်အမြတ်ဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာရေး မနုဿဗေဒပညာရှင် Kevin Trainor ၏ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်းတွင်၊ ဤသရီရဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်း (Mahāparinibbāna) ပြီးနောက် သာသနာတော် ဆက်လက်တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန်အတွက် ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင်က တမင်ရည်ရွယ်၍ အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ချန်ရစ်ခဲ့သော (Resolve to leave relics behind) ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ အစီအမံများအဖြစ် ကျမ်းဂန်များက ပုံဖော်ထားကြောင်း ရှင်းလင်းထားသည်။
2.2.2 မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဓာတ်တော်ခွဲဝေခြင်း၏ သင်္ကေတ
ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု၏ အခြေခံအကျဆုံးသော မူရင်းကျမ်းစာမှာ ပါဠိပိဋကတ်တော်၊ ဒီဃနိကာယ်လာ "မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်" (Mahāparinibbāna Sutta) ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ နောက်ဆုံးခရီးစဉ်၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူခြင်း၊ မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်းနှင့် ဓာတ်တော်များ ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်းတို့ကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော သရီရဓာတ်တော်များကို ရယူလိုသဖြင့် တိုင်းပြည်ရှစ်ပြည်မှ မင်းများ စစ်ခင်းရန် ပြင်ဆင်လာသောအခါ၊ ဒေါဏပုဏ္ဏား (Dona the Brahmin) က ကြားဝင်စေ့စပ်ပြီး ဓာတ်တော်များကို အညီအမျှ ရှစ်စု ခွဲဝေပေးခဲ့ပုံ (Dhātu-vibhāga) သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းတွင် အရေးပါဆုံး အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပါဠိစာပေပညာရှင် T. W. Rhys Davids ၏ အဆိုအရ ဤဓာတ်တော်ခွဲဝေမှု မှတ်တမ်းသည် သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်ကို ဖော်ပြရုံသာမက၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ တရားတော်များသည် လူမျိုးစုတစ်စု သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်တစ်ခုတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ၊ အရပ်ရှစ်မျက်နှာရှိ သတ္တဝါဝေနေယျ အားလုံးအတွက် ခွဲဝေခံစားခွင့်ရှိကြောင်းကို သင်္ကေတပြု (Universal Symbolism) ဖော်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်များကို ရရှိသွားသော မင်းအသီးသီးသည် မိမိတို့၏ နေပြည်တော်များတွင် စေတီတော်ကြီးများ တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ကြရာ၊ ၎င်းသည် နိုင်ငံတော်အာဏာ (State Power) နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အင်စတီကျူးရှင်းတို့ ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပေါင်းစည်းသွားသည့် (Polity and Religion integration) သမိုင်းဝင် ဖြစ်စဉ်ကြီးပင် ဖြစ်သည်။
2.2.3 သွားတော်မြတ် (ဒန္တဓာတု) များ၏ ထူးခြားသော အဆင့်အတန်း
သရီရဓာတ်တော်များ အားလုံးထဲတွင်မှ "သွားတော်မြတ်များ" (Tooth Relics) သည် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်စာပေများတွင် အထူးခြားဆုံးသော အဆင့်အတန်း တစ်ခုကို ရရှိထားသည်။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၏ နောက်ဆက်တွဲ ဂါထာများ (ເຊິ່ງ နောက်ပိုင်းကာလတွင် ထပ်မံဖြည့်စွက်ထားသည်ဟု ပညာရှင်များ ယူဆကြသည်) နှင့် "ဒါဌာဝံသ" (Dāṭhāvaṃsa - စွယ်တော်ဝင်ကျမ်း) အရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ အခြားအရိုးတော်များသည် မြင်းငယ်ရောင်၊ ပုလဲရောင်၊ ရွှေမှုန်ရောင် အစရှိသဖြင့် အကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်သွားခဲ့သော်လည်း၊ အထူးသဖြင့် စွယ်တော် (၄) ဆူ (Four Canine Teeth)၊ ညှပ်ရိုးတော် (၂) ဆူနှင့် နဖူးသင်းကျစ်တော် (၁) ဆူ တို့မှာမူ ပကတိ အတိုင်း မပျက်မစီးဘဲ တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။
ဒါဌာဝံသ ကျမ်းလာ မှတ်တမ်းများအရ ယင်းစွယ်တော် (၄) ဆူအနက် တစ်ဆူကို တာဝတိံသာနတ်ပြည်ရှိ သိကြားမင်းက လည်းကောင်း၊ ဒုတိယတစ်ဆူကို ဂန္ဓာရတိုင်း (ယနေ့ ပါကစ္စတန်/အာဖဂန် နယ်စပ်) ရှိ မြို့သူမြို့သားများက လည်းကောင်း၊ တတိယတစ်ဆူကို နဂါးပြည်ရှိ နဂါးမင်းက လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထတစ်ဆူကို ကလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ) မှ ဒါယကာများက လည်းကောင်း အသီးသီး ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခဲ့ကြကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အမေရိကန် သုတေသီ Gregory Schopen က ဤသို့ စွယ်တော် (၄) ဆူကို အထူးပြု၍ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်ကို သမိုင်းကြောင်းအရ ကန့်သတ်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုသည် နတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်ကဲ့သို့သော လောကုတ္တရာနယ်ပယ် (Supernatural Realms) များနှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ မြောက်စွန်းမှ တောင်စွန်းအထိ လွှမ်းခြုံနေကြောင်းကို ပုံဖော်ထားသည့် "ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်" (Soteriological Geography) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။
ထို့ကြောင့် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်လာ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းတို့ကို သမိုင်းအချက်အလက် အတိအကျ (Literal historical facts) အဖြစ်သာ တင်းကျပ်စွာ မရှုမြင်ဘဲ၊ ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အမြင့်မားဆုံးသော သဒ္ဓါတရား၊ နိုင်ငံရေးအာဏာ တရားဝင်မှု (Political Legitimacy) တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် သာသနာတော် ပြန့်ပွားရေးအတွက် ဗျူဟာမြောက် ရေးဖွဲ့ထားသော "ဝိညာဉ်ရေးရာ မူဘောင်" (Ideological Framework) တစ်ခုအနေဖြင့် နားလည်သဘောပေါက်ရန် အလွန်အရေးကြီးလှပါသည်။
ဤကျမ်းဂန်လာ သဘောတရားများသည် နောက်ဆက်တွဲ ဖော်ပြမည့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ လက်တွေ့တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ (Archaeological Realities) နှင့် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ရာတွင် အဓိက အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
2.2.4 ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များ
မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဓာတ်တော်များကို သိပ္ပံနည်းကျ ပြတိုက်ပညာ (Museology) ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရား (Faith) ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းတို့ကို အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းရယူသည့် အယူအဆမှာ အရေးကြီးလာသည်။ ပြတိုက်များရှိ ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းဝင် အနုပညာပစ္စည်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ခွဲမ်းစိတ်လေ့လာနိုင်သကဲ့သို့၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဘာသာရေးဆိုင်ရာ လေးစားမှု (Hiri-Ottappa) နှင့် အစဉ်အလာများကို မထိခိုက်စေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် သိမ်းဆည်းထားသော ဗုဒ္ဓဓာတ်တော်များကို ပြသရာ၌ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံနှင့်အတူ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အရေးပါမှုများကိုပါ ပူးတွဲဖော်ပြသည့် စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော ပေါင်းစပ်မှု (Integration) သည် သုတေသီများအတွက် ဘက်လိုက်မှုကင်းသော (Objective) လေ့လာမှုကို ဖြစ်စေပြီး၊ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျရှာဖွေမှုတို့အကြား သဟဇာတဖြစ်မှုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ဓာတ်တော်များသည် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) နှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများအဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်သည် ဓာတ်တော်များကို ကိုးကွယ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု မည်သို့ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်ကို တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဋ္ဌာပနာတိုက်များ၊ ကြေးသေတ္တာများနှင့် ကျောက်စာများအပေါ် အခြေခံ၍ သက်သေပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှုများအရ ဂန္ဓာရဒေသရှိ စေတီပုထိုးများမှ တွေ့ရှိရသော ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရောရှသီ (Kharoshthi) ကမ္ပည်းစာပါသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းဝင်တည်ရှိမှုကို ခိုင်မာစေသည်။ ဤရှုထောင့်သည် ကျမ်းဂန်လာ ယုံကြည်မှုထက် လက်တွေ့ကျသော အထောက်အထား (Empirical Evidence) ကို ပိုမိုဦးစားပေးသော သီအိုရီဖြစ်ပါသည်။
ထို့အပြင် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်လာ သွားတော်လေးဆူထက် ပိုမိုများပြားသော ဓာတ်တော်များ ပြန့်နှံ့တည်ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda) နှင့် ဗိမရန် (Bimaran) စသော နေရာများမှ သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဋ္ဌာပနာတိုက်များအတွင်း၌ စနစ်တကျ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ John Marshall ၏ အစီရင်ခံစာများအရ အဆိုပါ ဓာတ်တော်များသည် အာသောကမင်းကြီး လက်ထက်နှင့် ကုရှန်ခေတ်များအတွင်းကပင် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခံခဲ့ရသော သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်များဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဤအချက်သည် သမိုင်းကြောင်းအရ ဓာတ်တော်များ ပြန့်နှံ့မှုသည် ကျမ်းဂန်လာ ဖော်ပြချက်ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ရှုပ်ထွေးနို င်ကြောင်းကို ဖော်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှ လေ့လာသုံးသပ်ရာတွင်မူ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များသည် ရိုးရာကျမ်းစာများပါ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုမင်းများဖြစ်ကြသော အသောကမင်းကြီး၊ ကနိသျှကမင်းကြီးနှင့် အင်ဒို-ဂရိမင်းဆက်များသည် တိုင်းပြည်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် နိုင်ငံတော်အာဏာ ခိုင်မာစေရေးအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဒေသအနှံ့အပြားသို့ ခွဲဝေဋ္ဌာပနာခဲ့ကြပြီး ခရိုရှသီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင် ချန်ရစ်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယကျောက်စာပညာရှင် Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်အရ ဤကမ္ပည်းကျောက်စာများနှင့် အိန္ဒိယရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များသည် သံဃာတော်များနှင့် ဒါယကာများအကြား ဓာတ်တော်များကို အမှန်တကယ် လက်တွေ့ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် ခိုင်မာသော သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန် (Historical Reality) ကို သက်သေပြနေသည်။ ဤလက်တွေ့ကျသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထား (Empirical Evidence) များသည် ဤသုတေသန၏ ဒုတိယမြောက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု မူဘောင်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး၊ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ၏ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သက်သေများဖြစ်ကြောင်း ချိတ်ဆက် လေ့လာထားပါသည်။
2.2.5 ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပြတိုက်ပညာရပ် သီအိုရီ
ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ပြတိုက်ပညာရပ် (Museology) ရှုထောင့်တွင် ဓာတ်တော်များကို ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ခိုင်မာသော သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) အထောက်အထားများအဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။
ဥရောပပြတိုက်ကြီးများဖြစ်သော ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့၏ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများအရ၊ အတိတ်ကာလက လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှုစနစ်နှင့် သာသနာရေး ဖြန့်ကြက်မှုများကို တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာများ မှတစ်ဆင့် သိပ္ပံနည်းကျ ခြေရာခံနိုင်ပါသည်။ ထိုရုပ်ဝတ္ထုများသည် ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယနှင့် အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ထေရဝါဒယုံကြည်မှု မည်မျှကျယ်ပြန့်ခဲ့ကြောင်းကို လက်တွေ့ သရုပ်ဖော်နေသော စာရွက်စာတမ်းမဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ ဖြစ်ကြပါသည်။
Michael Willis အစရှိသော ပညာရှင်များက ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ၎င်းတို့အတွင်း ဌာပနာထားသော ရုပ်ကြွင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် အခိုင်မာဆုံးသော ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဤရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု သီအိုရီသည် မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့နေသော ဓာတ်တော်အများအပြားကို စာပေလာ (၄) ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော ဒုတိယမြောက် မှန်ဘီလူး (Second Lens) အဖြစ် အသုံးဝင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ် ပြတိုက်ပညာ (Museology) နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန် လိုအပ်လာသည်။ ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ (ဥပမာ- British Museum နှင့် V&A Museum) သို့ ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုအရာဝတ္ထု (Sacred Objects) များအဖြစ်သာမက၊ ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် (Global Cultural Heritage) များအဖြစ်ပါ အသိအမှတ်ပြု ခံထားရသည်။ သမိုင်းပညာရှင် Kevin Trainor ၏ ထောက်ပြချက်အရ ဤဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ စစ်မှန်မှု (Authenticity) ကို အတည်ပြုရာတွင် ရိုးရာကျမ်းစာများ၏ ဖော်ပြချက်တစ်ခုတည်းဖြင့်သာမက၊ ဋ္ဌာပနာထားရှိသော အနုပညာလက်ရာ၊ ခေတ်ပြိုင်ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ကမ္ပည်းစာများကိုပါ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်လေ့လာခြင်းဖြင့် ပိုမိုခိုင်မာသော အတည်ပြုချက်ကို ရရှိစေသည်။ ဤအယူအဆသည် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် တတိယမြောက် သုတေသနမူဘောင်အဖြစ် ပါဝင်လျက်ရှိသည်
2.2.6 ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု (Relic Veneration from an Archaeological Perspective)
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ စတင်၍ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် အရေးပါဆုံးသော အချိုးအကွေ့တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် Sir John Marshall (ASI), Charles Masson နှင့် Alexander Cunningham တို့၏ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများအရ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များသည် ရိုးရာကျမ်းစာများပါ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
2.2.6.1 သာသနာပြုမင်းများနှင့် ဓာတ်တော်များ ပျံ့နှံ့ခြင်း (Missionary Kings and the Spread of Relics)
သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုမင်းများဖြစ်ကြသော အသောကမင်းကြီး (Mauryan Empire)၊ ကနိသျှကမင်းကြီး (Kushan Empire) နှင့် အင်ဒို-ဂရိ မင်းဆက်များ သည် မိမိတို့၏ တိုင်းပြည်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် နိုင်ငံတော်အာဏာ ခိုင်မာစေရေး (Political Legitimacy) အတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို မဟာဗျူဟာမြောက် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းပညာရှင် Romila Thapar ၏ လေ့လာချက်အရ အသောကမင်းကြီးသည် ဓာတ်တော်များကို အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အနှံ့ ခွဲဝေဋ္ဌာပနာခြင်းဖြင့် ကွဲပြားနေသော လူမျိုးစုများကို ဘာသာရေးအရ စည်းလုံးစေခဲ့သည်။
ထိုနည်းတူစွာပင် ကုသျှန်အင်ပါယာခေတ် (အထူးသဖြင့် ကနိသျှကမင်းကြီးလက်ထက်) တွင် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ Tansen Sen ၏ သုတေသနအရ၊ ဤခေတ်ကာလတွင် ဓာတ်တော်များသည် သာသနာပြုလုပ်ငန်းမျာ းအတွက်သာမက ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ (Silk Road Trade Networks) တစ်လျှောက် လုံခြုံရေးနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး (Buddhist Diplomacy) အတွက်ပါ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂန္ဓာရဒေသ (Gandhara) နှင့် တက္ကသီလာ (Taxila) ကဲ့သို့သော ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုချက်များတွင် ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော စေတီတော်ကြီးများ တည်ထားပြီး သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များကို ဋ္ဌာပနာခဲ့ကြခြင်းမှာ ဤအချက်ကို သက်သေပြနေပါသည်။
2.2.6.2 ကမ္ပည်းကျောက်စာများနှင့် လက်တွေ့ကိုးကွယ်မှု သမိုင်း (Epigraphy and the Lived History of Veneration)
ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော ရွှေ၊ ငွေ၊ ကျောက် ဓာတ်တော်ကြုတ်များ (Reliquaries) ပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ခရိုရှသီ (Kharoṣṭhī) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများသည် အလွန်အဖိုးတန်သော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ အိန္ဒိယကျောက်စာပညာရှင် Richard Salomon ၏ သုတေသနပြုချက်အရ ဤကမ္ပည်းစာများတွင် လှူဒါန်းသူ၏ အမည်၊ ရာထူး၊ ခုနှစ်သက္ကရာဇ်နှင့်တကွ ဋ္ဌာပနာထားသော ဓာတ်တော်၏ အမျိုးအစားကို အတိအကျ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။
ဥပမာအားဖြင့် တက္ကသီလာရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီ (Dharmarajika Stupa) မှ တွေ့ရှိရသော ကမ္ပည်းစာတွင် ဋ္ဌာပနာထားသော ဓာတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ "သရီရ" (Sarira) ဟု လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဂန္ဓာရဒေသ စေတီများမှ ကမ္ပည်းစာများတွင် "ဒန္တာ" (Danta - သွားတော်) ဟု လည်းကောင်း အတိအကျ ရေးထိုးထားသည်ကို တွေ့ရသည်။
Gregory Schopen ၏ လေ့လာချက်အရ ဤကမ္ပည်းကျောက်စာများသည် သံဃာတော်များနှင့် ဒါယကာများအကြား ဓာတ်တော်များကို အမှန်တကယ် လက်တွေ့ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည့် ခိုင်မာသော သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန် (Historical Reality of Lived Religion) ကို သက်သေပြနေပါသည်။
သို့ရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ သတိပြုရမည့်အချက်မှာ ဤကမ္ပည်းစာများပါ "ဒန္တာ" သို့မဟုတ် "သရီရ" ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ထိုခေတ်အခါက အလှူရှင်များ၏ ပြင်းပြသော သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ရည်ရွယ်ချက် (Religious Intention) ကို ဖော်ပြခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ မျက်မှောက်ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological verification) မဟုတ်ကြောင်းကို သုတေသီ Michael Willis က သတိပေးထားပါသည်။
မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဤလက်တွေ့ကျသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထား (Empirical Evidence) များသည် ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ၏ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သက်သေများဖြစ်ကြောင်း အငြင်းပွားဖွယ် မရှိပေ။
2.2.6.3 ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ပြတိုက်များ၏ အခန်းကဏ္ဍ (Heritage Preservation and the Role of Museums)
မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များကို ခေတ်သစ် ပြတိုက်ပညာ (Museology) နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန် လိုအပ်လာသည်။ ဥရောပနှင့် အာရှတိုက်ရှိ ပြတိုက်ကြီးများ (ဥပမာ- British Museum, Victoria & Albert Museum, Indian Museum နှင့် Musee Guimet) သို့ ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဘာသာရေး ကိုးကွယ်မှုအရာဝတ္ထု (Sacred Objects) များအဖြစ်သာမက၊ ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် (Global Cultural Heritage) များအဖြစ်ပါ အသိအမှတ်ပြု ခံထားရသည်။
ဤနေရာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ "စစ်မှန်မှု" (Authenticity) ဟူသော သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုရာ၌ သတိပြုရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပြတိုက်ပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများအဖို့ "စစ်မှန်မှု" ဟူသည်မှာ ၎င်းဓာတ်တော်သည် သမိုင်းဝင် ဂေါတမဗုဒ္ဓ၏ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း အစစ်အမှန် ဖြစ်/မဖြစ်ကို ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပါ။ ထိုရုပ်ဝတ္ထုများ၏ "Provenance" (မည်သည့် ရှေးဟောင်းနယ်မြေမှ တူးဖော်ရရှိလာခဲ့သည်) နှင့် "Antiquity" (ဥပမာ- ဘီစီ ၂ ရာစု သို့မဟုတ် အေဒီ ၁ ရာစု စသည့် ရှေးကျမှု သက်တမ်း) ကိုသာ အတည်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။
ပြတိုက်များသည် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အစစ်အမှန်ဖြစ်မှုကို အာမခံသူများ (Validators) မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက အုပ်စိုးသူများနှင့် ပြည်သူများက ဤရုပ်ဝတ္ထုများအပေါ် မည်မျှ အလေးအမြတ်ထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ဟူသော "သမိုင်းဝင် တန်ဖိုး" ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ (Custodians) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအယူအဆသည် နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် အရေးပါသော ချဉ်းကပ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
2.3 ဆက်စပ်သုတေသနလုပ်ငန်းများကို လေ့လာသုံးသပ်ခြင်း
မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ယခင်ပြုလုပ်ခဲ့သော နိုင်ငံတကာ သုတေသနများကို လေ့လာရာတွင် အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုနှစ်စု (Two distinct academic camps) ကွဲပြားလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ဤသုတေသနတွင် ယခင်ပညာရှင်များ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို အချိန်ကာလအလိုက် (Chronological) အစဉ်လိုက်စီစဉ်ခြင်းထက်၊ အကြောင်းအရာနှင့် တွေ့ရှိချက်များအပေါ် မူတည်၍ (Thematic Synthesis) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် အဓိက ရေစီးကြောင်းကြီး နှစ်ခုခွဲကာ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ထားပါသည်။ ယင်းတို့မှာ ရိုးရာကျမ်းဂန်များကို အဓိကထားသော ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်များနှင့် မြေပြင်ရှေးဟောင်းသုတေသနကို အဓိကထားသော ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်များပင် ဖြစ်ပါသည်။
2.3.1 Studies on Traditional Relic Veneration ပထမအုပ်စု (Textual and Anthropological Scholars):
ပထမအုပ်စုဖြစ်သော ရိုးရာစာပေနှင့် ယုံကြည်မှုများကို လေ့လာသည့် ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို "ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အသက်ဝင်နေမှု (Living Presence)" အဖြစ် ရှုမြင်ကြကြောင်း တွေ့ရပါသည်။ ဤအုပ်စုတွင် ထင်ရှားသော ပညာရှင် John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့၏ သုတေသနများက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေသကဲ့သို့ ပူဇော်ကြသည့် ထေရဝါဒအလေ့အထကို အခိုင်အမာ တင်ပြထားကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့ကို အခြေခံထားပြီး၊ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" သာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အဆင့်အတန်း (Supreme Sacredness) ကို ပေါ်လွင်စေရန် ဘာသာရေးအရ တမင်ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းထားသော သင်္ကေတ (Soteriological narrative) ဖြစ်ကြောင်း သဘောတူညီကြပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤအုပ်စု၏ လေ့လာချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများ၏ ဘာသာရေး ဒဿနကိုသာ အလေးပေးလွန်းသဖြင့် မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထား (Material evidence) များကို လစ်လျူရှုထားသည့် အားနည်းချက် ရှိနေကြောင်း တွေ့ရပါသည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သုတေသနပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ သက်ရှိထင်ရှားရှိစဉ်ကကဲ့သို့သော ဘုန်းတော်အာနုဘော် (Charisma) ကိန်းဝပ်ရာအဖြစ် ဘုံသဘောတူညီကြသည်။ John S. Strong သည် ၎င်း၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ သက်ရှိထင်ရှား တည်ရှိမှုကို ကိုယ်စားပြုရုံသာမက၊ ကိုးကွယ်သူတို့၏ သဒ္ဓါတရားကို တိုးပွားစေသည့် "ရှင်သန်နေသော ရုပ်အလောင်းများ" (Living Corpses) အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။
အလားတူပင် Kevin Trainor သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းရှိ သွားတော်ဓာတ်တော် ကိုးကွယ်မှုကို လေ့လာရာ၌ ဒါဌာဝံသ လာ မှတ်တမ်းများသည် သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေး အပြန်အလှန် မှီခိုမှုကို ဖော်ပြနေကြောင်း ထောက်ပြခဲ့သည်။ သုတေသီများ၏ အဆိုအရ ရိုးရာကိုးကွယ် မှုစနစ်သည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများအပေါ် အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်မှုကို အခြေခံသဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အကန့်အသတ်ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်း (ဥပမာ- Mahavamsa, Dathavamsa) များကို အခြေခံ၍ လေ့လာသော စာပေနှင့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ သုတေသီများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် Kevin Trainor (၁၉၉၇) နှင့် H. L. Seneviratne (၁၉၇၈) တို့သည် ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ အနှစ်သာရ၊ ကန္ဒီမြို့ စွယ်တော်ကျောင်းတိုက်၏ ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကိုသာ အဓိကထား၍ သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။
၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် အလွန်နက်ရှိုင်းသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်း သုတေသန တူးဖော်မှုအသစ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အားနည်းခဲ့ကြသည် ။ဤအုပ်စုတွင် ထင်ရှားသော ပညာရှင် John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့၏ သုတေသနများက ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေသကဲ့သို့ ပူဇော်ကြသည့် ထေရဝါဒအလေ့အထကို အခိုင်အမာ တင်ပြထားကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့ကို အခြေခံထားပြီး၊ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" သာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဓာတ်တော်များ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အဆင့်အတန်း (Supreme Sacredness) ကို ပေါ်လွင်စေရန် ဘာသာရေးအရ တမင်ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းထ ားသော သင်္ကေတ (Soteriological narrative) ဖြစ်ကြောင်း သဘောတူညီကြပါသည်။ သို့ရာတွင် ဤအုပ်စု၏ လေ့လာချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများ၏ ဘာသာရေး ဒဿနကိုသာ အလေးပေးလွန်းသဖြင့် မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထား (Material evidence) များကို လစ်လျူရှုထားသည့် အားနည်းချက် ရှိနေကြောင်း တွေ့ရပါသည်။
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကိုးကွယ် ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ရိုးရာစာပေကျမ်းဂန်များ၌ သဒ္ဓါတရားနှင့် ကုသိုလ်ရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံတစ်ခုအဖြစ် အခိုင်အမာ အမြစ်တွယ်နေပါသည်။ ရိုးရာစာပေများကို လေ့လာသော ပညာရှင်အများစုက မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ ကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်များသည် သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများအဖြစ် ပြုစုခဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကိုးကွယ်သူများအတွက် လွတ်မြောက်ရာလမ်းနှင့် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာစေရန် ရည်ရွယ်ပြုစုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ကြပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပညာရှင် ကီဗင်ထရိန်နာ (Kevin Trainor) က သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု အစဉ်အလာကို လေ့လာရာတွင် ဓာတ်တော်များသည် ကွယ်လွန်သွားပြီဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားရှင်အား မျက်မှောက်တွင် အသက်ထင်ရှားရှိနေသကဲ့သို့ (Living Presence) ခံစားရစေရန် ရည်ရွယ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) ကလည်း သွားတော် (၄) ဆူသာ ကျန်ရစ်သည်ဟူသော မှတ်တမ်းသည် အမှန်တကယ် အရေအတွက်ကို ကန့်သတ်ခြင်းထက်၊ စကြဝဠာနှင့် နတ်၊ နဂါး၊ လူ့ဘုံ အစရှိသော ပထဝီဝင်နယ်ပယ်အသီးသီး၌ ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာတော် ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေမှုကို တင်စားဖော်ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းထားပါသည်။
ဤအချက်များကို ထောက်ရှုခြင်းအားဖြင့် ရိုးရာစာပေဆိုင်ရာ သုတေသနများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အရေအတွက်နှင့် ပျံ့နှံ့မှုထက်၊ ယင်းတို့၏ ဘာသာရေးလုပ်ငန်းဆောင်တာနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များကိုသာ အဓိကထား လေ့လာထားကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
2.3.2 Studies on Archaeological and Museum Discoveries ဒုတိယအုပ်စု (Archaeologists and Art Historians):
ဒုတိယအုပ်စုမှာ မျက်မှောက်ခေတ် မြေပြင်တူးဖော်မှုများနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ များအပေါ် အခြေခံထားသော ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ Michael Willis, John Marshall နှင့် Charles Masson အစရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသီများ၏ လေ့လာချက်များက ပထမအုပ်စု၏ ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော သမိုင်းဝင် ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ဖော်ထုတ်ပြသနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးမျ ားရှိ အထောက်အထားများ (ဥပမာ - ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ စေတီများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ) ကို အခြေခံလျက်၊ သွားတော်နှင့် အံတော်များသည် "၄ ဆူ" ထက်မက အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။ ဤအုပ်စုသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျံ့နှံ့မှုကို တိကျစွာ ပြသနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နက်ရှိုင်းလှသည့် သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ခံစားချက်များကိုမူ ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိကြောင်း သုံးသပ်တွေ့ရှိရပါသည်။
ဒုတိယအုပ်စုမှာ မျက်မှောက်ခေတ် မြေပြင်တူးဖော်မှုများနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ များအပေါ် အခြေခံထားသော ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ Michael Willis, John Marshall နှင့် Charles Masson အစရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသီများ၏ လေ့လာချက်များက ပထမအုပ်စု၏ ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော သမိုင်းဝင် ဖြစ်ရပ်မှန်များကို ဖော်ထုတ်ပြသနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ဥရောပ ပြတိုက်ကြီးများရှိ အထောက်အထားများ (ဥပမာ - ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ စေတီများမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ) ကို အခြေခံလျက်၊ သွားတော်နှင့် အံတော်များသည် "၄ ဆူ" ထက်မက အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ကျယ်ပြန့်စွာပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အခိုင်အမာ သက်သေပြခဲ့ကြပါသည်။
ဤအုပ်စုသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျံ့နှံ့မှုကို တိကျစွာ ပြသနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နက်ရှိုင်းလှသည့် သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ခံစားချက်များကိုမူ ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိကြောင်း သုံးသပ်တွေ့ရှိရပါသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများ (Physical Objects) အဖြစ်သာ အဓိကထား လေ့လာကြသည်။ Elizabeth Errington ၏ ဂန္ဓာရဒေသရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ဋ္ဌာပနာတိုက်များဆိုင်ရာ လေ့လာချက်အရ၊ ရှေးဟောင်းသေတ္တာများအတွင်းမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန် ဓာတ်တော်များသည် ကျမ်းဂန်လာ လေးဆူထက် အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုမိုများပြားနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ Kurt Behrendt ကလည်း ၎င်း၏ The Buddhist Architecture of Gandhara ကျမ်းတွင် ရှေးဟောင်းစေတီများ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများကို ကိုးကား၍ ဓာတ်တော်ပြန့်နှံ့မှုသည် အာသောကမင်းကြီး၏ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု မူဝါဒအပေါ်တွင် များစွာ မူတည်နေကြောင်း တင်ပြခဲ့သည်။
Michael Willis ၏ ပြတိုက်စုဆောင်းမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများတွင်လည်း ဗြိတိသျှပြတိုက်ရှိ ဓာတ်တော်များသည် သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲမ်းစိတ်မှုအရ ဒေသအသီးသီးမှ ကွဲပြားသော ကာလများ၌ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့သည် ကျမ်းဂန်လာ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် ကွဲလွဲမှုအချို့ ရှိနေသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များနှင့် အနုပညာသမိုင်းပညာရှင်များ (ဥပမာ- Sir John Marshall, Alexander Cunningham, Kurt A. Behrendt, David Jongeward) ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ အစရှိသော စေတီတော်ကြီးများကို မြေပြင်တူးဖော်လေ့လာကာ၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များ၊ ကမ္ပည်းစာများနှင့် တည်ဆောက်မှု ဗိသုကာပုံစံများကို ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထား (Historical Artifacts) များအနေဖြင့် သီးသန့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့၏ သုတေသနများသည် ထိုရုပ်ဝတ္ထုများ၏ နောက်ကွယ်ရှိ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ နက်နဲသော ဝိညာဉ်ရေးရာ အဆုံးအမများကို ချိတ်ဆက်ရှင်းလင်းရန် အားနည်းလေ့ရှိသည်။
ရိုးရာစာပေများ၏ အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များက ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ရှေးခေတ်အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ များပြားကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေကြောင်းကို လက်တွေ့ကျကျ ဖော်ထုတ်ပြသနေပါသည်။ ခေတ်သစ် သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများသည် ကမ္ပည်းကျောက်စာများ၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို အခြေခံ၍ ဤရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို လေ့လာခဲ့ကြပါသည်။ သာဓကအားဖြင့် ဂျွန်မာရှယ် (John Marshall) ဦးဆောင်သော အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တက္ကသီလာဒေသ တူးဖော်မှုများနှင့် ချားလ်စ်မေဆန် (Charles Masson) ၏ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒဒေသ တူးဖော်မှုများတွင် သွားတော်နှင့် အရိုးဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဓာတ်တော်ကြုတ်ပေါင်းများစွာကို တိကျသော သမိုင်းအထောက်အထားများ၊ ခရိုရှသီ ကမ္ပည်းစာများနှင့်တကွ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် မိုက်ကယ်ဝီလီစ် (Michael Willis) က ဤဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် သာမန်ကိုးကွယ်မှု သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ရှေးခေတ်အိန္ဒိယ လူမှုအဖွဲ့အစည်းများအတွင်း နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးအာဏာကို ပေါင်းစပ်ပေးသော အရေးပါသည့် သင်္ကေတများဖြစ်ကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ထားပါသည်။
သို့ဖြစ်၍ ဤမျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန လေ့လာချက်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော် ပျံ့နှံ့မှုဟူသည် စာပေကျမ်းဂန်များ၌ ဖော်ပြထားသည်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော သမိုင်းဝင်ဖြစ်စဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနေပါသည်။
2.3.3 အယူအဆကွဲလွဲမှုများအပေါ် ဝေဖန်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Critical Debate and Synthesis)
အထက်ပါ အုပ်စုနှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်ကြောင်းကို နှစ်ဖက်စလုံးက (တူညီစွာ) လက်ခံကြပါသည်။ သို့သော် ကွဲလွဲချက် (Debate) မှာ စာပေပညာရှင်များက "အရေအတွက် ကန့်သတ်ခြင်း (Limitation of numbers)" ဖြင့် ဓာတ်တော်များကို မြင့်မြတ်အောင် ပုံဖော်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသီများက "အများအပြား ပျံ့နှံ့နေခြင်း (Multiplicity of relics)" ဖြင့် သမိုင်းခြေရာကို သက်သေပြကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤကွဲလွဲမှုကို "တစ်ခုမှန်လျှင် တစ်ခုမှားရမည်" ဟူသော အစွန်းရောက်အမြင်ဖြင့် မချဉ်းကပ်ဘဲ၊ ကျမ်းဂန်လာ ၄ ဆူသည် ပင်မမူလဓာတ်တော်များ (Primary original relics) အဖြစ် သဒ္ဓါတရားကို မွေးဖွားပေးပြီး၊ ပြတိုက်နှင့် တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရသော အခြားသွားတော်/အံတော်များသည် သာသနာပြုလုပ်ငန်းစဉ်များအရ ပွားများပျံ့နှံ့သွားသော အမွေအနှစ်များ (Extensions of material culture) အဖြစ် ရှုမြင်ပါက ဤရှုထောင့်နှစ်ရပ်ကို ပြီးပြည့်စုံစွာ ပေါင်းစပ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
2.4 သုတေသန ကွက်လပ် (Identification of the Research Gap)
အထက်ဖော်ပြပါ လေ့လာသုံးသပ်ချက်များအရ လက်ရှိသုတေသနနယ်ပယ်တွင် အလွန်ထင်ရှားသော လစ်ဟာချက် (Explicit Research Gap) တစ်ခု ရှိနေကြောင်း ပေါ်လွင်ပါသည်။ လက်ရှိအချိန်အထိ အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း သက်သက်အဖြစ်သာ (Secular archaeology) အလွန်အကျွံ အာရုံစိုက်လေ့လာကြပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံမှ ရိုးရာပညာရှင်များကလည်း "စွယ်တော်လေးဆူ" ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်အတွင်း၌သာ ရပ်တည်ကာ အသစ်တူးဖော် တွေ့ရှိလာသော ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများကို လစ်လျူရှုလေ့ ရှိကြပါသည်။
လက်ရှိ ဆက်စပ်စာပေများကို ပြန်လည်သုံးသပ်ချက်အရ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကြီးတစ်ခု ရှိနေသည်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အနောက်တိုင်း ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်း (Physical History) အဖြစ်သာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် အာရုံစိုက်ကြ သော်လည်း၊ ယင်းဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားနှင့် ကျမ်းဂန်လာ အယူအဆများကို လျစ်လျူရှုလေ့ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒနိုင်ငံများရှိ ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ သုတေသီများသည် စွယ်တော် ၄ ဆူ အယူအဆအပေါ်၌သာ အဓိကရပ်တည် လေ့လာကြပြီး၊ နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းသုတေသီများကလည်း ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများကိုသာ သီးသန့် မှတ်တမ်းတင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် "ဆန့်ကျင်ဘက်များ (Contradictions) အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှုများ (Mutual Complementarity) အဖြစ်" ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနကျမ်း (အထူးသဖြင့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် ပါရဂူအဆင့်ကျမ်း) မှာ လုံးဝမရှိသလောက် ကွက်လပ်ဖြစ်နေပါသည်။ အလားတူပင် ထေရဝါဒ ရိုးရာပညာရှင် များသည်လည်း ကျမ်းဂန်လာ "သွားတော်လေးဆူ" ဆိုသည့် အကန့်အသတ်အပေါ်တွင်သာ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိပြီး၊ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သမိုင်းဝင် အထောက်အထား အသစ်များကို ဘာသာရေးရှုထောင့်မှ ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း၍ ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်ခြင်း မရှိသေးသည်ကို တွေ့ရသည်။
ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အဆိုပါ ရှုထောင့်နှစ်ရပ်အကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန် ရည်ရွယ်သည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာပညာရပ်ဆိုင်ရာ လောကတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထေရဝါဒ အယူအဆများနှင့် စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ခွဲမ်းစိတ်ထားသည့် အရည်အသွေးမြင့် သုတေသန (Qualitative Research) များမှာ အလွန်ပင် ရှားပါးလျက်ရှိသည်။ ဤကျမ်းသည် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုနည်းလမ်း (Multiple-Case Study) ကို အသုံးပြု၍ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သွားတော်များနှင့် ပြတိုက်များရှိ အထောက်အထားများအကြား "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု" (Complementarity) ကို ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်သဖြင့် လက်ရှိ သုတေသနလောက၏ လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် သုတေသနတစ်ခု ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤသုတေသနကျမ်းသည် ထိုကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် ASI နှင့် ပြတိုက်ကြီးများ၏ အထောက်အထားများကို အခြေခံကာ၊ ထေရဝါဒရှုထောင့်မှ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု (Complexity of Buddhist Material Culture) ကို ဟန်ချက်ညီညီ ဖော်ထုတ်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
အထက်ဖော်ပြပါ ရိုးရာကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များနှင့် ရှေးဟောင်း သုတေသန လေ့လာချက် နှစ်ရပ်စလုံးတွင် အားကောင်းသော သုတေသနရလဒ်များ အသီးသီးရှိကြသော်လည်း၊ ဤရှုထောင့်နှစ်ခုကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ထားသည့် လေ့လာမှုများမှာ ကြီးမားစွာ လစ်ဟာလျက်ရှိနေသေးကြောင်း တွေ့ရပါသည်။ အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသီများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများနှင့် သမိုင်းဝင် တည်ရှိမှု (Physical Reality) ကိုသာ အလေးပေး လေ့လာကြပြီး ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ နက်နဲသော သဒ္ဓါတရားကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ မရှိကြပေ။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထေရဝါဒ ရိုးရာပညာရှင်များက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် ၄ ဆူသာ ရှိသည်ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်ကိုသာ အဓိကထားကာ၊ အသစ်တူးဖော်တွေ့ရှိလာသည့် တိကျခိုင်လုံသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရန် အားနည်းနေသေးသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနနယ်ပယ်တွင် သိသာထင်ရှားသော "သုတေသန ကွက်လပ် (Research Gap)" တစ်ခု ရှိနေပါသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ASI မှတ်တမ်းများပါ အထောက်အထားသစ်များကို ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) ပေါင်းစပ်လေ့လာထားသည့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော အရည်အသွေးပြ (Qualitative) သုတေသနကျမ်းများ မရှိသလောက် ရှားပါးလျက်ရှိပါသည်။ ဤကျမ်းသည် ယင်းကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် "Multiple-Case Study" ချဉ်းကပ်မှုနှင့် "ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa)" တည်းဟူသော သုတေသနကျင့်ဝတ်ကို အခြေခံကာ၊ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုတို့အကြား ပြီးပြည့်စုံသော ပေါင်းကူးတံတားတစ်ရပ် တည်ဆောက်ပေးနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဤသို့ကွဲလွဲနေသော အစွန်းနှစ်ပါးဖြစ်သည့် "ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ သဒ္ဓါတရား" နှင့် "မျက်မှောက်ခေတ် ပြတိုက်/ရှေးဟောင်း တွေ့ရှိချက်များ" အကြားကို တံတားထိုးပေးနိုင်မည့် Qualitative နည်းစနစ်ကျသော မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် ပါရဂူဘွဲ့အဆင့် သုတေသနကျမ်းမှာ လုံးဝ မရှိသေးပါ။ ယခုသုတေသနသည် ထိုပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန်နှင့် ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် သဒ္ဓါတရားကိုလည်း မထိခိုက်၊ မြေပြင်သမိုင်းမှန်ကိုလည်း မပယ်ဖျက်ဘဲ Multiple-Case Study ပုံစံဖြင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ပေးရန် အထူးရည်ရွယ်ပါသည်။
2.5 အခန်း ၂ နိဂုံး (Conclusion of Chapter II)
ဤအခန်း (၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော စာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက်များအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်များ၊ အထူးသဖြင့် သွားတော်ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒကျမ်းဂန်လာ အယူအဆများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အားဖြည့်ပေးနိုင်သည့် ရှုထောင့်များ အသီးသီးရှိကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ဤအခန်း (၂) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ သုတေသနပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သော အခြေခံ သီအိုရီများကို စနစ်တကျ ဖွင့်ဆိုနိုင်ခဲ့ပါသည်။ ထေရဝါဒ ဓာတ်တော်သီအိုရီအရ စွယ်တော်များကို အမြင့်မြတ်ဆုံးသော သရီရိကဓာတ်အဖြစ် ပုံဖော်ထားသကဲ့သို့၊ ပြတိုက်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု သီအိုရီကလည်း ၎င်းတို့ကို သမိုင်းဝင်အထောက်အထားအဖြစ် တန်ဖိုးထားကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ ထို့အပြင် ယခင်သုတေသနများကို အကြောင်းအရာအလိုက် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ရာတွင် ရိုးရာစာပေနှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲနေသော သုတေသနလစ်ဟာချက် (Research Gap) ကိုလည်း ထင်ရှားစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။
အပိုင်း (၂.၂) တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များအရ ကျမ်းဂန်လာ "သွားတော်လေးဆူ" အယူအဆနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း ပြန့်နှံ့မှုအကြားရှိ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။
ထို့ပြင် အပိုင်း (၂.၃) ရှိ ဆက်စပ်သုတေသနများအား ခွဲမ်းစိတ်မှုအရ John S. Strong နှင့် Kevin Trainor ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားနှင့် သင်္ကေတပုံဖော်မှုကို အလေးထားကြသော်လည်း၊ Elizabeth Errington နှင့် Michael Willis ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများကိုသာ ပိုမိုဦးစားပေးကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
အပိုင်း (၂.၄) တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သည့် သုတေသနကွက်လပ် (Research Gap) အရ လက်ရှိ ပညာရပ်နယ်ပယ်၌ အဆိုပါ ယုံကြည်မှုနှင့် လက်တွေ့အထောက်အထား ရှုထောင့်နှစ်ခုကို ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်းပေးနိုင်မည့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော အရည်အသွေးမြင့် သုတေသနများ လိုအပ်လျက်ရှိသည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဤအခန်းတွင် စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သော သီအိုရီမူဘောင်များနှင့် စာပေပြန်လည်သုံးသပ်ချက်များသည် ဤသုတေသန၏ အဓိကမေးခွန်းများကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်နှင့် ဓာတ်တော်များ၏ ရှုပ်ထွေးသော သမိုင်းကြောင်းကို နားလည်စေရန် ခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ စာပေနှင့် သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပြီးမြောက်ပြီးနောက်၊ ဤသုတေသနကို လက်တွေ့နယ်ပယ်၌ မည်သို့သော နည်းနာနိဿယများဖြင့် စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟူသော "သုတေသနနည်းစနစ်" (Research Methodology) အကြောင်းကို အခန်း (၃) တွင် အသေးစိတ် ဆက်လက်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤအခန်း (၂) တွင် လေ့လာခဲ့သော ကွဲလွဲမှုများနှင့် သီအိုရီများကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် မည်သို့သော Qualitative နည်းစနစ်များသုံး၍ အချက်အလက်ကောက်ယူ သုံးသပ်မည်ဆိုသည်ကို အခန်း (၃) တွင် ဆက်လက်လေ့လာကြပါကုန်စို့။